Câsiye Suresi

-Mekke’de risaletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 37 ayetten oluşan, adını 28. ayette zikredilen ve “diz çöken” anlamındaki جَاثِيَة câsiyeh kelimesinden alan Câsiye suresi, inişe göre 85, resmî sıralamada ise 45. suredir.

Câsiye suresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Duhân suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sure de “başlangıç harflerinin hurûfu mukatta‘adan oluşması” (Duhân 1; Câsiye 1); “vahyin kaynağı” (Duhân 3-8; Câsiye 2); “Yüce Allah’ın kâinata mutlak hükümranlığı” (Duhân 38-39; Câsiye 5, 12-13, 22); “inkârcıların mahşerdeki diriltilmeyi inkâr etmeleri” (Duhân 34-35; Câsiye 24); “Yüce Allah’ın dirilten, öldüren ve mahşerde herkesi toplayacak olan kudret oluşu” (Duhân 8, 40; Câsiye 26); “İsrailoğullarına yer verilmesi” (Duhân 30-33; Câsiye 16-17); “kâinatta her şeyin bir anlam ve amaç için yaratıldığı” (Duhân 38-39; Câsiye 22); “cennetliklere ve cehennemliklere yönelik bilgilendirmeler” (Duhân 43-57; Câsiye 30-31) gibi konularda ortak mesajlar içermektedir. 

Câsiye suresi, mukatta‘a harfleri, vahyin Yüce Allah’ın katından oluşu gerçeği ile başlamakta, ardından insanların yaratılışındaki ibretler, gece-gündüz ve kâinattaki mutlak ilahi kudret,  inkârcıların vahye karşı olumsuz ve alaycı tavırları ile mahşerde kendilerini bekleyen korkunç azaba dair bilgiler dile getirilmektedir.

12. ayetten itibaren, gemilerin ve göklerde ve yerde her ne varsa hepsinin insan hizmetine verilişi, sorumlulukların şahsi olduğu, İsrailoğullarına yönelik bildirimler, Hz. Peygamber’e verilen bu şeriata uymanın gerekliliği, inkârcıların onlara hiçbir zarar veremeyecekleri, birbirlerinin dostları olduğu, Yüce Allah’ın ise muttakilerin dostu olduğu, vahyin çeşitli özellikleri ile iyilerle kötülerin hayatlarının da ölümlerinin de bir olmayacağı gibi konular ele alınmaktadır.   

22. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın her şeyi belli bir amaç için yarattığı, herkese dünyada yapıp ettiklerinin karşılığının verileceği, heva ve arzularını ilah edinenlerin sapkınlıkları, “dehr” denilen zamana inananların bulunduğu, oysa Yüce Allah’ın bütün mahlukata dair mutlak hükümranlığı ifade edilmektedir.

27. ayetten itibaren, mahşer şartlarında hak ve hakikati iptal edenlerin ziyana uğrayacakları, her ümmetin diz çökmüş vaziyette duracakları, herkesin kendi kitabına çağrılacağı, iman edenlerin cennete girecekleri, diğerlerinin ise kibirlerinin ve suçlarının karşılığını görecekleri bildirilmektedir.

ııı. (5. Ayet): Gece, Gündüz, Yağmur ve Rüzgârlar

وَاخْتِلَافِ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمَآ اَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَآءِ مِنْ رِزْقٍ فَاَحْيَا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَتَصْر۪يفِ الرِّيَاحِ اٰيَاتٌ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ “Gecenin ve gündüzün değişmesinde, Allah’ın gökten indirmiş olduğu rızıkta (yağmurda), ölümünden sonra yeri onunla diriltmesinde ve rüzgârları çevirmesinde (onları türlü türlü estirmesinde) akıl eden toplum için deliller vardır.”

Ayetteki وَاخْتِلَافِ الَّيْلِ [va’htilâfi’l-leyli] tamlaması “gecenin değişiminde”; وَالنَّهَارِ [ve’n-nehâri] ifadesi “ve gündüzün (değişiminde)”; وَمَآ اَنْزَلَ [ve mâ enzele ] ifadesi “ve indirdiği şeyde de (vardır)”; اللّٰهُ [allâhu] kelimesi “Allah(ın)”; مِنَ السَّمَآءِ [mine’s-semâi] ifadesi “gökten”; مِنْ رِزْقٍ [min rızkın] ifadesi “herhangi bir rızık türünden”; فَاَحْيَا [fe ahyâ] fiili “dirilttik”; بِهِ [bihî] ifadesi “onun sayesinde”; الْاَرْضَ [el-arda] sözcüğü “yeryüzünü”; بَعْدَ مَوْتِهَا [ba‘de mevtihâ] ifadesi “onun ölümünden sonra”; وَتَصْر۪يفِ [ve tasrîfi] kelimesi “ve çevirmekte de (vardır)”; الرِّيَاح [er-riyâhı] kelimesi “rüzgârları”; اٰيَاتٌ [âyâtün] kelimesi “nice ayetler, deliller, ibretler”; لِقَوْمٍ [li kavmin ] ifadesi “(şöyle) bir topluluk için”; يَعْقِلُونَ [ya‘kılûne] fiili ise “aklını çalıştırmakta (olan)” demektir.

Burada Yüce Allah’ın varlığına, birliğine ve kudretine dair üç değişik konuda daha deliller bulunduğu gündeme getirilmektedir.

Bu ayet önceki iki ayete mesaj ve metin olarak bağlıdır. Yüce Allah önceki iki ayette göklerin, yeryüzünün ve insanların yaratılışında, her tarafa canlıları yaymasında iman eden ve kesinkes ikna olanlar için çeşitli deliller bulunduğunu beyan ettikten sonra, bu defa konuyu gece-gündüzün değişimine, Yüce Allah’ın yeryüzünü ölümünden sonra kendisiyle dirilttiğine ve gökten indirdiği rızıklara getirmekte ve aklını çalıştırmak isteyenler için bunlarda da nice deliller bulunduğunu ifade etmektedir.

1. وَاخْتِلَافِ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ “Gecenin ve gündüzün değişmesinde.” Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de olduğu gibi, çeşitli ayetlerde “gece ve gündüzün birbirini izlediği ve bunun Allah’ın varlığının delillerinden biri olduğu” beyan edilmektedir.(21) Yûnus 10:6’da da belirttiğimiz üzere, Yüce Allah bu ayette gece ve gündüzün ihtilafından söz etmektedir.

Burada sözü edilen [ihtilâf] kelimesi Furkân 25:62’de “birbiri ardınca gelmek” veya “birbirinin zıddı” manasında خِلْفَة [hılfeh] kelimesi ile tefsir edilmektedir. Gece ve gündüzün ihtilafı, onların birbirini izlemesi, sürekli değişmeleri, yani gecenin gelip gündüzün gitmesi, gündüzün gelip gecenin gitmesi, gündüzün geceden, gecenin de gündüzden alarak birbirlerini takip etmeleri manasına gelmektedir.

Yâsîn 36:40’ta da geniş bir şekilde ele aldığımız üzere, hiçbir gece gündüzün önüne geçemez. Her bir gök cisminin ve dünyanın tabi olduğu bir hareket, yani yaratılış kanunu vardır; onlar buna göre varlıklarını devam ettirmektedirler. Gece, gündüzün, gündüz de gecenin vaktine giremez; hepsinin belirlenmiş bir yasası vardır; o yasaya göre varlıklarını devam ettirirler.

A‘râf 7:54’te beyan edildiği gibi, gece aralıksız bir şekilde gündüzü kovalar. Demek ki hiçbir gece bir başka gece ile takip edilmez; yani arada gündüz olmayan peş peşe “iki gece” yoktur; aynı şekilde arada gece olmayan “iki gündüz” de yoktur.

Kutup bölgelerinde bu durum sanki bir istisna oluşturuyor gibi algılansa da, yapılan gözlemlerde oralarda da bir günün 24 saatlik zaman dilimi üzerinden yaşandığı bilinmektedir. Bazen vakit gece iken Güneş görülebiliyor veya vakit gündüz iken etraf karanlık olabiliyor ise de, bu durum gecenin gündüzü veya gündüzün geceyi “kuşatması” şeklinde anlaşılmalıdır.

Durum her nasıl olursa olsun, oralarda da bir günlük zaman dilimi 24 saattir ve hayat 24 saat üzerinden devam etmektedir. Işığın görülüp görülmemesi, sonucu değiştirmemektedir. Oralarda da bir gece bir gündüzle, bir gündüz de bir gece ile takip edilmekte, zaman birbirinin önüne geçmemektedir.

2. وَمَآ اَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَآءِ مِنْ رِزْقٍ فَاَحْيَا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا “Allah’ın gökten indirmiş olduğu rızıkta (yağmurda) ve ölümünden sonra yeri onunla diriltmesinde de (vardır).” Yüce Allah kendi varlığı ve kudretinin delili bağlamında bu cümlede sözü gökten indirdiği rızka yani yağmura getirmekte ve yağmur vesilesiyle ölümünden sonra toprağı dirilttiğini ifade etmektedir.

a) وَمَآ اَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَآءِ مِنْ رِزْقٍ “Allah’ın gökten indirmiş olduğu rızıkta (yağmurda).” Burada geçmese de Yüce Allah konuyla ilgili olarak Nahl 16:65’te gökten indirdiği rızıktan maksadın “yağmur” olduğunu şu şekilde beyan etmektedir: “Allah gökten su (yağmur) indirmiştir ve onunla yeryüzünü ölümünden sonra diriltmiştir. Muhakkak ki bunda (gerçeği fark edip) dinleyen bir toplum için delil(ler, nice ibretler) vardır.”

Yüce Allah kâinat kitabının bir başka ayeti olan yağmurun yani suyun bitkilerin meydana getirilmesindeki etkinliğine dikkat çekmektedir. Bu ayetin benzerleri bağlamında Kur’an’da En‘âm 6:99, 141, Ra‘d 13:4, Nahl 16:10-11, 13, 65, Hacc 22:5, Lokmân 31:10, Fâtır 35:27, Yâsîn 36:33 ve Zümer 39:21 gibi pek çok ayetin bulunduğunu belirtmemiz gerekmektedir.

Yüce Allah bitkiler âlemindeki oluşum ve değişimle ilgili olarak “su”ya yani “yağmur”a değinmekte, gökten yani yüksekten yağmur indirdiğini ve bu sayede insanoğlunun su ihtiyacını karşıladığını haber vermektedir. Ayette geçen اَنْزَلَ [enzele] fiili “indirmek” anlamına geldiği gibi “ikram etmek” manasına da gelebilir. Demek ki yağmurun indirilmesi aynı zamanda onun insanoğluna ikram edilmesidir.

Bu ve devam eden ayetlerde kullanılan اَنْزَلَ [enzele] ve اَحْيَا [ahyâ] gibi fiillerin geçmiş zaman kalıbında getirilmesinin sebebi, olayın olup bittiğini göstermekten ziyade, meselenin ilahi bir sistem sayesinde devamını göstermektir.

Hicr 15:22 ve benzer ayetlerde de ele aldığımız üzere, ayette geçen السَّمَآء [es-semâ’] kelimesi “gök” anlamına gelse de sonuçta yağmurun yağdırıldığı yerin bulutlar olduğu ve onların da insanlardan yukarıda olduğu bilinmektedir. Bu nedenle, ayetteki السَّمَآء [es-semâ’] kelimesine “yüksek(ler)” manası da verilebilir.

Eğer ilahi irade ve O’nun eşsiz kudreti olmasaydı tabiat kendiliğinden ne rüzgâr estirebilirdi ne de yağmur yağdırabilirdi. Bunu tabiat kendiliğinden yapamayacağı gibi insanların tapındığı putların da böyle bir gücünün ve kudretinin olmadığı herkesçe malumdur. İşte ilk muhatapları müşrikler olan Hz. Peygamber’in onlara bu şekilde kâinat kitabından örnekler sunması onların tevhide gelmesini ve ahirete inanmalarını sağlamayı amaçlamış olabilir.

b) فَاَحْيَا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَآ “(Allah) onunla (yağmur/su sebebiyle) yeryüzünü ölümünden sonra diriltmiştir.” Bu cümlede yağmurun yağdırılma gerekçesi dile getirilmekte, Yâsîn 36:33-35’te de açıkladığımız gibi, yağmur ölü toprağı sulayarak onu canlandırmakta, böylece bitkisiz ve ürünsüz olan arz, bitkilerle yeşertilip meyvelere sahip kılınarak hayata kavuşturulmaktadır.

Furkân 25:49’da da açıkladığımız üzere, toprağa ölümün nispeti mecazdır. Ölü toprak, kuru toprak demektir;(22) toprağın bitkilerle yeşermemiş hâlidir. Kur’an’da [meyt/el-meyte] “ölü” kelimesi sadece “insanlar veya hayvanlar”(23) için değil, yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de olduğu gibi [mevt/el-meyte] kalıplarında “toprak”(24), [meyt]/[el-meyyit] kalıplarında “belde”(25) için de kullanılmaktadır.

Pek çok ayette olduğu gibi, bu ayette de Yüce Allah yükseklerden rızık yani yağmur yağdırmasının sebebini onun yani yağmurun sayesinde ölü durumdaki yeryüzünü bitkilerle diriltip yeşertmesi şeklinde belirlemiştir.

Burada tabiattaki yağmur ve diriliş üzerinden esasında iki şeye daha gönderme yapıldığını söyleyebiliriz. Bunlardan biri “Yüce Allah nasıl ki yağmur sayesinde ölü toprağı diriltiyorsa, insanları da ölümlerinden sonra mahşerde mutlaka diriltecek olması”dır. Yoktan var eden yüce kudretin vardan dönüştürmesi, ilkine göre çok daha kolaydır.

Ayetteki ikinci mesaj ise “vahyin sağlayacağı manevi ve ruhsal dirilişe yönelik”tir. Maddi âlemde diriltici unsur olarak nasıl ki su/yağmur kullanılmışsa manevi hayatın yağmuru, suyu ve rahmeti de vahiydir. İnsanlar vahiy pınarından içsinler diye Yüce Allah rahmet kapılarını ardına kadar açmıştır. Vahiy pınarından kana kana içebilen yiğitlere selam olsun.

3. وَتَصْر۪يفِ الرِّيَاحِ اٰيَاتٌ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ “Rüzgârları (değişik yönlerden) çevirmesinde (estirmesinde) akleden toplum için nice deliller vardır.” Aynı konu bağlamında bir kez de Bakara 2:164’te geçen تَصْر۪يف [tasrîf] kelimesi “çevirmek”, “döndürmek”, “estirmek” demektir. Rüzgârların çevrilmesi hem çeşitli yönlerden estirilmesi manasına alınabilir; hem de bazen rahmet, bazen de azap yani fırtına, kasırga vs. içermesi şeklinde düşünülebilir.(26)

Bazen rüzgârlar aynı yerdekiler için bile farklı etkilere ve değişik beklentilere sahne olabilir. Yüce Allah işte ayetin bu cümlesinde sözü rüzgârların değişimine yani değişik yönlerden estirmesine getirmekte ve bütün bunlarda aklını kullananlar için nice deliller bulunduğunu beyan etmektedir.

Kur’an’da 19 kez geçen الرّ۪يح [er-rîh] kelimesi tekil olarak geçtiği yerlerde genellikle olumsuz manada “felaket”,(27) bilinen manada “rüzgâr”,(28) “koku”,(29) “güç”(30) manalarında kullanılmaktayken, Kur’an’da 10 kez(31) geçen الرِّيَاح [er-riyâh ] kelimesi ise olumlu, yararlı bir anlamda genel olarak “nimet, huzur” içerikli “rüzgârlar” manasında zikredilmektedir.

Dipnotlar

• 21-) Bakara 2 : 164; Âl-i İmrân 3 : 190; Yûnus 10 : 6; Mü’minûn 23 : 80; Câsiye 45 : 5.
  • Bakara 2/164 Âl-i İmrân 3/190 Yûnus 10/6 Mü'minûn 23/80 Câsiye 45/5
• 22-) Semerkandi, age., III, 122. 23-) Bakara 2: 173; Mâide 5: 3; En‘âm 6: 122, 139, 145; Nahl 16: 115; Hucurât 49: 12. 24-) Bakara 2: 164; Nahl 16: 65; ‘Ankebût 29: 63; Rûm 30: 19, 24, 50; Fâtır 35: 9; Yâsîn 36: 33; Câsiye 45: 5; Hadîd 57: 17. 25-) A‘râf 7: 57; Furkân 25: 49; Fâtır 35: 9; Zuhruf 43: 11; Kâf 50: 11.
  • Bakara 2/173 Mâide 5/3 En‘âm 6/122 Nahl 16/115 Hucurât 49/12 Bakara 2/164 Nahl 16/65 ‘Ankebût 29/63 Rûm 30/19 Fâtır 35/9 Yâsîn 36/33 Câsiye 45/5 Hadîd 57/17 A‘râf 7/57 Furkân 25/49 Fâtır 35/9 Zuhruf 43/11 Kâf 50/11
• 26-) Semerkandi , age ., III, 276; Taberi , age ., XXV, 141; Zemahşeri , age ., IV, 278.
• 27-) Âl-i İmrân 3: 117; Yûnus 10: 22; İbrâhim 14: 18; İsrâ 17: 69; Rûm 30: 51; Ahzâb 33: 9; Fussilet 41: 16; Ahkâf 46: 24; Zâriyât 51: 41; Kamer 54: 19; Hâkka 69: 6. 28-) Yûnus 10: 22; Enbiyâ 21: 81; Hacc 22: 31; Sebe’ 34: 12; Sâd 38: 36; Şûrâ 42: 33; 29-) Yûsuf 12: 94. 30-) Enfâl 8: 46. 31-) Bakara 2: 164; A‘râf 7: 57; Hicr 15: 22; Kehf 18: 45; Furkân 25: 48; Neml 27: 63; Rûm 30: 46, 48; Fâtır 35: 9; Câsiye 45: 5.
  • Âl-i İmrân 3/117 Yûnus 10/22 İbrâhîm 14/18 İsrâ 17/69 Rûm 30/51 Ahzâb 33/9 Fussilet 41/16 Ahkâf 46/24 Zâriyât 51/41 Kamer 54/19 Hâkka 69/6 Yûnus 10/22 Enbiyâ 21/81 Hacc 22/31 Sebe' 34/12 Sâd 38/36 Şûrâ 42/33 Yûsuf 12/94 Enfâl 8/46 Bakara 2/164 A‘râf 7/57 Hicr 15/22 Kehf 18/45 Furkân 25/48 Neml 27/63 Rûm 30/46 Fâtır 35/9 Câsiye 45/5