Yûnus Suresi

Mekke’de risâletin 11-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 109 âyetten oluşan, adını 98. âyette geçen يُونُس yûnus kelimesinden alan Yûnus sûresi, inişe göre 70, resmî sıralamada ise 10. sûredir.

Yûnus sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Medenî sûrelerden olan Tevbe sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrede de Yüce Allah’a çocuk isnadı kınanmaktadır (Tevbe 30-31; Yûnus 68). Ayrıca Hz. Peygamber’in risalet öğretileri bağlamında da ortak mesajlar söz konusudur (Tevbe 32-33; Yûnus 108-109). Bu arada müminlere cennet vaadi ile inkârcılara cehennem tehditleri de her iki sûrede ele alınan konular arasındadır (Tevbe 68, 72; Yûnus 26, 27). Tevbe 128’de Hz. Peygamber’in kendi içlerinden bir peygamber olarak gönderilmesi mesajı ile Yûnus 2’de yer alan “içlerinden birisine vahyetmemiz” ifadesi de iki sûrenin anlam ve konu ilişkisini ortaya koyan örneklerdendir.

Yûnus sûresi, mukatta‘a harferiyle başlamakta, vahyin hikmetli yapısı ve Hz. Peygamber’in risaletiyle devam etmekte, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları hatırlatılmakta, âhirete inanmamanın korkunç akıbeti ve cennetliklerin ödülleri gündeme getirilmekte, insanoğlunun aceleciliğinin sıkıntı olduğu, bunu nankörlüğe dönüştürmemesi gerektiği beyan edilmektedir.

13. âyetten itibaren, geçmiş nesillerin helak edilme nedenleri, müşriklerin Hz. Peygamber’den istediği bazı saçma şeyler ve kendilerine verilen cevaplar ile putperestlerin çelişkili ve anlamsız düşünceleri ele alınıp cevaplandırılmakta, Yüce Allah’ın insanoğluna ikramları, dünya hayatının geçiciliği, dâr-ı selâma davet, isteyenin dosdoğru yola iletileceği ve mahşerde yaşanacaklar ele alınmaktadır.

31. âyetten itibaren, Yüce Allah’ın kudretine göndermeler, zannın felaket oluşu, vahyin tek gerçek oluşu, meydan okuyuculuğu, insanların inanç ve davranış bakımından farklılıklar oluşturduğu, müşriklerin mahşerle ilgili alay cümleleri, Hz. Peygamber’in risaletle ilgili duruşu, vahyin müminler için şifa ve rahmet oluşu ile dini hayata dair beşer görüşlerinin felaket oluşturacağı dile getirilmektedir. 61. âyetten itibaren, yapılanların bir bir kaydedildiği, Yüce Allah’ın dostlarına korku ve hüzün olmayacağı, dünyada ve âhirette kendilerinin müjdeye layık olduğu, müşriklerin Allah’a çocuk isnadının yanlışlığı ve mahşerde yaşayacakları korkunç akıbete dikkat çekilmektedir.

71. âyetten itibaren, Hz. Nûh ve Hz. Mûsâ kıssalarına yer verilmekte, özellikle İsrailoğullarının Hz. Mûsâ’ya karşı olumsuz tavırları ile Firavun’un boğulma anındaki tevbesinin kabul edilmeyişi konuları gündeme getirilmekte, Hz. Peygamber’in vahye güvenmesi ve ona sarılması emredilmekte, hiçbir şekilde şüpheye düşmemesi gerektiği beyan edilmektedir.

98. âyette sûreye de adını veren Hz. Yûnus’un tevbe eden kavminden söz edilmekte, ardından aklını kullanmayanların üzerine Yüce Allah’ın pislik yağdıracağı bildirilmekte, iman edenlerin bütün benliğini Yüce Allah’a teslim etmeleri gerektiği bildirilmektedir.

Sûrenin sonunda ise Hz. Peygamber’e moral verilmekte, insanlara hak ve hakikatin vahiy ile öğretildiği bildirilmekte, hidayet ve dalaletin şahsiliğine dikkat çekilerek vahye sarılmanın zorunluluğu üzerinde durulmaktadır.

ı. (3. Ayet): Göklerin ve Yerin Altı Evrede Yaratılışı

اِنَّ رَبَّكُمُ اللّٰهُ الَّذ۪ي خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ ف۪ي سِتَّةِ اَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوٰى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْاَمْرَ مَا مِنْ شَف۪يعٍ اِلَّا مِنْ بَعْدِ اِذْنِه۪ ذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ اَفَلَا تَذَكَّرُونَ “Şüphesiz ki Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde (dönemde) yaratan, sonra da her işi yöneterek [arş]a [istiva] eden Allah’tır. O’nun izninden sonrası hariç hiçbir şefaatçi yoktur. İşte O Rabbiniz Allah’tır. O’na kulluk edin! (Gerçeği) hatırlamıyor musunuz?”

Ayetteki اِنَّ رَبَّكُمُ [ inne rabbe(ü)küm] ifadesi “muhakkak ki sizin Rabbiniz”; اللّٰهُ [allâhu] kelimesi “Allah (şudur)”; الَّذ۪ي خَلَقَ [ellezîhaleka] ifadesi “yaratan, yaratmış olan(dır)”; السَّمٰوَاتِ [es-semâvâti] kelimesi “gökler i”; وَالْاَرْضَ [ve’l-arda] sözcüğü “ve yeryüzünü”; ف۪ي سِتَّةِ اَيَّامٍ [fîsitteti eyyâmin] ifadesi “altı gün de, altı evrede, altı dönemde”; ثُمَّ [sümme] edatı “sonra”; اسْتَوٰى [istevâ] fiili “düzenlemiştir, düzenleyendir, istivâ etti, hükümran oldu”; عَلَى الْعَرْشِ [‘ale’l-‘arşi] sözcüğü “Arş’a”; يُدَبِّرُ [yüdebbiru] fiili “düzenleyip yönetir”; الْاَمْرَ [el-emra] sözcüğü “her iş i”; مَا مِنْ شَف۪يعٍ [mâ minşefi‘ın] ifadesi “hiçbir şefaatçi yoktur”; اِلَّا مِنْ بَعْدِ اِذْنِه۪ [illâmin ba‘di iznihî] istisnası “O’nun izninden, buyruğundan sonrası hariç”; ذٰلِكُمُ [zâlikümâ ] kelimesi “işte sizin”; اللّٰهُ [allâhu] kelimesi “Allah”; رَبُّكُمْ [rabbuküm] tamlaması “sizin Rabbiniz(dir)”; فَاعْبُدُوهُ [fa‘büdûhü] emri “O’na ibadet edin”; اَفَلَا تَذَكَّرُونَ [efelâ tezekkerûne] ifadesi “(gerçeği) hatırlamıyor musunuz” demektir.

Burada Yüce Allah’ın kâinat kitabıyla ilgili kudreti ve mahşerdeki tek hükümran güç oluşu hakkındaki bilgiler gündeme getirilmektedir.

“Göklerin ve yeryüzünün altı günde/ altı evrede yaratılması”, “göklerin önce ve yeryüzünün daha sonra yaratılışı” ve “Yüce Allah’ın arşa istivâ edişi” hakkında A‘râf 7:54’te geniş bilgi verdiğimiz için burada detaya girmeyecek, kısa bazı hatırlatmalarla yetineceğiz.

1. اِنَّ رَبَّكُمُ اللّٰهُ الَّذ۪ي خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ ف۪ي سِتَّةِ اَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوٰى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْاَمْرَ “Şüphesiz ki Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde (dönemde) yaratan, sonra da her işi yöneterek [arş]a [istiva] eden Allah’tır.” Benzerleri başka yerlerde de geçen bu ifade hakkında birtakım mesajlara değineceğiz.

a) اِنَّ رَبَّكُمُ اللّٰهُ “Muhakkak ki Rabbiniz Allah’tır.” Bu ifade ile başta Hz. Peygamber olmak üzere bütün müminlere moral, bütün zamanların kâfirlerine ise gözdağı verilmesi amaçlanmaktadır. Buna göre, Yüce Allah müminlerin sahipsiz olmadığını ifade ederken, aynı zamanda inkârcılara yönelik olarak onların Rabbinin de Yüce Allah olduğunu beyan ederek, tevbe kapısının açık olduğunu mesaja katmak istemektedir.

b) الَّذ۪ي خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ ف۪ي سِتَّةِ اَيَّامٍ “Gökleri ve yeri altı günde (evrede, devrede, aşamada) yaratandır.” Kur’an’da “göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin ‘altı gün’de yaratıldığı”na dair bilgiler vardır.(33)

Yüce Allah kâinatı bir süreç halinde yaratmış ve bu süreçle ilgili olarak da سِتَّةِ اَيَّامٍ [sittet-i eyyâmin] yani “altı gün, altı devir, altı aşama, altı dönem” tamlaması kullanmıştır. Bu arada aynı ayetin yorumunda göklerin yeryüzünden önce yaratılışı hakkında da geniş bilgi verdiğimiz için burada aynı şeyleri tekrarlamak istemiyoruz.

c) ثُمَّ اسْتَوٰى عَلَى الْعَرْشِ “Sonra da Arş’a istivâ etmiştir.” Kur’an’da geçen [‘arş/el-‘arş] kavramı hakkında Burûc 85:15’te geniş bilgiler vereceğiz.

A‘râf 7:54’te ele aldığımız üzere, mahiyetini bizim bilemediğimiz şekilde Yüce Allah’ın “Arş’a istivası” Allah için mecazdır. Yüce Allah’ın Arş’a istivası benzer şekillerde Kur’an’da yedi yerde geçmekte(34) ve Yüce Allah’ın “Arş’ı yönetmede mutlak hükümranlık makamına kurulmasını” veya “hükümran olarak Arş’ı yaratmasını”(35) veya “hükmü altına almasını” ifade etmektedir.

Bu ifade, bütün mahlukat üzerindeki iktidarını sembolize eder. İmâm Mâlik’in dediği gibi, “[istivâ] bilinmektedir; ancak keyfiyeti meçhuldür. Allah için bunun nasıllığını sormak ise bidattir.”(36) “Arş’a istivâ”, Yüce Allah’ın Arş’ı hükmü altına aldığını ya da yönetim makamına, başka bir ifadeyle sınırsız güç ve kudret makamına kurulduğunu beyan etmektedir. Rabbimiz göklerin ve yeryüzünün yaratıcısı olduğu gibi Arş’ın da sahibidir.(37)

Yorumunu yapmakta olduğumuz cümlenin başındaki ثُمَّ [sümme] edatı da “sonralık” manasından ziyade bir “atıf” anlamı içerebilir. Bu durumda sanıldığı gibi yaratmanın ardından Yüce Allah’ın yorulup dinlenmesinden asla söz edilmez. Zira Bakara 2:255 ve Kâf 50:38’de Yüce Allah’ı hiçbir uyku ve uyuklamanın tutmadığı gibi, ona yaratma işlemi nedeniyle de asla yorgunluk erişemez. Demek ki burada yaratılışta bir sıralama değil de Yüce Allah’ın birtakım sıfatları gündeme getirilmektedir.(38)

d) يُدَبِّرُ الْاَمْرَ “Her işi düzenleyip yönetir.” Yüce Allah’ın bütün işleri idare edişiyle ilgili olarak Yûnus 10:3, 31, Ra‘d 13:2 ve Secde 32:5’te de يُدَبِّرُ [yüdebbiru] fiili kullanılmaktadır. Yüce Allah yarattığı her bir şeyle irtibatını devam ettirerek bütün işleri kendisinin yönetmekte olduğunu, bu anlamda hiçbir şekilde ortağının bulunmadığını ortaya koymaktadır. Şunu rahatlıkla söyleyebiliriz: İğneden ipliğe, zerreden küreye ne varsa hepsi Rabbimizin kontrolündedir ve her bir şey varlığını ortaksız ve yardımcısız olarak O’nun müdahalesiyle sürdürmektedir.

Rahmân 55:29’da “Yüce Allah’ın her gün yani her an bir şanda (işte) oluşu”nun verdiği anlam ile Nahl 16:8’de geçen “O (Allah) yaratmaya devam etmektedir” cümlesinde kast edilen mana aynıdır. Kâf 50:38’deki “Bize hiçbir yorgunluk dokunmadı” ifadesi de aynı manayı içermektedir. Zâriyât 51:49’da yer alan “Gökleri güçlü bir şekilde biz bina ettik ve (onu) genişleticiyiz” ifadesinde de uzayın genişletilmeye devam ettiği bildirilmektedir. Ayrıca Bakara 2:255’teki “Gökleri ve yeri korumak Allah’ı yormaz” cümlesi de Yüce Allah’ın hayata müdahil oluşunun bir başka ifadesidir.

Bütün bu ayetler Kitab-ı Mukaddes’te Tekvîn kısmında yer alan “Kâinatı altı günde yaratmasından sonra Allah’ın yedinci günde istirahate çekildiği” iddiasının geçersizliğini ortaya koymaktadır. Dahası, yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de yer alan “gökten yere bütün işleri O idare etmektedir” manasındaki ifadeler de Rabbimizin mahlukatla ilişkisini devam ettirmekte olduğunun açık bir göstergesidir.(39)

2. مَا مِنْ شَف۪يعٍ اِلَّا مِنْ بَعْدِ اِذْنِه۪ "O’nun izninden sonrası hariç hiçbir şefaatçi yoktur." Bu cümle şöyle de anlaşılabilir: “O’nun izni olmadan kimse şefaatçi olamaz.” Ayetin bu cümlesini iki farklı şekilde açıklamamız mümkündür:

a) Genellikle âlimlerimiz bu ayetteki mesajı mahşerdeki şefaat konusuyla ilişkilendirmektedirler.(40) Secde 32:5’te de açıklayacağımız üzere, Yüce Allah bütün evrenin sahibi olduğunu hatırlattıktan sonra, öncelikle Mekkeli müşriklere ve sonrasında bütün zamanların inkârcılarına hitap etmektedir. Kendisinden sonra veya O’na rağmen inkârcı insanların kendilerini mahşerde Yüce Allah’ın azabından koruyabilecek hiçbir dost ve şefaatçilerinin bulunamayacağını haber vermektedir.

İnkârcı insanların ve zalimlerin mahşerde Yüce Allah’ın dışında ve O’nun izni olmadan herhangi bir şefaatçisinin bulunamayacağıyla ilgili pek çok ayet vardır.(41) Bu durumda hem dünyada hem de ahirette gerçek dost ve yardımcının Yüce Allah olduğunu, müminleri sahipleneceğini, dost ve yardımcı olarak kendisinin yeteceğini bu vesileyle söylemek gerekmektedir.(42)

“Şefaat” konusunu Zümer 39:44’te geniş bir şekilde ele alacağımız için burada detaya girmeyeceğiz. Şu kadarını söylemekle yetinelim: İnkârcıların beklediği türden şefaat kesinlikle yoktur. Çünkü Zümer 39:44’te de geçtiği gibi, şefaat bütünüyle ve sadece Yüce Allah’a aittir. Bu itibarla inkârcılara yönelik bu ifadede mahşerde Yüce Allah’ın dışında hiçbir şefaatçinin bulunmadığı açık bir şekilde vurgulanmaktadır.

b) Yorumunu yapmakta olduğumuz cümlenin diğer bir anlamı ise ayetin ilk cümleleriyle ilişkilendirilmektedir. Söylenen şudur: Yüce Allah kâinatı yaratıp idare ederken herhangi bir gücün yardımına ihtiyaç hissetmemiştir. Konuyla ilgili olarak Râzî, Ebu Müslim el-Isfehânî’den naklen şunları belirtmiştir: “Ayetteki [şefî‘] kelimesi “ikinci” manasındadır. Bu kelime [vitr] yani tek olanın zıddı olan [şef‘] kelimesinden alınmıştır. Bu durum tıpkı [ferd] “tek” ve [zevc] “çift” lâfızları gibidir.

Buna göre ayetin manası şöyle olur: ‘Yüce Allah gökleri ve yeri O’nunla birlikte O’na yardım eden herhangi bir ortak olmaksızın tek başına yaratmıştır. Daha sonra melekleri, cinleri ve insanları yaratmıştır.’ Ayetteki ‘(Bu şefaat) meğerki kendisinin izniyle olsun’ buyruğu ile bu mana kastedilmiştir. Yani ‘Meydana gelen ve varlık âlemine giren herkes ancak Yüce Allah’ın ona [kün] ‘ol’ demesinden sonra var olmuştur’ demektir.”(43)

Bu iki yaklaşımın her ikisini de manaya katacak şekilde şöyle birleştirebiliriz: Yüce Allah’ın her şeyi yaratması ve idare etmesi, hiçbir şefaatçinin şefaati ve idare edicinin idaresi ile olmaz ve hiç kimse O’nun izni olmadan herhangi bir hususta O’ndan şefaat dileme (aracı olma) cesaretini gösteremez. Çünkü hikmetli ve doğru olan işi en iyi bilen Yüce Allah’tır. Bu nedenle, insanların, doğru ve uygun olduğunu bilemedikleri şeyi Yüce Allah’tan istemeleri doğru olmaz.

3. ذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ اَفَلَا تَذَكَّرُونَ “İşte O Rabbiniz Allah’tır. O’na kulluk edin! (Gerçeği) hatırlamıyor musunuz?” Yüce Allah bu ifadesiyle bir varlığın ilah olabilmesi için gökleri ve yeri altı evrede yaratmasının, sonrasında Arş’a kurulup onu hükümranlığa almasının, nihayet şefa at izninin sadece kendisinde olmasının ve bütün işleri sadece kendisinin idare etmesinin şart olduğunu beyan ette, bütün bunları yapabilen yegâne kudretin kendisi olduğunu vurgulamaktadır.

Bu nedenle “İşte O Rabbiniz Allah’tır; O’na kulluk edin” buyurmakta, kulluk edilmeye sadece kendisinin layık olduğunu beyan etmektedir. Bu ifade ve benzerleri En‘âm 6:102, Yûnus 10:3, 32, Fâtır 35:13, Zümer 39:6, Mü’min 40:62, 64 ve Şûrâ 42:10’da yer almaktadır. Kulluk emri hem Nahl 16:36’da belirtildiği gibi Yüce Allah’ın bütün peygamberlerin tebliğ ilkelerinin başında zikrettiği bir husustur; hem de bütün peygamberler ümmetlerine bunu tebliğ etmişlerdir.(44)

Ayetin sonunda yer alan اَفَلَا تَذَكَّرُونَ “Hâlâ ( gerçeği) hatırlamıyor musunuz?” ifadesi de bütünüyle ayetteki mesajı toparlamakta, verilen bilgilerin aslında fıtrata yerleştirilen gerçeklerin hatırlanması amacına yönelik olduğunu vurgulamaktadır. Gerçeklerin hatırlanması onlara bakarak ibret almayı ve dersler çıkartarak öğüt sahibi olmayı ifade etse gerektir. “Hâlâ gerçeği hatırlamıyor musunuz?” demek “artık bu gerçeğin farkına varın ve öğüt alın” demektir.

Dipnotlar

• 33-) A‘râf 7 : 54; Yûnus 10 : 3; Hûd 11 : 7; Furkân 25 : 59; Secde 32 : 4; Kâf 50 : 38; Hadîd 57 : 4.
  • A‘râf 7/54 Yûnus 10/3 Hûd 11/7 Furkân 25/59 Secde 32/4 Kâf 50/38 Hadîd 57/4
• 34-) A‘râf 7 : 54; Yûnus 10 : 3; Ra‘d 13 : 2; Tâhâ 20 : 5; Furkân 25 : 59; Secde 32 : 4; Hadîd 57 : 4. 35-) Razi, age ., XXIV, 104. 36-) İsmail Cerrahoğlu, Tefsir Usûlü , s. 131. 37-) Semerkandi , age ., I, 521.
  • A‘râf 7/54 Yûnus 10/3 Ra‘d 13/2 Tâhâ 20/5 Furkân 25/59 Secde 32/4 Hadîd 57/4
• 38-) Semerkandi , age ., I, 521. 39-) Yûnus 10 : 3, 31; Ra‘d 13 : 2; Secde 32 : 5.
  • Yûnus 10/3 Ra‘d 13/2 Secde 32/5
• 40-) Semerkandi , age ., II, 105; Taberi, age ., XI, 83; Zemahşeri , age ., II, 317. 41-) Bakara 2 : 107, 120; N isâ 4: 123, 173; En‘âm 6 : 51, 70; Tevbe 9 : 74, 116; Hûd 11 : 20, 113; Ra‘d 13 : 37; İsrâ 1 7 : 97; Kehf 18 : 17, 26; ‘Ankebût 29 : 22; Secde 32 : 4; Ahzâb 33 : 17, 65; Şûrâ 42 : 8, 28, 31, 44, 46; Câsiye 45 : 10; Ahkâf 46 : 32; Fetih 48: 22. 42-) Bakara 2 : 257; Âl-i İmrân 3 : 68; N isâ 4: 45; Mâide 5 : 55; En‘âm 6 : 127; A‘râf 7 : 155, 196; Enfâl 8 : 34; Yûnus 10 : 62; Yûsuf 12 : 101; Sebe’ 34 : 41; Fussilet 4 1 : 31; Şûrâ 42 : 9; Câsiye 45 : 19.
  • Bakara 2/107 Nisâ 4/123 En‘âm 6/51 Tevbe 9/74 Hûd 11/20 Ra‘d 13/37 İsrâ 17/97 Kehf 18/17 ‘Ankebût 29/22 Secde 32/4 Ahzâb 33/17 Şûrâ 42/8 Câsiye 45/10 Ahkâf 46/32 Fetih 48/22 Bakara 2/257 Âl-i İmrân 3/68 Nisâ 4/45 Mâide 5/55 En‘âm 6/127 A‘râf 7/155 Enfâl 8/34 Yûnus 10/62 Yûsuf 12/101 Sebe' 34/41 Fussilet 41/31 Şûrâ 42/9 Câsiye 45/19
• 43-) Razi, age ., XVII, 15.
• 44-) Bakara 2 : 21; Âl-i İmrân 3 : 51; N isâ 4: 36; Mâide 5 : 72, 117; En‘âm 6 : 102; A‘râf 7 : 59, 65, 73, 85; Yûnus 10 : 3; Hûd 11 : 50, 61, 84; Meryem 19 : 36; Enb iyâ 2 1 : 25, 92; Hacc 22 : 77; Mü’minûn 23 : 23, 32; Neml 27 : 45; ‘Ankebût 29 : 16, 17, 36, 56; Yâsîn 36 : 61; Zuhruf 43 : 64; Necm 53 : 62; Nûh 71 : 3.
  • Bakara 2/21 Âl-i İmrân 3/51 Nisâ 4/36 Mâide 5/72 En‘âm 6/102 A‘râf 7/59 Yûnus 10/3 Hûd 11/50 Meryem 19/36 Enbiyâ 21/25 Hacc 22/77 Mü'minûn 23/23 Neml 27/45 ‘Ankebût 29/16 Yâsîn 36/61 Zuhruf 43/64 Necm 53/62 Nûh 71/3