Münâfikûn Suresi

Medine’de hicrî 5. yılda indirilmiş olması muhtemel olan, 11 ayetten oluşan, adını 1. ayette geçen ve “münafıklar” anlamına gelen الْمُنَافِقُون el-münâfikûne kelimesinden alan Münâfikûn suresi, inişe göre 103, resmî sıralamada ise 63. suredir.

Münâfikûn suresi, resmî sıralamada öncesinde bulunan Cum‘a suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki surede de “Allah’ı zikirden söz edilmesi” (Cum‘a 9; Münâfikûn 9), mala düşkün olmamak iki surenin ortak konusu olarak görülmelidir.

Münâfikûn suresi ilk üç ayetinde münafıkların “Şahitlik ederiz muhakkak ki sen Allah’ın Elçisi’sin” diyerek Hz. Peygamber’in risaletini onaylama iddialarında yalan konuştukları, yeminlerini kulluklarının önüne kalkan edindikleri, bu anlamda çok kötü işler yaptıkları, böyle davranmalarının sebebinin önce iman edip sonra inkâra düşmeleri, ardından kalplerinin mühürlenmesi olduğu beyan edilmektedir.

4. ayetten itibaren, münafıkların duruşlarıyla ve sözleriyle insanları etkiledikleri, konuşurlarsa sözlerinin dinleneceği, ancak sanki giydirilmiş kütükler gibi oldukları, her gürültüyü kendi aleyhlerine sandıkları, Yüce Allah’ın düşmanı oldukları bilgisine yer verilmekte, kendileri için bağışlanma dileğinde bulunulup bulunulmamasının onlarda herhangi bir değişikliğe sebep olamayacağı, “Allah’ın Elçisi’nin yanında bulunanlara hiçbir infakta bulunmayın ki dağılıp gitsinler” şeklinde etraflarında bulunanları infaktan vazgeçirmeye çalıştıkları, “Andolsun ki eğer Medine’ye (şehre) dönersek, üstün olan(lar), zayıf olan(lar)ı oradan mutlaka çıkaracaktır” sözleriyle meydan okudukları, Müslümanlara tehditler savurdukları ifade edilmektedir.

9. ayetten itibaren, müminlere hitap edilmekte, servetlerinin ve çocuklarının kendilerini Yüce Allah’ı anmaktan alıkoymaması gerektiğine dikkat çekilmekte, aksi davranışların ziyan sebebi olduğu bildirilmekte, ölüm gelmeden önce infak edilmesi gerektiği, çünkü son pişmanlıkların kendilerine fayda vermeyeceği, ölüm vakti gelenlerden ecelin tehir edilmeyeceği beyan edilmektedir. 

ıı. (2-3. Ayetler): İnsanları Saptırmaları ve Kalplerinin Mühürlenmesi

اِتَّخَذُوٓا اَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِ اِنَّهُمْ سَآءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ذٰلِكَ بِاَنَّهُمْ اٰمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلٰى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ “Yeminlerini kalkan (bahane) edinip Allah yolundan saptılar. Şüphesiz ki onların yaptıkları çok kötüdür! Bunun sebebi, onların önce iman et(tiğini söyley)ip sonra inkâr etmeleridir. (Bu yüzden) kalpleri mühürlenmiştir. Artık (gerçeği) anlayamazlar.”

Buradaki اِتَّخَذُوا [ittehazû ] fiili “edindiler”; اَيْمَانَهُمْ [aymânehum ] tamlaması “onların yeminlerini”; جُنَّةً [cünneten] kelimesi “kalkan”; فَصَدُّوا [fesaddû ] fiili “saptılar, yan çizdiler”; عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِ [‘an sebîlillâhi] tamlaması “Allah yolundan”; اِنَّهُمْ [innehum] ifadesi “muhakkak ki onlar”; سَآءَ [sâe ] fiili “ne kötüdür”; مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [mâ kânû ya‘melûne] ifadesi “yaptıkları, yapmış oldukları şeyler”; ذٰلِكَ بِاَنَّهُمْ [zâlike biennehum] ifadesi “çünkü onlar”; اٰمَنُوا [âmenû] fiili “iman ettiler”; ثُمَّ [sümme] edatı “sonra”; كَفَرُوا [keferû] fiili “inkâr ettiler”; فَطُبِعَ [fetubi‘a ] edilgen fiili “mühürlendi, tabiati haline dönüştürüldü”; عَلٰى قُلُوبِهِمْ [‘alâ kulûbihim] ifadesi “onların kalpleri”; فَهُمْ [fehum ] zamiri “onlar”; لَا يَفْقَهُونَ [lâ yafkahûne] ifadesi ise “anlamazlar” demektir.

Burada münafıkların yeminlerinin arkasına saklanmaları, sapıp başkalarını da saptırmaları ile böyle davranmalarının sebebi gündeme getirilmektedir.

1. اِتَّخَذُوٓا اَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَب۪يلِ اللّٰهِ اِنَّهُمْ سَآءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ “Yeminlerini kalkan (bahane) edinip Allah yolundan saptılar. Şüphesiz ki onların yaptıkları çok kötüdür!” Yüce Allah Mücâd ele 58:16’da da geçen benzer bir ifadede münafıkların bu türden sözler söyleyerek yeminlerini inkârcılıklarının önüne kalkan edindiklerini bildirmektedir. Böylece bir taraftan kendilerini Müslümanlardan korumayı hedeflemişler, diğer taraftan da bu türden sahtekârlıklar yaparak hem kendileri sapmışlar, hakikatten yüz çevirmişler,(5) hem de inanmak isteyen insanları Yüce Allah’ın yolundan engellemişlerdi.(6)

Ayette yer alan صَدُّوا [saddû] fiili “saptılar”, “kaçındılar”, “yan çizdiler” şeklinde kendileriyle ilgili bir mana verebileceği gibi “saptırdılar”, “engellediler”(7) gibi başkalarına yönelik olumsuz bir çaba içerisine girdiklerini de gösterebilir.

Kur’an’da bir kez de Mücâd ele 58:16’da geçen جُنَّة [cünneh] kelimesi “kalkan”, “perde”, “örtü”(8) manasına gelmekte ve sahibini karşıdaki hedefinden saklamayı sağlayan perde vazifesi gören şeyler için kullanılmaktadır. Bu manasıyla söz konusu kelime tam da münafıkların durumunu ortaya koymakta, inanmadıkları bir hususu inanmış gibi söyleyerek o sözü kendilerine kalkan edinerek asıl niyetleri her ne ise onu gerçekleştirme uğrunda engelsiz bir duruma gelmeyi hedeflemişlerdir.

Yüce Allah bu türden ikiyüzlülük yapanların hem yeminlerinin, hem de insanları hak yoldan engellemelerinin çok kötü bir iş olduğunu ayette kullandığı سَآءَ [sâe] “ne kötüdür” kelimesiyle dile getirmiş olmaktadır. Nihayetinde münafıkların yapıp ettikleri bu türden sahte dostluk ilişkilerinin, menfaate dayalı iletişimlerinin, bile bile yalan yere yemin edişlerinin, uyguladıkları ikiyüzlülüklerin vs. son derece kötü olduğunu bildirmektedir. Kur’an’da 23 kez(9) geçen سَآءَ/ سَآءَ ت [sâe/sâet] fiilleri “kötü”, “ne kötü”, “çok kötü” manasına gelmektedir.

2. ذٰلِكَ بِاَنَّهُمْ اٰمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلٰى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ “Bunun sebebi, onların önce iman et(tiğini söyley)ip sonra inkâr etmeleridir. (Bu yüzden) kalpleri mühürlenmiştir. Artık (gerçeği) anlayamazlar.” Yüce Allah münafıkların yeminlerini kalkan edinmelerinin ve hem kendilerinin haktan sapmasının hem de inanmak isteyen insanları bu yoldan engellemek istemelerinin gerekçesini beyan etmekte, bu bağlamda bu kişilerin önce iman ettiklerini, sonrasında inkârı tercih ettiklerini ve nihayet kalplerinin mühürlendiğini, artık gerçekleri anlamadıklarını belirtmektedir.

a) ذٰلِكَ بِاَنَّهُمْ اٰمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا “Bunun sebebi, onların önce iman et(tiğini söyley)ip sonra inkâr etmeleridir.” Ayette geçen ذٰلِكَ بِ [zâlike bi] kullanımı teknik olarak bir şeyin sebebini ortaya koyan bir kullanımdır ve “bunun sebebi şu” manasını vermektedir. Bu ayetteki beyana göre münafıklar önce inandıklarını dile getirmişler, sonrasında ise küfrü tercih etmişlerdi.

Burada sözü edilen iman, onların gerçekten inandıklarını gösterebileceği gibi şeklen veya sözle iman etmeleri manasına da alınabilir.(10) Bu durumda ayette geçen “küfür” ifadesi ise onların davranışlarında ortaya koydukları nankörlükleri ve inkâr içerikli eylemleridir. Ayette yer alan ثُمَّ [sümme] edatı her zaman “daha sonra” manası vermeyebilir. Nitekim bu ayette de olduğu gibi münafıkların sözde iman ettikleri, “hâlbuki” kalplerinde inkâra daldıkları, bu yüzden de kalplerinin mühürlendiği belirtilmiş olabilir.(11)

b) فَطُبِعَ عَلٰى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ “(Bu yüzden) kalpleri mühürlenmiştir. Artık (gerçeği) anlayamazlar.” “Kalplerin mühürlenmesi” konusunu Bakara 2:7 ve A‘râf 7:100’de geniş bir şekilde ele aldığımız için burada aynı şeyleri tekrarlamayacağız.

Şu kadarını söylemekle yetinelim: Ayette geçen طُبِعَ [tubi‘a] edilgen fiili “mühürlenmek” anlamının yanında “tabiatı haline getirilmek” manasına da gelebilir. Çünkü her iki kelime de aynı kökten gelmektedir. Buna göre ayetin vermek istediği mesaj, “Allah inkârcıların ve münafıkların kalplerini inkârın ve nifakın tabiatı kılar” şeklini alır.(12) Mühürlemek ile tabiatına dönüştürmek sonuçta aynı kararlılıkta buluşmakta, insanın kendi iradesiyle tercih ettiği şeyin onun kaderi ve tabiatı haline dönüştürüldüğü anlaşılmaktadır.

Şu noktanın özellikle bilinmesi gerekmektedir: Yüce Allah hiç kimsenin kalbini haksız yere mühürlemez. Mühürlenmek “sonuç”tur; “sebeb”i ise mutlak anlamda inkâr, küfür ve haddi aşmaktır. Ayetler eğer “sebep-sonuç ilişkisi” çerçevesinde anlaşılmazsa bazılarının haksız yere cezalandırıldığı, dolayısıyla kalpleri mühürlendiği için kötülük yaptıkları anlaşılabilir.

Bu kadar temel bir konuda böyle büyük bir yanlışlığa kapı aralamamak için konuyla ilgili bütün ayetleri bilmek ve vahyin genel olarak bu konuya bakışını doğru tespit etmek gerekmektedir. Kalplerin mühürlenmesiyle ilgili olarak [hateme](13) ve [tabe‘a](14) fiillerinin kullanıldığını belirtmekle yetinelim.

Bu arada Bakara 2:88 ve Nisâ 4:155’te kitap ehlinden bazılarının “kalplerinin kılıflı olduğunu” söylemelerine karşılık, onların küfürleri sebebiyle kalplerinin kılıflandığı, yani mühürlendiği ifade edilmektedir.

Kalpler mühürlenmiş olsa da Bakara 2:88 ve Nisâ 4:155’teki ifadelerin sonunda her şeye rağmen “insanların içinden çok az da olsa inananların çıkabileceği”, hidayet kapısının kendilerine ebediyen kapatılmadığı, icabında mührün sökülebileceğine dair açık kapı bırakılmaktadır.

Dipnotlar

• 5-) Taberi , age ., XXVIII, 107. 6-) Zemahşeri , age ., IV, 527. 7-) Semerkandi , age ., III, 451. 8-) Taberi , age ., XXVIII, 106.
• 9-) N isâ 4: 22, 38, 97, 115; Mâide 5 : 66; En‘âm 6 : 31, 136; A‘râf 7 : 177; Tevbe 9 : 9; Nahl 16 : 35, 59; İ srâ 17 : 32; Kehf 18 : 29; Tâhâ 20 : 101; Furkân 25 : 66; Şu‘ arâ 26 : 173; Neml 27 : 58; ‘Anklebût 29 : 4; Sâffât 37 : 177; Câsiye 45 : 21; Fetih 48: 6; Mücâdele 58 : 15; Münâfikûn 63 : 2.
  • Nisâ 4/22 Mâide 5/66 En‘âm 6/31 A‘râf 7/177 Tevbe 9/9 Nahl 16/35 İsrâ 17/32 Kehf 18/29 Tâhâ 20/101 Furkân 25/66 Şu‘arâ 26/173 Neml 27/58 ‘Ankebût 29/4 Sâffât 37/177 Câsiye 45/21 Fetih 48/6 Mücâdele 58/15 Münâfikûn 63/2
• 10-) Semerkandi , age ., III, 451. 11-) Esed, age ., s. 1151’de 2. not. 12-) Semerkandi , age ., II, 129; Zemahşeri , age ., II, 348.
• 13-) Bakara 2 : 6-7; En‘âm 6 : 46; Câsiye 45 : 23. 14-) N isâ 4: 155; A‘râf 7 : 100-101; Tevbe 9 : 85-87, 93; Yûnus 10 : 74; Nahl 16 : 106-108; Rûm 30 : 58-59; Mü’min 40 : 34-35; Muhammed 47 : 16; Münâfikûn 63 : 1-3.
  • Bakara 2/6 En‘âm 6/46 Câsiye 45/23 Nisâ 4/155 A‘râf 7/100 Tevbe 9/85 Yûnus 10/74 Nahl 16/106 Rûm 30/58 Mü'min 40/34 Muhammed 47/16 Münâfikûn 63/1