Câsiye Suresi

-Mekke’de risaletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 37 ayetten oluşan, adını 28. ayette zikredilen ve “diz çöken” anlamındaki جَاثِيَة câsiyeh kelimesinden alan Câsiye suresi, inişe göre 85, resmî sıralamada ise 45. suredir.

Câsiye suresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Duhân suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sure de “başlangıç harflerinin hurûfu mukatta‘adan oluşması” (Duhân 1; Câsiye 1); “vahyin kaynağı” (Duhân 3-8; Câsiye 2); “Yüce Allah’ın kâinata mutlak hükümranlığı” (Duhân 38-39; Câsiye 5, 12-13, 22); “inkârcıların mahşerdeki diriltilmeyi inkâr etmeleri” (Duhân 34-35; Câsiye 24); “Yüce Allah’ın dirilten, öldüren ve mahşerde herkesi toplayacak olan kudret oluşu” (Duhân 8, 40; Câsiye 26); “İsrailoğullarına yer verilmesi” (Duhân 30-33; Câsiye 16-17); “kâinatta her şeyin bir anlam ve amaç için yaratıldığı” (Duhân 38-39; Câsiye 22); “cennetliklere ve cehennemliklere yönelik bilgilendirmeler” (Duhân 43-57; Câsiye 30-31) gibi konularda ortak mesajlar içermektedir. 

Câsiye suresi, mukatta‘a harfleri, vahyin Yüce Allah’ın katından oluşu gerçeği ile başlamakta, ardından insanların yaratılışındaki ibretler, gece-gündüz ve kâinattaki mutlak ilahi kudret,  inkârcıların vahye karşı olumsuz ve alaycı tavırları ile mahşerde kendilerini bekleyen korkunç azaba dair bilgiler dile getirilmektedir.

12. ayetten itibaren, gemilerin ve göklerde ve yerde her ne varsa hepsinin insan hizmetine verilişi, sorumlulukların şahsi olduğu, İsrailoğullarına yönelik bildirimler, Hz. Peygamber’e verilen bu şeriata uymanın gerekliliği, inkârcıların onlara hiçbir zarar veremeyecekleri, birbirlerinin dostları olduğu, Yüce Allah’ın ise muttakilerin dostu olduğu, vahyin çeşitli özellikleri ile iyilerle kötülerin hayatlarının da ölümlerinin de bir olmayacağı gibi konular ele alınmaktadır.   

22. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın her şeyi belli bir amaç için yarattığı, herkese dünyada yapıp ettiklerinin karşılığının verileceği, heva ve arzularını ilah edinenlerin sapkınlıkları, “dehr” denilen zamana inananların bulunduğu, oysa Yüce Allah’ın bütün mahlukata dair mutlak hükümranlığı ifade edilmektedir.

27. ayetten itibaren, mahşer şartlarında hak ve hakikati iptal edenlerin ziyana uğrayacakları, her ümmetin diz çökmüş vaziyette duracakları, herkesin kendi kitabına çağrılacağı, iman edenlerin cennete girecekleri, diğerlerinin ise kibirlerinin ve suçlarının karşılığını görecekleri bildirilmektedir.

ıı. (9. Ayet): Ayetlerle Alay Edişleri

وَاِذَا عَلِمَ مِنْ اٰيَاتِنَا شَيْـًٔاۨ اتَّخَذَهَا هُزُوًا اُو۬لٰٓئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُه۪ينٌ “Ayetlerimizden bir şey öğrendiği zaman onlarla alay eder. İşte onlara küçük düşürücü bir azap vardır.”

Ayetteki وَاِذَا عَلِمَ [ve izâ ‘alime] fiili “ve bildiği, duyup anladığı zaman”; مِنْ اٰيَاتِنَا [min âyâtinâ] tamlaması “bizim ayetlerimizden”; شَيْـًٔاۨ [şey’en ] kelimesi “herhangi bir şey”; اتَّخَذَهَا [ittehazehâ] fiili “onları edinir(ler)”; هُزُوًا [hüzüven] kelimesi “alay konusu”; اُو۬لٰٓئِكَ لَهُمْ [ülâike lehum] ifadesi “onlar için vardır”; عَذَابٌ مُه۪ينٌ [‘azâbun mühînun] tamlaması ise “alçaltıcı bir azap” demektir.

Burada alaycı ve inkârcı kişilerin Allah’ın ayetlerine karşı tavırları ve hak ettikleri azap gündeme getirilmektedir.

1. وَاِذَا عَلِمَ مِنْ اٰيَاتِنَا شَيْـًٔاۨ اتَّخَذَهَا هُزُوًا “Ayetlerimizden bir şey öğrendiği zaman onlarla alay eder.” Yüce Allah önceki ayetteki mesajın bir anlamda devamı olacak şekilde inkârcı ve alaycı tipin Allah’ın ayetlerinden herhangi bir şey bildiği yani işittiği zaman hemen onunla alay ettiğini haber vermektedir.

a) Burada da olduğu gibi Kur’an’da 11 kez(69) geçen هُزُو [hüzüv] kelimesi “alay” manasına gelmektedir. Mekkeli müşriklerin Hz. Peygamber’i gördüklerinde onunla alay ettikleri Enbiyâ 21:36 ve Furkân 25:41’de beyan edilmektedir. Mekkeli müşrikler Hz. Peygamber’le alay edip onu rahatsız etmişlerdi.(70)

Bu tavırları Hz. Peygamber’e yönelik başlamış olsa da, bir süre sonra diğer müminlere de şu şekilde yaygınlaştırılmıştı: “Günaha batmış kişiler müminlere gülerlerdi. Yanlarına gittiklerinde kaş-göz hareketleri (ile alay ederlerdi). Kafadarlarının yanına döndüklerinde (bu yaptıklarını anlatarak) keyiflenirlerdi. Müminleri gördüklerinde ‘İşte şu (zavallı)lar muhakkak ki şaşırmışlar’ diyerek (onlarla dalga geçerlerdi).”(71) Ayrıca müminlerin inançlarıyla alay ederek kendilerine “sefihler” suçlamasını yönlendirmişlerdi.(72)

İnananlarla alay etmek İblisle başlayan bir hastalıktır. Hz. Âdem için secdeye kapanması emredildiğinde, “Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten, onu ise çamurdan yarattın” diyerek kibrini göstermişti.(73) Dahası, secde emri sonrasında Yüce Allah’a seslenerek, “Şu bana üstün kıldığına bir bak” diyerek küstahlığını tescillemişti.(74)

Kibir ve müminlerle alaycılık İblis’ten sonra onun izini takip edenler tarafından da sürdürülmüştür. Hz. Nuh’un,(75) Hz. Hud’un(76) ve Hz. S alih’in kavmi,(77) Hz. İbr ahim’in babası,(78) Hz. Musa ve Hz. H arun’a karşı Firavun’un adamları,(79) Hz. İsa’ya karşı o günkü ileri gelenler(80) alaycı bir tavır içerisindeydiler. Bütün bu kavimler ve benzerleri peygamber olarak “melek” bekliyorlardı; çünkü kendi türlerinden ümitlerini kesmişlerdi.

b) Yorumunu yapmakta olduğumuz ayetin mesajına büyük ölçüde benzeyen Lokmân 31:6’da şöyle buyurulmaktadır: “İnsanlardan öylesi var ki, bilgisizce Allah yolundan saptırmak ve sonra da onunla alay etmek için boş laf (sözün oyalayacı olanını) satın alır.”

Müşriklerin Yüce Allah’ın ayetleriyle alay etmeleri konusu Kehf 18:56’da şu şekilde yer almaktadır: “Biz peygamberleri, sadece müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. Kâfir olanlar ise, bâtıla dayanarak hakkı ortadan kaldırmak için bâtıl yolla mücadele verirler. Onlar ayetlerimizi ve uyarıldıkları şeyleri alaya almışlardır.”

Hakkı bâtılla yok etmeye çalışan bu kişilerin Yüce Allah’ın ayetlerini, dolayısıyla uyarıldıkları hususların hepsini alaya aldıkları haber verilmektedir. Benzer şekilde Kehf 18:106’da şöyle buyurulmaktadır: “İşte, inkâr ettikleri, ayetlerimi ve r asûllerimi alaya aldıkları için onların cezası cehennemdir.”

Konuyla ilgili ayetlerin mesajlarından anlaşılıyor ki müşrikler Yüce Allah’ın ayetlerini, Kur’an’ı, peygamberlerin uyarılarını ve korkutmalarını alaya almışlardı. Bütün bunlar kâfirlerde ve elbette bütün zamanların inkârcılarında cehaletin ve kal p katılığının hâkim olduğunu gösterir.

Yüce Allah, Mekkeli müşriklerin “Kur’an’ın Hz. Peygamber’in uydurması”,(81) “öncekilerin masalları”,(82) “geçmişten gelen büyü”(83) veya “bir beşer sözü”(84) olduğu şeklindeki suçlamalarını reddetmektedir.(85) Benzer şekilde Hz. Peygamberle ilgili olumsuz yaklaşımlarına da aynı şiddette cevap verilmektedir.

Vahiy, risalet, değerler vs. ile alay edenler mahşerde benzer şekillerde alaylara maruz bırakılacaklardır. O nedenle muhatapların ilahi bilgilendirmelere itibar etmeleri ve sonuçta hakkın ve hakikatin yanında yer almaları gerektiği kendilerine hatırlatılmaktadır, [vesselâm].

2. اُو۬لٰٓئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُه۪ينٌ “İşte onlara küçük düşürücü bir azap vardır.” Bu ifadenin mesaj olarak benzerleri çeşitli ayetlerde(86) de yer almaktadır. Yüce Allah kendilerine ayetler tilavet edildiğinde önce onları hiç işitmemiş gibi davrananları, sonrasında da ayetleri alay konusu edinenleri sonuçta korkunç bir azaba çarptıracağını haber vermektedir.

Burada geçen مُه۪ين [mühîn] kelimesi “rüsva edici”, “aşağılatıcı”, “perişan edici”, “küçük düşürücü”, “alçaltıcı” gibi anlamlar içermektedir.

Ayetin sonunda yer alan اُو۬لٰٓئِكَ لَهُمْ [ülâike lehum] ifadesinin çoğul getirilmesinden de anlaşılıyor ki, bu tür ayetlerin inişini bir kişiyle veya bir tek olayla sınırlı tutmak doğru değildir. Ayetin mesajı evrenseldir ve her kim benzer birtakım girişimlerde bulunursa hepsinin akıbeti ayetin sonunda zikredildiği gibi aşağılayıcı bir azapla karşılaşmak şeklinde gerçekleşecektir.

Bazı ayetlerin elbette nüzul sebebi vardır; ancak bu tür bilgileri esas alarak ayetlerin mesajını tarihe gömmek doğru değildir. Dahası, nüzul sebebi rivayetleriyle ayet metinlerinin ve ayet bağlamlarının birbiriyle uyumlu olma şartı çok önemlidir. Metin uyumsuzluğu varsa rivayetin sıhhatine dair tereddüt bulunduğu bilinmeli ve ayetin verdiği mesaj bu tür sağlam olmayan rivayetlerden bağımsız olarak anlaşılmalıdır.

Dipnotlar

• 69-) Bakara 2 : 67, 213; Mâide 5 : 57, 58; Kehf 18 : 56, 106; Enbiyâ 21: 36; Furkân 25 : 41; Lokmân 31 : 6; Câsiye 45 : 9, 35. 70-) İsrâ 17: 94; Enbiyâ 21: 2-3; Sâd 38 : 4-8; Zuhruf 43 : 31. 71-) Muta ffifîn 83 : 29-32. 72-) Bakara 2 : 13. 73-) A‘râf 7 : 12; Sâd 38 : 76. 74-) İsrâ 17: 61-62. 75-) A‘râf 7 : 60; Hûd 11 : 27; Mü’minûn 23 : 24; Şu‘arâ 26: 111. 76-) A‘râf 7 : 66; Hûd 11 : 54; Mü’minûn 23 : 31-38; Şu‘arâ 26: 136-137. 77-) Hûd 11 : 62; Kamer 65 : 24. 78-) Meryem 19 : 46. 79-) Mü’minûn 23 : 47. 80-) Meryem 19 : 29.
  • Bakara 2/67 Mâide 5/57 Kehf 18/56 Enbiyâ 21/36 Furkân 25/41 Lokmân 31/6 Câsiye 45/9 İsrâ 17/94 Enbiyâ 21/2 Sâd 38/4 Zuhruf 43/31 Mutaffifîn 83/29 Bakara 2/13 A‘râf 7/12 Sâd 38/76 İsrâ 17/61 A‘râf 7/60 Hûd 11/27 Mü'minûn 23/24 Şu‘arâ 26/111 A‘râf 7/66 Hûd 11/54 Mü'minûn 23/31 Şu‘arâ 26/136 Hûd 11/62 Meryem 19/46 Mü'minûn 23/47 Meryem 19/29
• 81-) Yûnus 10 : 38; Hûd 11 : 13; Enbiyâ 21: 5; Furkân 25 : 4; Secde 32 : 3; Sebe’ 34 : 8; Sâd 38 : 7; Şûrâ 42 : 24; Ahkâf 46 : 8; Tûr 52 : 33. 82-) En ‘ âm 6 : 25; Enfâl 8 : 31; Nahl 16 : 24; Furkân 25 : 5; Kalem 68 : 15. 83-) Müddessir 74 : 24. 84-) Nahl 16 : 101-102; Müddessir 74 : 25. 85-) Furkân 25 : 4-6. 86-) Bakara 2 : 90; Âl-i İmrân 3 : 178; Nisâ 4: 14, 37, 102, 151; Hacc 22 : 57; Lokmân 31 : 6; Ahzâb 33 : 57; Câsiye 45 : 9; Mücâdele 58 : 5, 16.
  • Yûnus 10/38 Hûd 11/13 Enbiyâ 21/5 Furkân 25/4 Secde 32/3 Sebe' 34/8 Sâd 38/7 Şûrâ 42/24 Ahkâf 46/8 Tûr 52/33 En‘âm 6/25 Enfâl 8/31 Nahl 16/24 Furkân 25/5 Kalem 68/15 Müddessir 74/24 Nahl 16/101 Müddessir 74/25 Furkân 25/4 Bakara 2/90 Âl-i İmrân 3/178 Nisâ 4/14 Hacc 22/57 Lokmân 31/6 Ahzâb 33/57 Câsiye 45/9 Mücâdele 58/5