Nahl Suresi

Mekke’de risâletin 11-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 128 âyetten oluşan, adını 68. âyette geçen ve “bal arısı” manasındaki النَّحْل en-nahl kelimesinden alan Nahl sûresi, inişe göre 74, resmî sıralamada ise 16. sûredir. Son üç âyetinin, sadece 126. âyetin, 41, 106, 126 ve 127. âyetlerin, ilk 40 âyetinin, hatta tümünün Medenî olduğunu söyleyen âlimler olsa da Râzî’nin de isabetle vurguladığı gibi bu sûre bütünüyle Mekkî bir içerikte görünmektedir ve bir adı da en-ni‘am “nimetler”dir.

Nahl sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Hıcr sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Buna göre her iki sûrede de “Mekkeli müşriklerin inkârcı ve alaycı yapısı ile mucize istekleri” (Hıcr 6-7; Nahl 33), “kâinat kitabından âyetler” (Hıcr 16-22; Nahl 10-16), “insanın yaratılış kaynağı” (Hıcr 26-29; Nahl 4), “İblis’in insanlar üzerindeki sapkınlık girişimleri” (Hıcr 39-43; Nahl 98-100), “Hz. İbrahim’le ilgili bilgiler” (Hıcr 51-60; Nahl 120-122) gibi ortak konuların ele alındığı görülmektedir.

Nahl sûresinin ilk 32 âyetlik bölümünde, inkârcıların acele azap isteklerinin yersizliği, vahyin indirilişi ve gayesi, insanın yaratılışı, hayvanlarla ilgili çeşitli bilgiler ve kâinat kitabından çeşitli âyetler, Yüce Allah’ın nimetlerinin sayılamayacağı, putperestliğin çıkmazları, sorumlulukların şahsiliği, kâfirlerin ve müminlerin ölüm anında yaşayacakları akıbet gibi konular ele alınmaktadır.

33. âyetten itibaren, inkârcıların mucize istekleri, Yüce Allah’ın bütün insanlığa peygamberler gönderme sistemi, risaletin temel öğretileri, Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez kudreti gündeme getirilmekte, sonra da vahyin gerçekliğine kitap ehlinden insanların şahitliği konusu ile inkârcıların çeşitli şekillerde dünya hayatında bile cezalandırılacakları haber verilmektedir.

48. âyetten itibaren, mahlûkatın secdesi, meleklerin Yüce Allah’ın iradesinin dışına çıkmamaları sistemi, kâinattaki her şeyin Allah’ın kontrolünde ve O’na ait oluşu zikredilmekte, sonrasında müşriklerin kız çocuklarına karşı insanlık dışı muamelesine yer verilmekte, insanların zulümlerine hemen ceza verilseydi yeryüzünde hiçbir canlının bırakılmayacağı bildirilmektedir.

66. âyetten itibaren, hayvanların ibretlik yapısı, bal arısının mucize ürünü balı nasıl yaptığıyla ilgili bilgi verilmekte, insanların yaratılışıyla ilgili ilahi hikmetlere kısmen gönderme yapılmakta, farklı özellikte iki insanın mukayesesine yer verilmektedir. 77. âyetten sonra Yüce Allah’ın eşsiz bilgisine, kudret ve kuvvetine, insanlara sunduğu çeşitli nimetlere ve mahşer şartlarında yaşanacak şahitlik kurumuna dikkat çekilmektedir.

90. âyetten itibaren, İslâm’ın en temel üç emri ve üç temel yasağı gündeme getirilmekte, insanların verdikleri sözleri tutmaları gerektiği, onların az bir dünyevi bedele satmamaları gerektiği bildirilmekte, bu hayatın geçiciliği ile fedakârlıkların hem dünyada hem de mahşerdeki karşılıklarına dikkat çekilmekte, bu arada Kur’ân’ı anlayarak okuyanlara yönelik şeytanın müdahalesi ile bundan kurtulmanın yolu beyan edilmektedir.

101. âyetten itibaren, vahyin kaynağı, beşer sözü olmayışı, diğer yaklaşımların birer iftira oluşu, inkârcıların kalplerinin mühürlenişi zikredilmekte, rızıklara karşı nankörlüğün akıbetine dikkat çekilmekte, dört haram zikredilmekte, Yüce Allah adına helal veya haram nitelendirmesinde bulunanların akıbeti gündeme getirilmektedir.

120. âyetten itibaren, Hz. İbrahim’in tek başına ümmet oluşu ve diğer özellikleri ile Yüce Allah’ın yoluna nasıl davet edilmesi gerektiği ifade edilerek, cezalandırılmada maksimum ölçülerin aşılmaması gerektiği, sabrın önemi ve Yüce Allah’ın muttaki ve muhsinlerle birlikte olduğu, onları desteklediği bildirilmektedir.

ı. (106. Ayet): İnkârcılara Verilecek Karşılık

مَنْ كَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ ا۪يمَانِه۪ٓ اِلَّا مَنْ اُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْا۪يمَانِ وَلٰكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّٰهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظ۪يمٌ “Kalbi iman ile dolu olduğu hâlde (inkâra) zorlanan kişi(ler) hariç, kim iman ettikten sonra Allah’ı inkâr ederse ve kalbini inkâra açarsa, işte Allah’ın öfkesi bunlaradır; onlar için büyük bir azap vardır.”

Ayetteki مَنْ كَفَرَ [men kefera ] ifadesi “her kim inkâr ederse”; بِاللّٰهِ [billâhi] ifadesi “Allah’ı,”; مِنْ بَعْدِ ا۪يمَانِه۪ٓ [min ba‘di îmânihî] ifadesi “onun imanından sonra”; اِلَّا مَنْ اُكْرِهَ [illâmen ükrihe] istisnası “zorlamaya tabi tutulan kişi hariç”; وَقَلْبُهُ [vekalbuhû] tamlaması “ve onun ka l bi (şöyle) ise”; مُطْمَئِنٌّ [mutmeinnun] kelimesi “dolu”; بِالْا۪يمَانِ [bi’l-îmâni] ifadesi “imanla”; وَلٰكِنْ [velâkin] edatı “ve lakin, ancak”; مَنْ شَرَحَ [men şeraha] ifadesi “açan kişi”; بِالْكُفْرِ [bi’l-küfri] ifadesi “küfre”; صَدْرًا [sadran] kelimesi “göğsünü, kalbini”; فَعَلَيْهِمْ [fe‘aleyhim] ifadesi “onlara, onlar üzerine vardır”; غَضَبٌ [ğadabun] sözcüğü “bir gazap”; مِنَ اللّٰهِ [minellâhi] ifadesi “Allah’tan”; وَلَهُمْ [velehum] ifadesi “onlar için vardır, onlar için olacaktır”; عَذَابٌ عَظ۪يمٌ [‘azâbun ‘azîmun] tamlaması ise “büyük bir azap” demektir.

Burada zorlama hali hariç imandan sonra küfre düşenlerin mahşerdeki durumları gündeme getirilmektedir.

1. مَنْ كَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ ا۪يمَانِه۪ٓ اِلَّا مَنْ اُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْا۪يمَانِ وَلٰكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّٰهِ “Kalbi iman ile dolu olduğu hâlde (inkâra) zorlanan kişi(ler) hariç, kim iman ettikten sonra Allah’ı inkâr ederse ve kalbini inkâra açarsa, işte Allah’ın öfkesi bunlaradır.” Yüce Allah kişinin imandan sonra küfre girmesi yani göğsünü küfre açması durumunda Allah’ın gazabını hak edeceğini haber vermektedir.

Yüce Allah, surenin 98-110. ayetlerinde vahiyle ile t işimin nasıl olması gerektiğini, inkârcıların vahye karşı olumsuz tutumlarını, bunun mahşerdeki korkunç karşılığını ve nihayetiyi insanların durumunu h atırlatmaktadır.

a) Ayette öncelikle imandan sonra küfre dönmenin m ahşerdeki hükmünü incelemek gerekmektedir. Bu Ayetteki beyanın mesaj açısından bir benzeri Âl-i İmrân 3:86’da şu şekilde geçmektedir: “İman etmelerinden, Rasûl’ün hak olduğuna şehadet getirmelerinden ve kendilerine apaçık deliller gelmesinden sonra inkârcılığa sapan bir kavme Allah nasıl hidayet nasip eder ki! Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.” İşte bu iki ayetimandan sonra küfrün akıbeti hakkında bilgi içermekte, imansızlığın mahşerdeki feci bir akıbet sebebi olacağı beyan edilmektedir.

Konu bir anlamda eğer [irtidâd]“dinden dönme” ile ilişkilendirilirse Yüce Allah bu durumda nelerin olacağını yine bu iki ayetin mesajlarıyla uyumlu olacak şekilde zikretmektedir. Konuyla ilgili iki ayeti mealen hatırlatmak gerekmektedir:

Bakara 2:217: “Sizden kim, dininden döner ve kâfir olarak ölürse, onların yaptıkları işler dünyada da ahirette de boşa gider. Onlar cehennemliktirler ve orada ebedi kalacaklardır.”

Mâide 5:53: “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse (bilsin ki) Allah, sevdiği ve kendisini seven müminlere karşı alçak gönüllü (şefkatli), kâfirlere karşı onurlu ve zorlu bir toplum getirecektir. (Bunlar) Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayanın kınamasından korkmazlar (hiçbir kimsenin kınamasına aldırmazlar). Bu, Allah’ın, dilediğine verdiği lütfudur. Allah’ın lütfu ve ilmi geniştir.”

İşte bu ayetlerde imanda sonra küfre dönmenin dünyada herhangi bir ceza anlamında karşılığının olmadığını, ancak ahirette bütün amellerinin silinip gideceğini ve ebedi bir cehennem azabının kaçınılmaz olacağı mesajını içermektedir.

b) Ayette yer alan ikinci husus اِلَّا مَنْ اُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْا۪يمَانِ “Kalbi iman ile dolu olduğu halde (inkâra) zorlanan kişi müstesna” ifadesi gereği “zorlama durumu”yla ilişkilendirilmektedir. Bir kişi çeşitli çok ciddi, hayâtî baskılarla karşılaşırsa, onun şeklen veya lafız olarak küfür gerektirecek bir söz söylemesi onu kâfir yapmamaktadır. Çünkü iman özellikle ve öncelikle kalble ilgilidir.

Kalbinde iman bulunan kişi eğer birtakım hayati tehlikeler içerecek şekilde zorlamalara tabi kılınır ve o da inkâr içerikli sözler söylerse ona kâfir muamelesinin yapılamayacağı anlaşılmaktadır. Bu cümlenin mesaj olarak bir benzeri Âl-i İmrân 3:28’de “Ancak onlardan (kâfirlerden gelecek bir tehlikeden) korunma gayesiyle korunmanız başkadır” şeklinde zikredilmektedir.

Bu vesileyle hatırlatılması gerekir ki Bakara 2:225, 283, 284, Nahl 16:22, 106 ve Ahzâb 33:5’te kalbin kazanımlarından söz edilmektedir. Esasında Kur’an’da pek çok ayett e(443) Yüce Allah’ın kalplerin özündekileri bildiğini ilan etmesinin anlamı da bu olsa gerektir.

ı. Bakara 2:256’da yer alan “Dinde zorlama yoktur” ayetindeki temel mesajla birlikte mealini aktardığımız ayetlerin ışığında düşünüldüğünde Hz. Peygamber’in şu hadisinin kaynağı da s ıhhati de anlaşılmış olur: “Ümmetimden ‘bilmeden hata eden, unutan ve zorlamaya tabi tutulan’ üç kişiden kalem (sorumluluk) kaldırılmıştır.”(444) Aynı şekilde “zorlamaya tabi tutulanın boşaması geçerli değildir”(445) hadisinde de aynı mesaj söz konusudur.

ıı. İman önce kalb ile tasdiktir; dil ile ikrar ikinci, imanı organlarla amele dönüştürmek ise üçüncü sırada yer almaktadır. Kişi ciddi bir mazeret nedeniyle imanını diliyle söyleyemiyorsa, onun kalbindeki samimiyet kendisinin mümin olarak tanıtılması için yeterlidir. Hiç şüphe yok ki, kimin gerçekten mümin, kimin de kâfir veya müşrik olduğunun kararını sadece ve sadece Rabbimiz verebilir; çünkü kalplere hâkim olan ve gönüllerde olup bitenleri sadece O bilmektedir.

İnsanlar en çok bir sözün küfür veya şirk, bir davranışın da nifak olduğunu söyleyebilirler; ancak bunları söyleyenlere veya yapanlara kâfir, müşrik veya münafık dememelidirler; çünkü sözleri de davranışları da doğru bir şekilde tanımlayan temel belirleyici unsur kalplerdeki niyetlerdir.

Hz. Peygamber’in “ameller niyetlere göredir”(446) hadisinde verilmek istenen mesaj da elbette budur. Esasında namaz hareketlerini yapanlar eğer ibadet niyetiyle bunu yapmıyorlarsa onların eylemine namaz denilmeyeceği gibi, imsakten akşama kadar aç ve susuz duranlara da eğer ibadet niyetleri yoksa oruç tuttu denemez; çünkü belirleyici olan niyettir, kalbdeki samimiyettir.

ııı. Yorumunu yapmakta olduğumuz ayetteki bu istisna cümlesinin kimler hakkında nazil olduğu hususunda tefsirlerimizde oldukça geniş sayılabilecek malumat vardır.(447) Bunların hepsini değil de Râzî’nin naklettiklerini burada hatırlatmak istiyoruz:

“Bize, Bilâl-i Habeşî’nin o işkenceye sabrettiği ve ‘Ehad, Ehad! (Allah) birdir, birdir!’ dediği rivayet edilmiştir. Rivayete göre, bir kısım Mekke’li İslam’a girdikten sonra fitneye düşerek İslam’dan ayrılıp irtidat etmişlerdi ve onların içinde [mükreh] yani zorlamaya tabi tutulanlar, kalbi imanda ısrar ettiği halde, küfür kelimesini diliyle söyleyenler olmuştu. Ammâr, onun anne-babası Yâsir ve Sümeyye, Suheyb-i Rûmî, Bilâl-i Habeşî, Hubâb ve Sâlim (Allah hepsine rahmet etsin) ki bunlar, çok yoğun bir şekilde işkence görmüşlerdi.”

“Ammâr’ın annesi Sümeyye ile ilgili olarak, denildiğine göre o, iki deve arasına bacaklarından ve kollarından bağlanmış ve mızrakla kalbinden vurulmuştu. Zalimler ‘Sen, birtakım erkek için Müslüman oldun’ demişler, böylece hem o, hem de Yâsir öldürülmüştü. Bu ikisi İslam’ın ilk iki şehitleridir. Ammâr’ın kendisine gelince o zalimlerin istediklerini diliyle ancak kerhen yani istemeye istemeye söylemişti.

Bunun üzerine, ‘Ey Allah'ın Rasulü, Ammâr kâfir oldu’ denildiğinde, Hz. Peygamber, ‘Hayır, Ammâr tepeden tırnağa imanla doludur. İman onun etine de kanına da sirayet etmiştir’ buyurmuştur. Daha sonra Ammâr ağlayarak Hz. Peygamber’in yanına gelmiş, Hz. Peygamber onun gözyaşlarını silmeye başlamış ve ‘Senin için bir şey yok. Eğer onlar, aynı şeyi sana bir daha açarlarsa sen de onlara o söylediğini tekrarla’ buyurmuştur.”(448)

“Hadramî’nin kölesi Cebr de bunlardandır. Efendisi onu zorlamış, o da bunun üzerine diliyle ve kerhen küfre girmişti. Daha sonra, hem efendisi hem kendisi Müslüman olmuş, hem de öyle güzel olmuşlar ki hicret dahi etmişlerdi.”

“Burada, kendisi sebebiyle küfür kelimesini telaffuz etmenin [ikrâh] yani “zorlama” halinin ne olduğunu da ifade etmek gerekir. [İkrâh], kişinin mesel a öldürülmeyle korkutulması, çok şiddetli dövülmesi ve incitilmesi gibi dayanamayacağı bir işkenceye maruz bırakılmasıdır. İmâm Mücâhid şöyle demiştir: ‘Müslüman olduğunu ilk defa (açıkça) söyleyenlerin sayısı yedidir: Rasûlüllah (sa), Hz. Ebu Bekir, Hubâb, Süheyb, Bilâl, Ammâr ve Sümeyye. Hz. Peygamber’i bu tür eziyetlere karşılık amcası Ebu Talib, Hz. Ebu Bekir’i de kabilesi korumuştu.”

“Diğerleri ise yakalanıp, kendilerine demirden zırhlar giydirilmişti. Sonra da güneş altına oturtulmuşlardı. Böylece, demirin ve güneşin harareti onların takatlerini kesmişti. Ebû Cehil, onların yanına gelerek, onlara sövüp saymış, onları azarlamış, bu arada Sümeyye’ye de söverek mızrağını ona saplamıştı.”

“Diğer âlimler ise şöyle demişlerdir: Onlar, Bilâl’den başkasına diş geçiremediler. Çünkü onlar, Bilal’e işkence yapıyorlardı. Bilâl ise ‘Allah birdir, birdir!’ diyordu. Müşrikler ona işkence etmekten bıkıp usanmışlardı. Bunun üzerine, onlar onun ellerini arkadan bağlayarak boynuna kendirden bir ip atmışlar ve onu kendisiyle oynayıp eğlensinler diye çocukların ellerine vermişler, çocuklar da onunla oynamaktan usanarak onu bırakmışlardı.”

“Ammâr şöyle demiştir: ‘Biz, Bilâl hariç, o müşriklerin istedikleri şeyi söylemiştik. Ama Bilâl canından vazgeçmişti. İşte bunun üzerine, o müşrikler onun yakasını bırakmışlardı.’ Hubâb da şöyle demiştir: Benim için, ancak sırtımın yağının söndürebileceği bir ateş yakmışlardı.”

“Bu rivayetlerden ayrı olarak, bir de Müseylime ile ilgili bir rivayeti hatırlatmak istiyoruz. Rivayet edildiğine göre Müseylimetu’l-Kezzâb, iki adam yakalamış, onlardan birisine, ‘Muhammed hakkında ne dersin?’ dediğinde o, ‘Allah’ın Rasulüdür!’ demiş. Bunun üzerine, ‘ya, benim hakkımda ne dersin!’ dediğinde o ‘sen de...’ cevabını vermiştir. Bunun üzerine onu salıvermiştir.”

“Diğerine dönerek, ‘Peki Muhammed hakkında sen ne dersin?’ dediğinde o, ‘Allah’ın Rasulüdür’ demiş, ‘ya benim için ne dersin?’ dediğinde de, ‘Ben sağırım’ cevabını vermiş, Müseylime sorusunu üç defa tekrarlamış, ancak aynı cevabı alınca onu öldürmüştür. Bu durum Hz. Peygamber’e ulaşınca şöyle buyurmuştur: Birincisi, Yüce Allah’ın ruhsatına tutunmuştur; ikincisi ise hakkı, kafalara vururcasına söylemiştir. Onu tebrik ederim.”(449)

2. وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظ۪يمٌ “Onlar için büyük bir azap vardır.” Yüce Allah işte imandan sonra küfre düşen ve dolayısıyla kalbini küfre açanların mahşerde korkunç bir azapla karşılanacaklarını bildirmekte, böylece kâfirlere gözdağı, müminlere ise moral vermektedir.

Dipnotlar

• 443-) Âl-i İmrân 3: 119, 154; Mâide 5: 7; Enfâl 8: 43; Hûd 1 1: 5; Neml 2 7: 74; Kasas 2 8: 69; ‘Ankebût 2 9: 10; Lokmân 3 1: 2 3 ; Fâtır 3 5: 38; Zümer 3 9: 7; Şûrâ 4 2: 24; Hadîd 5 7: 6; Teğâbun 6 4: 4; Mülk 6 7: 13. 444-) İbn M a ce , Talâk, 16. 445-) İbn M a ce , Talâk, 16.
  • Âl-i İmrân 3/119 Mâide 5/7 Enfâl 8/43 Hûd 11/5 Neml 27/74 Kasas 28/69 ‘Ankebût 29/10 Lokmân 31/23 Fâtır 35/38 Zümer 39/7 Şûrâ 42/24 Hadîd 57/6 Teğâbun 64/4 Mülk 67/13
• 446-) Buhari , Bed’u’l-Vahy, 1; ‘Itk, 6; Menâkıb, 45; Talâk, 11; Eymân, 23; Müslim, İmâra, 155; Ebu Davud , Talâk, 11; Nesai , Tahâret, 59; Talâk, 23; Eymân, 19; İbn M a ce , Zühd, 26. 447-) Semerkandi , age ., II, 308; Taberi , age ., XIV, 181-182; Zemahşeri , age ., II, 611-612.
• 448-) Ahmed b. Hanbel, IV, 89-90.
• 449-) Razi, age ., XX, 121-122.