Câsiye Suresi

-Mekke’de risaletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 37 ayetten oluşan, adını 28. ayette zikredilen ve “diz çöken” anlamındaki جَاثِيَة câsiyeh kelimesinden alan Câsiye suresi, inişe göre 85, resmî sıralamada ise 45. suredir.

Câsiye suresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Duhân suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sure de “başlangıç harflerinin hurûfu mukatta‘adan oluşması” (Duhân 1; Câsiye 1); “vahyin kaynağı” (Duhân 3-8; Câsiye 2); “Yüce Allah’ın kâinata mutlak hükümranlığı” (Duhân 38-39; Câsiye 5, 12-13, 22); “inkârcıların mahşerdeki diriltilmeyi inkâr etmeleri” (Duhân 34-35; Câsiye 24); “Yüce Allah’ın dirilten, öldüren ve mahşerde herkesi toplayacak olan kudret oluşu” (Duhân 8, 40; Câsiye 26); “İsrailoğullarına yer verilmesi” (Duhân 30-33; Câsiye 16-17); “kâinatta her şeyin bir anlam ve amaç için yaratıldığı” (Duhân 38-39; Câsiye 22); “cennetliklere ve cehennemliklere yönelik bilgilendirmeler” (Duhân 43-57; Câsiye 30-31) gibi konularda ortak mesajlar içermektedir. 

Câsiye suresi, mukatta‘a harfleri, vahyin Yüce Allah’ın katından oluşu gerçeği ile başlamakta, ardından insanların yaratılışındaki ibretler, gece-gündüz ve kâinattaki mutlak ilahi kudret,  inkârcıların vahye karşı olumsuz ve alaycı tavırları ile mahşerde kendilerini bekleyen korkunç azaba dair bilgiler dile getirilmektedir.

12. ayetten itibaren, gemilerin ve göklerde ve yerde her ne varsa hepsinin insan hizmetine verilişi, sorumlulukların şahsi olduğu, İsrailoğullarına yönelik bildirimler, Hz. Peygamber’e verilen bu şeriata uymanın gerekliliği, inkârcıların onlara hiçbir zarar veremeyecekleri, birbirlerinin dostları olduğu, Yüce Allah’ın ise muttakilerin dostu olduğu, vahyin çeşitli özellikleri ile iyilerle kötülerin hayatlarının da ölümlerinin de bir olmayacağı gibi konular ele alınmaktadır.   

22. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın her şeyi belli bir amaç için yarattığı, herkese dünyada yapıp ettiklerinin karşılığının verileceği, heva ve arzularını ilah edinenlerin sapkınlıkları, “dehr” denilen zamana inananların bulunduğu, oysa Yüce Allah’ın bütün mahlukata dair mutlak hükümranlığı ifade edilmektedir.

27. ayetten itibaren, mahşer şartlarında hak ve hakikati iptal edenlerin ziyana uğrayacakları, her ümmetin diz çökmüş vaziyette duracakları, herkesin kendi kitabına çağrılacağı, iman edenlerin cennete girecekleri, diğerlerinin ise kibirlerinin ve suçlarının karşılığını görecekleri bildirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 12-20. ayetlerinde insanlara olan lütuflarından bir kısmını, müminlerin bağışlayıcı olmaları gerektiğini, sorumlulukların şahsiliğini, İsrailoğullarının olumsuz tavırlarını, Hz. Peygamber’e yönelik çeşitli şekillendirici emirlerini, zalimlerin durumunu ve kesin inanmak isteyenler için vahyin birtakım özelliklerini dile getirmektedir.

ıı. (19. Ayet): Yüce Allah’ın Dostluğu

اِنَّهُمْ لَنْ يُغْنُوا عَنْكَ مِنَ اللّٰهِ شَيْـًٔا وَاِنَّ الظَّالِم۪ينَ بَعْضُهُمْ اَوْلِيَآءُ بَعْضٍ وَاللّٰهُ وَلِيُّ الْمُتَّق۪ينَ “Şüphesiz ki onlar Allah’tan (sana gelecek olanda) senden hiçbir şey gideremezler. Şüphesiz ki zalimler birbirlerinin dostlarıdır; Allah da [muttakî]lerin (duyarlı olanların) dostudur.”

Ayette ki اِنَّهُمْ [innehum] ifadesi “muhakkak ki onlar”; لَنْ يُغْنُوا [len yuğnû] fiili “asla gideremezler”; عَنْكَ [‘anke] ifadesi “senden”; مِنَ اللّٰهِ [minellâhi] ifadesi “Allah’tan (gelecek)”; شَيْـًٔا [şey’en] kelimesi “herhangi bir şeyi, herhangi bir şeyde, konuda, gelecek azapta”; وَاِنَّ الظَّالِم۪ينَ [veinne’z-zâlimîne] ifadesi “muhakkak ki zalimler, haksızlık edenler”; بَعْضُهُمْ [ba‘duhum ] tamlaması “onların bir kısmı”; اَوْلِيَآءُ بَعْضٍ [evliyâu ba‘dın] tamlaması “bir kısmının dostlarıdır, birbirlerinin dostlarıdırlar”; وَاللّٰهُ [vallâhu] kelimesi “Allah da”; وَلِيُّ الْمُتَّق۪ينَ [veliyyu’l-muttakîne] tamlaması ise “takva sahiplerinin, duyarlı olanların dostu(dur)” demektir.

Burada Hz. Peygamber’in başkalarını dost edinmemesinin gerekçesi ve zalimlerin sahte dostluklarına karşılık gerçek dostun Yüce Allah olduğu gündeme getirilmektedir.

1. اِنَّهُمْ لَنْ يُغْنُوا عَنْكَ مِنَ اللّٰهِ شَيْـًٔا “Şüphesiz ki onlar Allah’tan (sana gelecek olanda) senden hiçbir şey gideremezler.” Bu cümle şöyle de tercüme edilebilir: “Muhakkak ki onlar, Allah’tan (gelecek herhangi bir şeyde) senden hiçbir şey gideremezler (Allah’a karşı sana hiçbir fayda veremezler).” Burada önceki ayette yer alan uyarının tersinin olması durumunda nelerin yaşanacağı dile getirilmektedir.

Yüce Allah Hz. Peygamber’i bilgilendirmeye devam etmekte, Mekkeli inkârcıların dediklerini yapması durumunda onların da putlarının da Allah’tan gelecek herhangi bir sıkıntı durumunda dünyada da ahirette de kendisine hiçbir faydasının dokunamayacağını, ondan hiçbir şey gideremeyeceklerini haber vermektedir.

Fâtır 35:18’de de şöyle buyrulmaktadır: “Hiçbir (günah) yüklüsü, başkasının (günah) yükünü yüklenemez. (Günah) yükü ağır kişi, yakını bile olsa yükünü taşımaya (başkasını) yardıma çağırsa, yükünden hiçbir zerresi taşınamaz. Sen sadece görmedikleri hâlde Rablerine derin saygı duyanları ve namazı kılanları uyarabilirsin. Arınmaya çalışan kişi sadece kendisi için arınmış olur. Dönüş sadece Allah’adır.” Bu ayet mahşerdeki durumun ciddiliğini, adaletin hakkaniyet üzere tecelli ettirileceğini ve günahlara dair sorumlulukların şahsiliğini açıkça ortaya koymaktadır.

Burada verilen bilgiye göre, mahşerdeki yargılama esnasında ve sonrasında, günah yüklü kişi en yakınları bile olsa başkasından yardım alamayacaktır. Hiç kimse hiç kimsenin yükünü hiçbir şekilde taşıyamayacaktır. Nitekim ‘Ankebût 29:12’deki “(Oysa) günahlarından hiçbir şeyi asla yüklenici değillerdir. Şüphesiz ki onlar yalancıdır” ifadesi, bu noktadaki farklı kanaatlerin ne kadar hatalı olduğunu ortaya koymaktadır.

Bunun gerekçesi bu tür günaha dalmış ve tevbe etmeden ölmüş kişilerin mahşerde birbirlerinden kaçacak oluşlarıdır: “Kişi işte o gün, kardeşinden, annesinden, babasından, eşinden ve çocuklarından kaçar. (Çünkü) o gün, herkesin kendine yetip artacak bir işi, meşguliyeti olacaktır.”(125)

Bu arada konuyla ilgili çok önemli bir başka ayeti daha hatırlatarak toparlamak istiyoruz: “Hiç kimse bir başkasının sorumluluğunu yüklenemeyecektir. Yükü ağır gelen kimse onu taşımak için yardım iste(meye kalk)sa bile yakını da olsa (bir başkası) onun yükünün (en küçük) bir kısmını dahi taşıyamaz.”(126) Burada verilen bilgiye göre, mahşerdeki yargılama esnasında ve sonrasında, günah yüklü kişi en yakınları bile olsa başkasından yardım alamayacaktır.

‘Abese 80:34-37’de de zikredildiği üzere, mahşerde başkasına yardım etmek bir tarafa, kişinin kendi yakınlarıyla bile ilgilenemeyecek oluşu, yargılamada insanların birbirleriyle kesinlikle yardımlaşamayacaklarını göstermektedir. Bu durum, pek çok ayette dile getirilmektedir. Hiç kimse bir başkasının sorumluluğunu taşıyamayacaktır; hiç kimse başkasının günah yükünü çekemeyecek,(127) hiç kimse başkasından,(128) hiçbir baba oğlundan, oğul da babasından bir şey gideremeyecektir.(129)

Daha önce yorumladığımız Câsiye 45:10’da bu konuya dair yani sorumlulukların şahsî olduğunu ve hesabın da herkesin kendisine yönelik olacağına dair açıklamalarda bulunduğumuz için burada aynı bilgileri tekrarlamayacağız. Şu kadarını söylemekle yetinelim: Sorumlulukların herkesin kendisiyle ilgili olduğu unutulmamalı, hiç kimsenin başkasının hesabından sorgulanmayacağı, hiç kimsenin hiç kimseyi savunamayacağı akıldan çıkartılmamalıdır.

2. وَاِنَّ الظَّالِم۪ينَ بَعْضُهُمْ اَوْلِيَآءُ بَعْضٍ وَاللّٰهُ وَلِيُّ الْمُتَّق۪ينَ “Şüphesiz ki zalimler birbirlerinin dostlarıdır; Allah da [muttakî]lerin (duyarlı olanların) dostudur.” Bu cümleyi iki başlıkta ele alacağız:

a) وَاِنَّ الظَّالِم۪ينَ بَعْضُهُمْ اَوْلِيَآءُ بَعْضٍ “Şüphesiz ki zalimler birbirlerinin dostlarıdır.” Yüce Allah zalimlerin birbirlerine tabi olacağını, onların birbirlerinin dostu olduğunu ifade etmekte, ancak takvâ sahiplerinin dostunun ise kendisi olduğunu ifade etmektedir. Mâide 5:51’de de belirtildiği gibi nasıl ki Yahudiler ve Hristiyanlar birbirlerinin dostuysalar zalimler de yani inkârcılar ve müşrikler de sadece birbirlerini dost edinir, birbirlerinin yanında olur, görünüşte birbirlerine destek verir, birbirlerini korurlar.

Tevbe 9:67’de Yüce Allah münafık erkeklerin ve münafık kadınların birbirlerinden yana olduklarını bildirmekte, ancak münafık oldukları için birbirlerine karşı aynı münafıklık içerisinde olduklarına dikkat çekilmiş olmaktadır. Nitekim Haşr 59:14’te onların bir ve beraber görünmelerine rağmen aralarında şiddetli düşmanlık bulunduğu ve kalplerinin köstebek yuvası gibi delik deşik olduğu bildirilmektedir.

b) وَاللّٰهُ وَلِيُّ الْمُتَّق۪ينَ “Allah da [muttakî]lerin (duyarlı olanların) dostudur.” Zalimlerin birbirlerinin dostları olmalarına karşılık, takva sahibi müminlerin yani sorumluluğunu bilen duyarlı müminlerin dostunun ise Yüce Allah olduğu ilan edilerek, gerçek dostun O olduğu, gerçek ve etkili yardımı O’nun yapacağı bildirilerek müminlere moral, karşıtlarına ise gözdağı verilmesi amaçlanmaktadır.

Tevbe 9:71’de mümin erkek ve kadınların birbirlerinin dostu oldukları, Yûnus 10:62-63’te iman edip muttaki olanların dostunun ise Yüce Allah olduğu ifade edilmekte, Mâide 5:55’te bu husus özellikle vurgulanmaktadır. Bu arada Bakara 2:257’de Yüce Allah’ın iman edenlerin dostu olduğu bir kez daha ilan edilmektedir.

Esasında Zuhruf 43:57’de beyan edildiği üzere, takva sahipleri hariç dünyadaki sahte dostluklar mahşerde düşmanlığa dönüşecek, Duhân 44:41-42’de belirtildiği üzere hiçbir dostun diğerinden hiçbir şey gideremeyeceği, Yüce Allah’ın merhamet ettikleri hariç kendilerine yardım da edilmeyeceği haber verilmektedir.

Konuyu toparlamak bakımından Mâide 5:55-56’daki mesajı burada hatırlatmakta yarar görmekteyiz: “Sizin dostunuz (veliniz) sadece ve sadece Allah’tır, Rasûlü’dür, (Allah’ın emirlerine) boyun eğerek namazı kılan ve zekâtı veren müminlerdir. Kim(ler) Allah’ı, Rasûlü’nü ve iman edenleri dost edinirse, (bilsinler ki) galip gelecek olanlar muhakkak ki sadece ve sadece Allah’ın taraftarı olanlardır.”

Dipnotlar

• 125-) ‘Abese 80 : 34-37.
  • ‘Abese 80/34
• 126-) Fâtır 35 : 18. 127-) En‘âm 6 : 164; İsrâ 17: 15; Fâtır 35 : 18; Zümer 39 : 7; Necm 53 : 38. 128-) Bakara 2 : 48, 123. 129-) Lokmân 31 : 33.
  • Fâtır 35/18 En‘âm 6/164 İsrâ 17/15 Fâtır 35/18 Zümer 39/7 Necm 53/38 Bakara 2/48 Lokmân 31/33