Furkân Suresi

Mekke’de risâletin 5-6. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 77 âyetten oluşan, adını ilk âyetinde zikredilen “ayıran ölçü” anlamındaki الْفُرْقَان el-furkân kelimesinden alan Furkân sûresi, inişe göre 40, resmî sıralamada ise 25. sûredir.

Furkân sûresi, resmî sıralamada öncesinde bulunan ve Medine dönemi sûrelerinden olan Nûr sûresiyle yakın konu ilişkisine sahiptir. Aslında Mekkî sûrelerle Medenî sûreler üslup ve içerik olarak birbirlerinden farklı olmalarına rağmen, resmî sıralamanın rastgele yapılmadığı, bu noktada vahyin belirleyici bir fonksiyon icra ettiği açık bir gerçektir. Buna göre, hem Nûr, hem de Furkân sûresinin ilk âyetlerinde vahye dikkat çekilme noktasında ortak bir içerik oluşturulmaktadır.

Mekkî sûrelerde hukukî ve toplumsal düzenle ilgili âyetler genelde bulunmadığı için, geri kalan konularda, mesela kâinat kitabına dikkat çeken Furkân 45-62. âyetleriyle Nûr 41-45. âyetleri birbiriyle uyum içerisindedir. Ayrıca Nûr 36-38. âyetleriyle Furkân 63-77. âyetlerinde Rahmân’ın yiğit kullarının özellikleri sıralanmakta, böylece her iki sûre konu birlikteliğine sahip bir içerik arz etmektedir.

Furkân sûresinin ilk âyetlerinde, tevhidle ilgili Allah tasavvuru ele alınmakta, O’nun ortaksız mutlak hükümranlığı gündeme getirilerek, her şeyi yaratan ve her şeye ölçü koyan kudretin O’na ait olduğu beyan edilmektedir. Yüce Allah’ın peşi sıra ilahlar edinen müşriklerin tanrı tasavvuru da hatırlatılarak, onların nasıl derin bir yanılgı ve çelişkiler yumağı içerisinde oldukları bildirilmektedir.

4. âyetten itibaren, kâfirlerin vahye karşı çıkışı ve peygamber algıları ele alınmakta, bir peygamberin nasıl özelliklerinin olması gerektiği konularındaki kanaatleri ve Yüce Allah’ın onlara verdiği cevaplar hatırlatılmaktadır. Daha sonra müşriklerin Son Saat’i yalanlamaları ve buna karşılık kendileri için içinde ebedi kalacakları cehennemin hazırlandığı beyan edilmekte, bu arada cennetliklere de kısaca değinilmektedir.

17. âyetten itibaren, mahşerde yaşanacak çeşitli sorgulamalar gündeme getirilmekte, melekleri Yüce Allah’ın kızları sanıp onlara tapan müşriklerin ilahi huzurda mahcup edilecekleri beyan edilmektedir. Peygamberlerin çeşitli insani özellikleri hatırlatılarak müşriklerin peygamberlik ispatına dair son derece anlamsız istekleri gündeme getirilmekte ve içine düştükleri sapkınlık ve azgınlık hatırlatılmaktadır.

21. âyetten itibaren, inkârcı tipin mahşerde yaşayacağı çeşitli sıkıntılı süreçler ve dile getireceği pişmanlıklar beyan edilerek, “keşke, öğüt geldikten sonra beni ondan uzaklaştıran filancayı dost edinmeseydim” sözü aktarılmakta, şeytanın kişiyi yüzüstü bırakıcılığı ifade edilmektedir.

30. âyetten itibaren, Hz. Peygamber’in, “dünyadayken Kur’ân’ı yalnızlığa terk edenleri mahşerde şikâyeti” gündeme getirilmekte, böylece ümmetin vahiyle olan olumsuz ilişkisine dikkat çekilmektedir. Daha sonra inkârcıların düşmanlıklarına karşılık Yüce Allah’ın dost ve yardımcı olarak yeteceği ifade edilerek, vahyin topluca indirilmesi gerektiğini söyleyenlere karşı bunun bölümler halinde peyderpey indirilmesinin gerekçesi dile getirilmektedir.

35. âyetten itibaren, insanlık tarihinden Hz. Musa, Hz. Harun, Hz. Nûh, gibi peygamberler ve kavimleri ile Âd, Semûd, Ress ahalisi ve daha başka kavimlerden oluşan azgınların peygamberlere gönderilen ilahi öğretilere karşı çıkışlarından çeşitli örnekler verilmekte, onların tutumları ile yaşadıkları akıbetler dile getirilmekte, onların akıbetlerinden ibret almayanlar eleştirilmektedir.

41. âyetten itibaren, Hz. Peygamber’le alay eden Mekkeli müşriklerin şu sözlerine yer verilmektedir: “(Müşrikler), ‘onları (savunmakta) sebat göstermemiş olsaydık, nerdeyse bizi ilahlarımızın (yolundan) saptıracaktı’ (diyorlar).” Bunun sonrasında inkârcıların yaşayacağı feci akıbete değinilmekte, heva ve heveslerini ilah edinenler akılsız ve iradesiz canlılara benzetilmekte, hatta onlardan daha şaşkın olarak tanıtılmaktadırlar.

45. âyetten itibaren, kâinat kitabından “gölge, Güneş, gece, gündüz, rüzgar, yağmur gibi çeşitli başlıklar ele alınmakta, bu arada Kur’ân’ı anlatmanın büyük bir cihad olduğu beyan edilmektedir. 53. âyetten itibaren, yine mahlükat âleminden olmak üzere denzilerin birbirine karışmaması, insanın yaratılışı, insanın nankörlüğü, risâlet görevinin ücret değil ecir endeksli olduğu hatırlatılmakta, kainatın yaratılışı, müşriklerin ilahi buyruklara karşı olumsuz tavırları, Rahmân’a boyun eğmeyenlerin nefretleri gibi konulara yer verilmektedir.

63. âyetten itibaren başlayan son grup âyette ise, Rahmân’ın has kullarının çeşitli özellikleri sıralanmakta, en sonunda ise duası ve ibadeti olmayan kulların Yüce Allah’ın rızasının ve cennet ödülünün dışında kalacakları beyan edilmektedir.

Yüce Allah surenin 63-66. ayetlerinde müminlerin tevazu, vakar, ibadetkâr ve duakâr olduklarını, 67-69. ayetlerde toplumsal hayattaki duyarlılıklarını ve tevhid ehli olduklarını, adam öldürmeyip zina da yapmadıklarını, bunları yapanların akıbetlerini beyan etmektedir.

70-74. ayetlerde tevbe edip istikamet sahibi olanları Yüce Allah’ın bağışlayacağı, yalan konuşmayıp yalana şahitlik yapmayacakları, Allah’ın ayetlerine karşı duyarsız davranmayacakları ve ailelerinin gözaydınlığı vesileleri kılınması için dua edecekleri ifade edilmektedir. 75-77. ayetlerinde ise bütün bu güzelliklerin sonunun ebedi cennet olacağı beyan edilerek, duasız insanın anlamını yitirmiş bir yaratığa dönüşeceği ve akıbetinin de kötü olacağı haber verilmektedir.

Yüce Allah, surenin son grup ayetlerinde Rahmân’ın has kullarının çeşitli özelliklerini sıralamaktadır. Kur’an bütününde Rabbimizin “kullarım” dediği kişilerin çeşitli özelliklerini ise surenin sonunda zikredeceğiz.

ıı. (68-69. Ayetler): Tevhid Ehli Olmak, Cinayet İşlememek ve Zina Yapmamak

وَالَّذ۪ينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللّٰهِ اِلٰهًا اٰخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّت۪ي حَرَّمَ اللّٰهُ اِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذٰلِكَ يَلْقَ اَثَامًا يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيٰمَةِ وَيَخْلُدْ ف۪يه۪ مُهَانًا “Onlar, Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarmazlar; Allah’ın haram (saygın) kıldığı cana haksız yere kıymazlar; zina yapmazlar. Bunu yapan kişi, kıyamet günü azabı katlanan ve içinde alçaltılmış olarak [ebedî] kalacağı bir ceza ile karşılaşacaktır.”

Buradaki وَالَّذ۪ينَ لَا يَدْعُونَ [vellezîne lâ yed‘ûne] ifadesi “ve onlar dua etmeyenler(dir), yalvarmayanlar(dır)”; مَعَ اللّٰهِ [me‘allâhi] ifadesi “Allah ile birlikte”; اِلٰهًا اٰخَرَ [ilâhen âhara] tamlaması “başka bir ilâh a”; وَلَا يَقْتُلُونَ [velâ yaktülûne] fiili “ve öldürmezler, öldürmeyenler(dir)”; النَّفْسَ [en-nefse] kelimesi “canı, insanı”; الَّت۪ي حَرَّمَ [elletî harrame ] ifadesi “haram/saygın kıldığı”; اللّٰهُ [allâhu] kelimesi “Allah(ın)”; اِلَّا بِالْحَقِّ [illâ bi’l-hakkı] ifadesi “haksız yere”; وَلَا يَزْنُونَ [velâ yeznûne] fiili “ve zina yapmazlar”; وَمَنْ يَفْعَلْ [ve men yef‘al] ifadesi “ve her kim yaparsa, uygularsa”; ذٰلِكَ [zâlike] kelimesi “bunu”; يَلْقَ [yelka] fiili “karşılaşır, karşılaşacaktır”; اَثَامًا [esâmen] kelimesi “bir ceza y la, azapl a”; يُضَاعَفْ [yudâ‘af] fiili “katlanacaktır”; لَهُ [lehû] ifadesi “ona, onun için”; الْعَذَابُ [el-‘azâbu] kelimesi “o azap”; يَوْمَ الْقِيٰمَةِ [yevme’l-kıyâmeti] tamlaması “kıyamet günü”; وَيَخْلُدْ [veyahlüd] fiili “ve çok uzun süre kalacaktır”; ف۪يه۪ [fîhî] ifadesi “orada”; مُهَانًا [mühânen] sözcüğü ise “alçaltılmış, aşağılanmış bir şekilde” demektir.

Burada Rahmân’ın has kullarının özellikleri bağlamında “altıncı”, “yedinci” ve “sekizinci” sıralarda “onların şirke düşmemeleri”, “insan öldürmemeleri” ve “zina yapmamaları” ile bunları yapanların feci akıbetleri gündeme getirilmektedir.

1. وَالَّذ۪ينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللّٰهِ اِلٰهًا اٰخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّت۪ي حَرَّمَ اللّٰهُ اِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ “Onlar, Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarmazlar; Allah’ın haram (saygın) kıldığı cana haksız yere kıymazlar; zina yapmazlar.” Yüce Allah bu ayetlerde üç yasağı zikretmekte ve bunları yapanların akıbeti hakkında muhatapları uyarmaktadır. Bu ayetin iniş sebebi olarak çeşitli rivayetler zikredilmektedir. Ortak noktaları ise Hz. Peygamber’e sorulan “büyük günahların neler olduğu” ile ilgili olmalarıdır. Bu tür soruların cevabı işte bu ayet olarak belirlenmiştir.(728)

a) Puta Tapmamak

وَالَّذ۪ينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللّٰهِ اِلٰهًا اٰخَرَ “Onlar, Allah ile beraber başka hiçbir ilâha yalvarmazlar.” Bu ifade aslında “aracı hiçbir puta tapmazlar” demektir. Yüce Allah’la beraber başka bir ilah edinmek, bir anlamda Allah’ı kabul etmesine rağmen, aracı ilahlar edinmektir ki Kur’an buna her ne şekilde olursa olsun “şirk” adını vermektedir. Bu tür cümleler “Allah’ı kabul etmemek” değil, başta veya zirvede O’nu kabul etmelerine rağmen, arada “aracı, artçı tanrılar edinmek” manasına gelmektedir.

Kur’an’da bu anlamda başka ayetler de vardır. Hicr 15:96’da Allah ile birlikte başka bir ilah edinenlerin alaycılar olduğu ve gerçeği er ya da geç bilecekleri haber verilmektedir.

İsrâ 17:22, 39 ve Zâriyât 51:51’de Yüce Allah ile birlikte başka hiçbir ilah edinmemek gerektiği beyan edilmektedir.

Mü’minûn 23:117’de böyle bir ilah edinenin delilinin bulunmadığı ve hesabının Yüce Allah’a kaldığı haber verilmektedir.

Kasas 28:88’de Yüce Allah ile başka hiçbir ilaha yalvarılmaması gerektiğine dikkat çekilmektedir.

Kâf 50:26’da ise böyle bir yanlış içerisinde bulunanların şiddetli bir azaba çarptırılacakları bildirilmektedir.

Yüce Allah’tan başkasına kulluk etmemek, yani şirk koşmamak bütün ilahi öğretilerin ilk esasıdır.(729) Tevhide sarılmak ve şirke bulaşmamakla ilgili Kur’an’da pek çok ayetin(730) bulunduğunu bu vesileyle hatırlatmakta yarar görmekteyiz.

İşte yorumunu yapmakta olduğumuz Furkân 25:68’de Yüce Allah ile birlikte başka bir ilah edinmemek gerektiği Rahmân’ın has kullarından olma noktasında vazgeçilmez bir ilke olarak zikredilmektedir.

b) Haksız Yere Cana Kıymamak

وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّت۪ي حَرَّمَ اللّٰهُ اِلَّا بِالْحَقِّ “Allah’ın haram/saygın kıldığı cana haksız yere kıymazlar.” Haksız yere cana kıymamak Kur’an’ın üzerinde en çok durduğu konulardan birisidir. O kadar ki “bir cana kıymak bütün insanları öldürmekle eşdeğer” kabul edilmiştir.(731) Çünkü ilahi vahye göre “bir âdem bir âlem”dir; “bir can cihana bedeldir.” Cana kıymama emri, insanlık tarihi kadar eski ve evrensel bir öğretidir.(732) Bu noktada kişinin kendisini öldürme hakkı da kesinlikle yoktur.(733)

Ayette geçen الَّت۪ي حَرَّمَ اللّٰه [elletî harramallâhu] ifadesi “Allah’ın haram kıldığı” manasına gelebileceği gibi, “Allah’ın saygın ve muhterem kıldığı” manasına da gelir. Zira [h-r-m] kökünden gelen kelimelerin anlam dünyasında bu da vardır. Bu noktada bir örnekle yetineceğiz: “(De ki:) Ben, sadece saygın yaptığı bu şehrin (Mekke’nin) Rabbine kulluk etmekle emrolundum.”(734)

Buradaki حَرَّمَ [harrame] fiili, “muhterem yapmak, saygıdeğer kılmak” gibi anlamlara gelmektedir. Tıpkı Kur’an’daki [el-mescidü’l-harâm],(735) [el-meş‘aru’l-harâm],(736) [eş-şehru’l-harâm],(737) [el-beytü’l-harâm](738) ifadelerinde kullanılan ve “saygıdeğer”(739) anlamını veren [el-harâm] kelimeleri gibi yorumunu yapm akta olduğumuz ayetteki حَرَّمَ [harrame] fiili de “saygın kılmak” anlamına da gelmektedir.(740)

Ayette geçen اِلَّا بِالْحَقّ [illâ bi’l-hakkı] ifadesi “haksız yere” demektir ki bunun açılımı şudur: Savaş halinde düşmanı öldürmek helaldir ve gereklidir. Bir de haksız yere bir insanı öldüren katil, aslında affetmenin tercih edilmesi tavsiye edilmesine rağman maktulün yakınlarının ortaklaşa kararı sonucu devlet tarafından kısas olarak öldürülebili r; bunun dışında başka bir seçenek yoktur. Bu nedenledir ki “Allah’ın muhterem kıldığı can” ifadesinin kapsamına “eman dileyip sığınan kimse” de girmektedir; dahası, “savaş halinin dışında başkasının kanının akıtılması da yasaktır.”(741)

c) Zina Yapmamak

وَلَا يَزْنُونَ “Zina da yapmazlar.” Zina, nikâhsız ilişkinin adıdır ve Kur’an’da açığı da gizlisi de yasaklanan davranışlardan birisidir.(742) Ayrıca kendisine yaklaşılmaması emredilen davranışlar(743) arasında zina da vardır.(744) Demek ki zina yapmak da, ona yaklaşmak da haramdır.

“Zina eden erkek, zina eden yani müşrik olan bir kadından başkası ile evlenmez; zina eden kadınla da ancak zina eden yani müşrik olan erkek evlenir. Bu, müminlere haram kılınmıştır.”(745) Bu ayette geçen [müşrik] ve [müşrike] kelimeleri inanç açısından “şirk” anlamına alınmayabilir. Çünkü bu durumda ayet Bakara 2:221’de yer alan “müşriklerle evlenmeyi yasaklayan” hükümle çelişmiş olur.

Nûr 24:3’te yer alan [ev] edatlarına “veya” değil, [tafsiliyye] olarak “yani” anlamı verilmelidir. Ayette sözü edilen müşriklik, Allah’a ortak koşmak anlamında değil, nikâhtaki şirktir; çünkü zina, nikâhın şirkidir. Fıtrata uygun olan davranış meşru evliliklerdir. Bunu dikkate almayıp zina edenler nikâhın şirkini işlemiş olurlar.

Bu üç büyük günahın burada zikredilme sebebi Elmalılı’ya göre, din, medeniyet ve insanlık namına işlenip duran cinayetlerden olmalarıdır.(746)

2. وَمَنْ يَفْعَلْ ذٰلِكَ يَلْقَ اَثَامًا يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيٰمَةِ وَيَخْلُدْ ف۪يه۪ مُهَانًا “Bunu yapan kişi, kıyamet günü azabı katlanan ve içinde alçaltılmış olarak [ebedî] kalacağı bir ceza ile karşılaşacaktır.” Yüce Allah ayetin ilk bölümünde sözünü ettiği üç büyük günah başta olmak üzere, diğer yasaklardan herhangi birini işleyenlerin akıbeti hakkında bilgi vermektedir.

a) وَمَنْ يَفْعَلْ ذٰلِكَ يَلْقَ اَثَامًا “Bunları yapan kişi, ceza ile (cehennem vadisi ile) karşılaşacaktır.” Kur’an’da sadece bu ayette zikredilen اَثَامًا [esâmen] kelimesi “azap”, “günahın karşılığı” demektir.(747) Bazı âlimlerimiz bu kelimenin cehennemde bir vadinin adı olduğunu söylemektedir.(748) Verilmek istenen mesaj şudur: Sayılan üç büyük günahı her kim işler de tevbe etmeden o hal üzere ölürse, mahşerde cehennemle karşılaşacak, yani ateş azabına girecektir.

b) يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيٰمَةِ “Kıyamet günü azabı katlanacaktır.” Azabın artmasının sebebi, şirkle birlikte diğer günahların işlenmesidir. Günahlar arttığı için azap da katlanmaktadır. Hatasından tevbe etmeyenler yaptıklarının hata olduğunu kabul etmeyip ilgili fiilleri işlemeye devam etmektedirler. Günahlar sürekli işlenirse artacakları için, kıyamet günü azapları da elbette katlanacaktır. Burada herhangi bir haksızlık yoktur.

c) وَيَخْلُدْ ف۪يه۪ مُهَانًا “İçinde alçaltılmış olarak ebedî kalacaktır.” Bu kalıpta Kur’an’da sadece bu ayette geçen مُهَانًا [mühânen] kelimesi “hor ve hakir olarak”, “aşağılanmış bir şekilde” demektir. Bu cümlede ilgili kişilerin azabın içinde çok uzun süre kalmaları kast edilmektedir ki, bunlar eğer imansız ya da şirk üzere ölmüşlerse onların azapta kalış süresi “ebedi”dir.(749) Bir sonraki ayette de dile getirildiği üzere, eğer tevbe e derlerse Yüce Allah dilerse onları affeder ve icabında kendilerini hiç ateşe de atmayabilir.

Arapça’da zamirin öncesindeki harf eğer harekeli değilse o zamir uzatılmaz. Ancak Kur’an’da sadece bu ayette olmak üzere ف۪يه۪ [fîhî] ifadesindeki [hî]/ [hû] zamiri Hafs kıraatine göre genel kurala aykırı olarak ve uzatılarak okunur. Bunun muhtemel sebebi, ayette dile getirilen üç tür büyük günahı işleyen kişilerin cehennemdeki azaplarının süresini ifadedir. Buna göre, azabın ebedi olacağı uzatarak okuma şeklinde hissettirilmektedir. “Ateş ebedidir, azap değil” diyenlerin görüşü bu şekilde reddedilmektedir.(750)

Dipnotlar

• 728-) Taberi , age ., XIX, 41-42; Zemahşeri , age ., III, 286..
• 729-) Bakara 2 : 83; En‘âm 6 : 151; İ srâ 1 7 : 23; Lokmân 31 : 13. 730-) Bakara 2 : 21, 83, 172; Âl-i İmrân 3 : 51, 64; Nisâ 4 : 36, 48, 116; Mâide 5 : 72, 117; En‘âm 6 : 19, 56, 102, 151; A‘râf 7 : 33, 59, 65, 70, 73, 85; Tevbe 9 : 31; Yûnus 10 : 3, 104; Hûd 11 : 2, 26, 50, 54, 61, 62, 84, 87, 123; Yûsuf 12 : 38, 40; Ra‘d 13 : 36; İbrâhim 14 : 10; Hicr 15: 99; Nahl 16 : 36, 114; İ srâ 1 7 : 23; Kehf 18 : 26, 110; Meryem 19 : 36, 65; Tâhâ 20 : 14; E nbiyâ 2 1 : 25, 92; Hacc 22 : 26, 31, 77; Mü’minûn 23 : 23, 32; Nûr 24 : 55; Neml 27 : 45, 91; ‘Ankebût 29 : 8, 16, 17, 36, 56; Lokmân 31 : 13, 15; Yâsîn 36 : 22, 61; Zümer 39 : 2, 11, 14, 17, 64, 66; Mü’min 40 : 66; Fussilet 41 : 14; Zuhruf 43 : 64; Ahkâf 46 : 21; Zâriyât 51 : 56; Necm 53 : 62; Nûh 71 : 3; Cinn 72 : 2; Beyyine 98 : 5; Kureyş 106 : 3; Kâfirûn 109 : 2, 5; İhlâs 112 : 1.
  • Bakara 2/83 En‘âm 6/151 İsrâ 17/23 Lokmân 31/13 Bakara 2/21 Âl-i İmrân 3/51 Nisâ 4/36 Mâide 5/72 En‘âm 6/19 A‘râf 7/33 Tevbe 9/31 Yûnus 10/3 Hûd 11/2 Yûsuf 12/38 Ra‘d 13/36 İbrâhîm 14/10 Hicr 15/99 Nahl 16/36 İsrâ 17/23 Kehf 18/26 Meryem 19/36 Tâhâ 20/14 Enbiyâ 21/25 Hacc 22/26 Mü'minûn 23/23 Nûr 24/55 Neml 27/45 ‘Ankebût 29/8 Lokmân 31/13 Yâsîn 36/22 Zümer 39/2 Mü'min 40/66 Fussilet 41/14 Zuhruf 43/64 Ahkâf 46/21 Zâriyât 51/56 Necm 53/62 Nûh 71/3 Cinn 72/2 Beyyine 98/5 Kureyş 106/3 Kâfirûn 109/2 İhlâs 112/1
• 731-) Mâide 5 : 32. 732-) Bakara 2 : 84; En‘âm 6 : 151; İ srâ 1 7 : 33 . 733-) Bakara 2 : 195; Nisâ 4 : 29. 734-) Neml 27 : 91. 735-) “Saygın” anlamında kullanımlar için bk. Bakara 2 : 144, 149, 150, 191, 196, 217, Mâide 5 : 2; Enfâl 8 : 34; Tevbe 9 : 7, 19, 28; İ srâ 1 7 : 1; Hacc 22 : 25; Feth 48 : 25, 27. 736-) Bakara 2 : 198. 737-) Bakara 2 : 194, 217; Mâide 5 : 2, 97. 738-) Mâide 5 : 2, 97. 739-) Benzer bir kullanım için bk. İbrâhîm 14 : 37. 740-) Okuyan, Kur’an -ı Kerîm’de Çok Anlamlılık , h-r-m maddesi.
  • Mâide 5/32 Bakara 2/84 En‘âm 6/151 İsrâ 17/33 Bakara 2/195 Nisâ 4/29 Neml 27/91 Bakara 2/144 Mâide 5/2 Enfâl 8/34 Tevbe 9/7 İsrâ 17/1 Hacc 22/25 Fetih 48/25 Bakara 2/198 Bakara 2/194 Mâide 5/2 Mâide 5/2 İbrâhîm 14/37
• 741-) Yazır, age ., VI, 88. 742-) En‘âm 6 : 151; A‘râf 7 : 33. 743-) Bakara 2 : 187; Nisâ 4 : 47; En‘âm 6 : 152. 744-) En‘âm 6 : 151; İ srâ 1 7 : 32.
  • En‘âm 6/151 A‘râf 7/33 Bakara 2/187 Nisâ 4/47 En‘âm 6/152 En‘âm 6/151 İsrâ 17/32
• 745-) Nûr 24 : 3. 746-) Yazır, age ., VI, 88.
  • Nûr 24/3
• 747-) Semerkandi , age ., II, 570; Taberi , age ., XIX, 40; Zemahşeri , age ., III, 286. 748-) Taberi , age ., XIX, 45. 749-) Nisâ 4 : 169; Furkân 25 : 65; Ahzâb 33 : 65; Müddessir 74 : 28. 750-) Yazır, age ., VI, 88.
  • Nisâ 4/169 Furkân 25/65 Ahzâb 33/65 Müddessir 74/28