Câsiye Suresi

-Mekke’de risaletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 37 ayetten oluşan, adını 28. ayette zikredilen ve “diz çöken” anlamındaki جَاثِيَة câsiyeh kelimesinden alan Câsiye suresi, inişe göre 85, resmî sıralamada ise 45. suredir.

Câsiye suresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Duhân suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sure de “başlangıç harflerinin hurûfu mukatta‘adan oluşması” (Duhân 1; Câsiye 1); “vahyin kaynağı” (Duhân 3-8; Câsiye 2); “Yüce Allah’ın kâinata mutlak hükümranlığı” (Duhân 38-39; Câsiye 5, 12-13, 22); “inkârcıların mahşerdeki diriltilmeyi inkâr etmeleri” (Duhân 34-35; Câsiye 24); “Yüce Allah’ın dirilten, öldüren ve mahşerde herkesi toplayacak olan kudret oluşu” (Duhân 8, 40; Câsiye 26); “İsrailoğullarına yer verilmesi” (Duhân 30-33; Câsiye 16-17); “kâinatta her şeyin bir anlam ve amaç için yaratıldığı” (Duhân 38-39; Câsiye 22); “cennetliklere ve cehennemliklere yönelik bilgilendirmeler” (Duhân 43-57; Câsiye 30-31) gibi konularda ortak mesajlar içermektedir. 

Câsiye suresi, mukatta‘a harfleri, vahyin Yüce Allah’ın katından oluşu gerçeği ile başlamakta, ardından insanların yaratılışındaki ibretler, gece-gündüz ve kâinattaki mutlak ilahi kudret,  inkârcıların vahye karşı olumsuz ve alaycı tavırları ile mahşerde kendilerini bekleyen korkunç azaba dair bilgiler dile getirilmektedir.

12. ayetten itibaren, gemilerin ve göklerde ve yerde her ne varsa hepsinin insan hizmetine verilişi, sorumlulukların şahsi olduğu, İsrailoğullarına yönelik bildirimler, Hz. Peygamber’e verilen bu şeriata uymanın gerekliliği, inkârcıların onlara hiçbir zarar veremeyecekleri, birbirlerinin dostları olduğu, Yüce Allah’ın ise muttakilerin dostu olduğu, vahyin çeşitli özellikleri ile iyilerle kötülerin hayatlarının da ölümlerinin de bir olmayacağı gibi konular ele alınmaktadır.   

22. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın her şeyi belli bir amaç için yarattığı, herkese dünyada yapıp ettiklerinin karşılığının verileceği, heva ve arzularını ilah edinenlerin sapkınlıkları, “dehr” denilen zamana inananların bulunduğu, oysa Yüce Allah’ın bütün mahlukata dair mutlak hükümranlığı ifade edilmektedir.

27. ayetten itibaren, mahşer şartlarında hak ve hakikati iptal edenlerin ziyana uğrayacakları, her ümmetin diz çökmüş vaziyette duracakları, herkesin kendi kitabına çağrılacağı, iman edenlerin cennete girecekleri, diğerlerinin ise kibirlerinin ve suçlarının karşılığını görecekleri bildirilmektedir.

ı. (21. Ayet): İyilerle Kötülerin Bir Tutulmaması

اَمْ حَسِبَ الَّذ۪ينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّـَٔاتِ اَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَآءً مَحْيَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ سَآءَ مَا يَحْكُمُونَ “Yoksa kötülük yapanlar ölümlerinde ve hayatlarında kendilerini, iman edip iyi işler yapanlarla bir mi tutacağımızı sandılar? Ne kötü hüküm veriyorlar!”

Ayetteki اَمْ حَسِبَ [em hasibe] fiili “yoksa sandı mı”; الَّذ۪ينَ اجْتَرَحُوا [ellezîne’cterahû] fiili “sürekli yapanlar, işleyenler”; السَّيِّـَٔاتِ [es-seyyiâti] kelimesi “kötülükler”; اَنْ نَجْعَلَهُمْ [en nec‘alehum] ifadesi “onları kılacağımızı, yapacağımız”; كَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا [kellezîne âmenû ] ifadesi “iman etmiş olanlar gibi”; وَعَمِلُوا [ve ‘amilû ] fiili “ve işlemiş, yapmış (olanlar gibi)”; الصَّالِحَاتِ [es-sâlihâti] kelimesi “sâlih ameller işleyenler, iyi işler yapanlar gibi”; سَوَآءً [sevâen] kelimesi “bir, eşit”; مَحْيَاهُمْ [mahyâhum] ifadesi “onların hayatlarını”; وَمَمَاتُهُمْ [vememâtühum] ifadesi “ve onların ölümlerini”; سَآءَ [sâe] fiili “ne kadar da kötüdür, ne kadar kötü”; مَا يَحْكُمُونَ [mâyahkümûne] ifadesi ise “hüküm verdikleri şey(ler)” demektir.

Burada inkârcıların bir kanaati reddedilerek onların hayat ve ölümlerinin müminlerle eşit tutulmayacağı bilgisi gündeme getirilmektedir.

1. اَمْ حَسِبَ الَّذ۪ينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّـَٔاتِ اَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَآءً مَحْيَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ “Yoksa kötülük yapanlar ölümlerinde ve hayatlarında kendilerini, iman edip iyi işler yapanlarla bir mi tutacağımızı sandılar? Ne kötü hüküm veriyorlar!” Yüce Allah kâfirlerin birbirleriyle ilişkilerini ve buna karşılık vahyin insanlara sunduğu hakikatleri ifade ettikten sonra, bu defa inkârcıların yanlış bir kanaatini dile getirmekte ve onların hayatlarını da ölümlerini de bir tutmayacağını haber vermektedir.

Yüce Allah, surenin 21-26. ayetlerinde kötülerle iyilerin ölümlerinde ve hayatlarında bir tutulmayacaklarını, her şeyi bir amaç ile yarattığını, herkese yaptıklarının karşılığının verileceğini, inkârcıların tutarsızlıklarını, kendi erişilmez ve eşsiz kudretini dile getirmektedir.

Bu kalıpta Kur’an’da sadece bu ayette geçen اجْتَرَحُوا [icterahû] fiili “sürekli yapmak”, “peşinden gitmek”, “ısrarla sürdürmek”, “kazanmak” gibi anlamlar içermekte, beraberinde kullanılan السَّيِّـَٔات [es-seyyiât] “kötülükler” kelimesi gereği bunların günaha battıkları ifade edilmektedir.

a) Bu ayetin müşriklerden Utbe, Şeybe ve Velîd b. Muğîra’nın Müslümanlardan Hz. Ali, Hz. Hamza ve Ebû Ubeyde veya Uyeyne b. Hâris için söylediği şu söze cevap olarak indirildiği rivayet edilmektedir: “Allah’a yemin olsun ki siz hiçbir hak ve hakikat üzere değilsiniz. Sizin söylediğiniz hak olsa bile dünyada bizim durumumuz nasıl sizden üstün ve ileri ise ahirette de ileri olacaktır.”(133) Bu rivayet, ayete uygun görünse de iniş sebebinin özel oluşu mesajın genel olmasına engel değildir. Zaten ayette isim verilmemesinin sebebi de mesajın evrensele taşınmasıdır.

Daha önce yorumladığımız Câsiye 45:14. ayette dile getirildiği üzere, müminlerin onları bağışlamaları emri var diye Yüce Allah’ın da onları hem hayatlarında, hem de mahşerde müminlerle bir tutacağı beklentisinde olmalarının derin ve korkunç bir hata olduğu belirtilmektedir.

Ayetteki اَمْ [em] edatı her ne kadar soru edatı olsa da burada maksat [inkârî] bir soru sormaktır ve meselenin onların düşündüğü gibi olmadığı belirtilmektedir. Yüce Allah takva sahiplerini dost edindiği gibi inkârcıları kesinlikle dost edinmeyeceğini bu şekilde ilan etmiş olmaktadır.

Secde 32:18’de de şöyle buyrulmaktadır: “Mümin olan kişi, yoldan çıkan kişi gibi midir? (Elbette) bir olamazlar.” Önemine binaen ve bir Müslüman duruşunun doğru anlaşılması amacıyla orada yaptığımız açıklamaları burada da hatırlatmakta yarar görmekteyiz.

Yüce Allah mümin ile fasığın bir olamayacağını ilan ederek, dünyada ve ahirette aynı muameleye tabi tutulmayacaklarını beyan etmektedir. Burada sözü edilen [mü’min] Yüce Allah’a ve O’nun bütün buyruklarına gönülden iman edip teslim olan kişi, [fâsık] ise bunun zıddına inkârı tercih eden kişidir.

b) Burada öncelikli olarak ahirette ödül veya ceza açısından müminlerle fasıkların, iman edenlerle sürekli kötülük işleyenlerin bir tutulmayacakları mesajının verildiği anlaşılmaktadır. Burada konunun üç yönünün bulunduğunu söylemeliyiz:

ı. Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette eşit olmayacağı ilk söylenen şey onların مَحْيَاهُمْ [mahyâhum] yani “hayatları”dır. Mahşerde güzel akıbetin yaşanmasında belirleyici olan en önemli unsurlardan birisi, mümin bir insanın dünya hayatında fasık biri gibi yaşamaması, onunla aynı görüntüyü vermemesi gerektiğini de öğretmesidir.

Âl-i İmrân 3:179, ‘Ankebût 29:2-3, Kıyâmet 75:36 gibi ayetlerde verilen mesajlarla yorumunu yapmakta olduğumuz Câsiye 45:21. ayette verilen mesajın bir bölümünü birlikte anlamak gerektiğinde şüphe yoktur. Mümin ve Müslüman olan kişinin dünya hayatındaki duruşu, fasık birinden, sürekli kötülük işleyenlerden elbette ve elbette farklı olmalı, eşit bir görüntü vermemelidir.

ıı. Ayette geçen مَمَاتُهُمْ [memâtühum] “ölümleri” ifadesi gereği iki grubun bir ve aynı olmayacağı beyan edilen konu öncelikle “ölüm anları”yla ilgilidir. Bu mesele hakkında Nahl 16:28’de zalimlerin ölüm anı hakkında şöyle buyrulmaktadır: “Kendilerine zulmederlerken canlarını meleklerin aldığı kimseler ‘Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk ki’ diyerek teslim olurlar. (Melekler onlara şöyle diyeceklerdir:) Hayır, Allah, sizin yaptıklarınızı elbette çok iyi bilendir.”

Buna karşılık Nahl 16:32’de muttakilerin ölüm anı hakkında da şu bilgiler verilmektedir: “(Muttakiler) meleklerin, ‘Size selâm olsun. Yapmış olduğunuz (iyi) işlere karşılık cennete girin’ diyerek tertemiz olarak canlarını aldığı kimselerdir.” İşte bu iki ayette insanların ölüm anlarında iman durumlarına göre bir hâl yaşayacakları ifade edilmektedir.

ııı. Ayetin dünya hayatı ve ölüm anıyla ilgili yorumuna böylece kısaca değindikten sonra şimdi de ayetin mahşerle ilgili mesajına dair bazı ayetleri hatırlatmak istiyoruz:

Kalem 68:35’te de açıkladığımız üzere, Yüce Allah bu ayette insanoğlunun mahşerde iki ana grup hâlinde değerlendirileceğini, bir grubun Müslüman, diğerinin ise mücrimlerden oluşacağını ifade etmektedir. Benzer bir mukayese Sâd 38:28’de de yapılmaktadır.

Yorumunu yapmakta olduğumuz Câsiye 45:21’de de geçtiği gibi, dünya hayatında sürekli günah işleyen, isyan içerisinde olan, Allah’ın emir ve yasaklarına riayet etmeyen suçlu ve günahkâr kişilerin, sadece Yüce Allah’a boyun eğen, sadece O’na kulluk eden, O’nun emir ve yasaklarına riayet eden kişilerle bir tutulmayacağı bu ayette “inkâri soru” olarak gündeme getirilmektedir.

Esasında bu tür sorular cevabı bünyesinde bulunduran ifadelerdir. Anlaşılan o ki, Yüce Allah mahşerde Müslümanlar ile suçluları hiçbir şekilde bir veya eşit tutmayacaktır. Önceki ayet grubunda da dile getirildiği üzere, Müslüman ve muttakîler için nimet cennetleri vadedilirken, kâfirlere en büyük azabın uygulanacağı beyan edilmektedir.

Kehf 18:36, Meryem 19:77 ve Fussilet 41:50’de de hatırlatıldığı üzere, müşrikler dünya hayatında Müslümanlardan daha iyi durumda olduklarını ifade ederek, mahşerde de çok daha iyi bir akıbetin kendilerini beklediğini ve daha fazla nimetlere kavuşacaklarını iddia ediyorlardı.

İşte yorumunu yapmakta olduğumuz ayet grubunda dile getirilen ve cevaplanan husus budur; yani mesele hiçbir şekilde onların iddia ettiği gibi gerçekleşmeyecektir. Hayatları da ölümleri de diriltilmeleri de mahşer süreçleri de asla bir olmayacaktır. Mü’min 40:51-52’de verilen mesaj Câsiye suresindeki bu ayetle örtüşmektedir.

Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de olduğu gibi bu tür mukayeseler Âl-i İmrân 3:106-107, Yûnus 10:34-35, Hûd 11:16-17, Ra‘d 13:17, 19, Kasas 28:61, Secde 32:18-20, Fâtır 35:19-22, Zümer 39:8-9, Sâd 38:28, Câsiye 45:21, Muhammed 47:14, Mülk 67:22, Kalem 68:35-42, ‘Abese 80:38-42 gibi ayetlerde de gündeme getirilmekte ve muhatapların iyilerden olması istenmekte, kötülerden olmaması arzu edilmektedir. Çünkü iyilere sevap ve cennet vadedilmişken kötülerin gideceği yer maalesef ateş azabının yeri olan cehennemdir.

Sonuçta verilen mesajı şu şekilde özetleyebiliriz: İnkârcıların yaşantıları nasılsa ölümleri ve ahiretleri de ona uygun gerçekleşir. Müminlerin de hayatları nasılsa ölüm anları ve akıbetleri de ona uygun olur. Nitekim bir rivayette mümin bir kişinin iman üzere diriltileceği, münafığın da münafıkça diriltileceği nakledilmektedir.(134)

İmâm Mücâhid’in de “Mümin dünyada da ahirette de mümindir; kâfir de hem dünyada hem ahirette kâfirdir” dediği aktarılmaktadır.(135) Rabbimiz bizleri de hayatı istikamet üzere olup ahiretleri hayır ve ödülle şekillendirilenlerden eylesin.

2. سَآءَ مَا يَحْكُمُونَ “Ne kötü hüküm veriyorlar!” Ayetin sonunda yer alan “Ne kötü hüküm veriyorlar!” ifadesinin benzerleri müşriklerin ve inkârcıların kanaatleri bağlamında çeşitli ayetlerde zikredilmektedir.(136) “Kötü hüküm vermek” ifadesi aslında verilen hükmün delilden yoksun olduğunu ortaya koymakta, böyle yalan yanlış hüküm vermemeleri için Müslümanlar özellikle uyarılmış olmaktadır.

Dipnotlar

• 133-) Semerkandi , age ., III, 279; Razi, age ., XXVII, 266.
• 134-) Semerkandi , age ., III, 279. 135-) Taberi , age ., XXV, 148.
• 136-) En‘âm 6 : 136; Yûnus 10 : 35; Nahl 16 : 59; ‘Ankebût 29 : 4; Sâffât 37 : 154; Kalem 68 : 36; Câsiye 45 : 21.
  • En‘âm 6/136 Yûnus 10/35 Nahl 16/59 ‘Ankebût 29/4 Sâffât 37/154 Kalem 68/36 Câsiye 45/21