Câsiye Suresi

-Mekke’de risaletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 37 ayetten oluşan, adını 28. ayette zikredilen ve “diz çöken” anlamındaki جَاثِيَة câsiyeh kelimesinden alan Câsiye suresi, inişe göre 85, resmî sıralamada ise 45. suredir.

Câsiye suresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Duhân suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sure de “başlangıç harflerinin hurûfu mukatta‘adan oluşması” (Duhân 1; Câsiye 1); “vahyin kaynağı” (Duhân 3-8; Câsiye 2); “Yüce Allah’ın kâinata mutlak hükümranlığı” (Duhân 38-39; Câsiye 5, 12-13, 22); “inkârcıların mahşerdeki diriltilmeyi inkâr etmeleri” (Duhân 34-35; Câsiye 24); “Yüce Allah’ın dirilten, öldüren ve mahşerde herkesi toplayacak olan kudret oluşu” (Duhân 8, 40; Câsiye 26); “İsrailoğullarına yer verilmesi” (Duhân 30-33; Câsiye 16-17); “kâinatta her şeyin bir anlam ve amaç için yaratıldığı” (Duhân 38-39; Câsiye 22); “cennetliklere ve cehennemliklere yönelik bilgilendirmeler” (Duhân 43-57; Câsiye 30-31) gibi konularda ortak mesajlar içermektedir. 

Câsiye suresi, mukatta‘a harfleri, vahyin Yüce Allah’ın katından oluşu gerçeği ile başlamakta, ardından insanların yaratılışındaki ibretler, gece-gündüz ve kâinattaki mutlak ilahi kudret,  inkârcıların vahye karşı olumsuz ve alaycı tavırları ile mahşerde kendilerini bekleyen korkunç azaba dair bilgiler dile getirilmektedir.

12. ayetten itibaren, gemilerin ve göklerde ve yerde her ne varsa hepsinin insan hizmetine verilişi, sorumlulukların şahsi olduğu, İsrailoğullarına yönelik bildirimler, Hz. Peygamber’e verilen bu şeriata uymanın gerekliliği, inkârcıların onlara hiçbir zarar veremeyecekleri, birbirlerinin dostları olduğu, Yüce Allah’ın ise muttakilerin dostu olduğu, vahyin çeşitli özellikleri ile iyilerle kötülerin hayatlarının da ölümlerinin de bir olmayacağı gibi konular ele alınmaktadır.   

22. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın her şeyi belli bir amaç için yarattığı, herkese dünyada yapıp ettiklerinin karşılığının verileceği, heva ve arzularını ilah edinenlerin sapkınlıkları, “dehr” denilen zamana inananların bulunduğu, oysa Yüce Allah’ın bütün mahlukata dair mutlak hükümranlığı ifade edilmektedir.

27. ayetten itibaren, mahşer şartlarında hak ve hakikati iptal edenlerin ziyana uğrayacakları, her ümmetin diz çökmüş vaziyette duracakları, herkesin kendi kitabına çağrılacağı, iman edenlerin cennete girecekleri, diğerlerinin ise kibirlerinin ve suçlarının karşılığını görecekleri bildirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 27-37. ayetlerinde mutlak hükümranlığını, insanların mahşerdeki durumunu, amel defterlerinin etkinliğini, iman edenlerle inkâr edenlerin akıbetini, inkârcıların Son Saat’le ilgili düşüncelerini, onlara yönelik mahşerle ilgili birtakım hatırlatmalarını ve nihayet mutlak gücünü ifade etmektedir.

ıı. (28-29. Ayetler): Mahşerde İnsanların Durumu ve Amel Defterleri

وَتَرٰى كُلَّ اُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ اُمَّةٍ تُدْعٰىٓ اِلٰى كِتَابِهَا اَلْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ هٰذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ اِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ “O gün her ümmeti, diz çökmüş olarak görürsün. Her ümmet, kendi kitabına çağrılacaktır. (Onlara şöyle denecektir:) ‘Bugün size (dünyada) yaptıklarınızın karşılığı verilmektedir! Bu, size gerçeği söyleyen kitabımızdır.’ Şüphesiz ki biz yaptıklarınızı kaydediyorduk.”

Buradaki وَتَرٰى [veterâ] fiili “ve göreceksin”; كُلَّ اُمَّةٍ [külle ümmetin] tamlama sı “her ümmeti”; جَاثِيَةً [câsiyeten] kelimesi “diz çökmüş olarak”; كُلُّ اُمَّةٍ [küllü ümmetin] tamlama sı “her ümmet”; تُدْعٰى [tüd‘â] edilgen fiili “çağrılacaktır”; اِلٰى كِتَابِهَا [ilâ kitâbihâ] ifadesi “onun kendi kitabına, kendi amel defterine”; اَلْيَوْمَ [el-yevme] kelimesi “o gün”; تُجْزَوْنَ [tüczevne] edilgen fiili “size karşılık verilecektir”; مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [mâ küntümta‘melûne] ifadesi “yapmış olduğunuz şeyler”; هٰذَا [hâzâ] kelimesi “işte bu”; كِتَابُنَا [kitâbünâ] tamlaması “bizim kitabımız(dır)”; يَنْطِقُ [yentıku] fiili “konuşur, söyler”; عَلَيْكُمْ [‘aleyküm] ifadesi “size”; بِالْحَقِّ [bi’l-hakkı] ifadesi “hakkı, gerçeği”; اِنَّا [innâ ] ifadesi “muhakkak ki biz”; كُنَّا [künnâ ] fiili “(şöyle) idik”; نَسْتَنْسِخُ [nestensihu] fiili “kaydettiriyoruz, kay dettiriyorduk”; مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [mâ küntüm ta‘melûne] ifadesi ise “yapmış olduğunuz şeyleri” demektir.

Burada mahşerde her ümmetin durumu ile kendilerine verilecek amel defterlerinin hakikati söylemesi gerçeği gündeme getirilmektedir.

1. وَتَرٰى كُلَّ اُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ اُمَّةٍ تُدْعٰىٓ اِلٰى كِتَابِهَا اَلْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ “O gün her ümmeti, diz çökmüş olarak görürsün. Her ümmet, kendi kitabına çağrılacaktır. (Onlara şöyle denecektir:) Bugün size (dünyada) yaptıklarınızın karşılığı verilmektedir!” Yüce Allah Son Saat’in gerçekleşmesinden sonra bu defa kıyamet gününde nelerin yaşanacağı hakkında kısa bir bilgi vermekte ve her ümmetin diz çökmüş bir şekilde amel defterleriyle buluşturulacağını, herkese dünyada yapıp ettiklerinin mahşerde karşılığının verileceğini bildirmektedir.

a) وَتَرٰى كُلَّ اُمَّةٍ جَاثِيَةً “O gün her ümmeti diz çökmüş olarak görürsün.” Yüce Allah mahşer şartlarında insanların ilahi huzura çıkarıldıklarında diz çökmüş olacaklarını haber vermektedir. Kur’an’da sadece bu cümlede geçen جَاثِيَة [câsiyeh] kelimesi bu surenin adı olarak belirlenmiş ve “diz çöken” veya “toplanmış”(164) manasında yorumlanmıştır.

Kelimenin “toplanmış” manasının delili Yâsîn 36:32, 53 ve Vâkı‘a 56:49-50 gibi ayetlerdir. İbn Abbâs’ın bu kelimeyi “bir araya gelmiş ve yaptıkları şeyi gözetleyiciler, bekleyenler”(165) manasında yorumladığı ifade edilmektedir.

b) كُلُّ اُمَّةٍ تُدْعٰىٓ اِلٰى كِتَابِهَا “Her ümmet kendi kitabına çağırılacaktır.” Bu cümlede verilen mesaj ile İsrâ 17:71’de verilen mesaj birbirini tamamlamaktadır. Yüce Allah huzurunda toplanacaklarını haber verdiği insanlara “ümmet” demekte ve her ümmetin de kendi amel defterlerine çağrılacağını ifade etmektedir.

“Kitaba çağrılmak” ifadesi insanların amel defterleriyle buluşturulması olabileceği gibi, [kitâb] kelimesinin anlam kapsamı gereği buradaki maksat her ümmetin “hesabı”na çağrılması da olabilir. Sonuçta bu cümlede verilmek istenen mesaj her ümmetin ve elbette ümmeti oluşturan fertlerin yargılanmak üzere ilahi huzura çağrılacakları ve kendilerine amel defterlerinin verileceğinin bildirilmesidir.

İsrâ 17:13-14’te bu manayı desteklemek üzere şöyle buyurulmaktadır: “Her insanın kuşunu (yani davranışlarını) boynuna bağladık. İnsan için kıyamet gününde, (önünde) açılmış bir kitap (amel defteri) çıkartacağız ve (kendisine şöyle diyeceğiz): Kitabını oku! Bugün sana, hesap görücü olarak kendi nefsin yeter.” Ayrıca Kehf 18:49’da herkesin amel defterinin ortaya konulacağı beyan edilirken kullanılan kelime [el-kitâb]’dır ve manası da “amel defteri”dir.

Buradaki “kitab”ı “Kur’an” olarak da kabul edebiliriz. Çünkü Zuhruf 43:44’teki bilgiler gereği, insanlar mahşerde bu kitaptan sorgulanacaklardır.

Bütün bu kullanımlardan hareketle, yorumunu yapmakta olduğumuz ayetteki [kitâb] kelimesinden maksadı öncelikli olarak “amel defteri” olarak anlayabileceğimizi söylemeliyiz. Çünkü bir sonraki ayetin mesajı bunu gerektirmektedir. “Amel defterlerinin verilmesi” konusunu Müddessir 74:39’da geniş bir şekilde ele alındığı için burada aynı konuya girmeyeceğiz.

c) اَلْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ “(Onlara şöyle denilecektir:) Bugün, size (dünyada) yaptıklarınızın karşılığı verilmektedir!” Yüce Allah işte o gün bütün ümmetler diz çökmüş vaziyette ilahi huzurda toplandığında kendilerine amel defterlerinin verileceğini beyan ettikten sonra, bu cümlede de herkese dünyada yapıp ettiği ne varsa onun karşılığının verileceğini bildirmektedir. Kur’an’da bu konuda pek çok ayet(166) vardır ve ahiret yurdunun haksızlık etme yeri değil, dünyada yapılanların hesabının sorulacağı bir adalet yurdu olduğu belirtilmektedir.(167)

2. هٰذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ اِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ “Bu, size gerçeği söyleyen kitabımızdır.’ Şüphesiz ki biz yaptıklarınızı kaydediyorduk.” Yüce Allah mahşerde her insana amel defterinin verileceğini beyan ettikten sonra, işte o kayıt defterinin herkese gerçeği söyleyeceğini, çünkü dünya hayatında insanların yapıp ettiklerinin kayıt altına aldırıldığını ifade edeceğini söylemektedir.

Ayette geçen نَسْتَنْسِخُ [nestensihu] fiili “kayıt altına aldırılmak”, “yazdırılmak”(168) manasına gelmektedir; dolayısıyla dünyada amellerin yazdırılmış olduğu dile getir ilmiş olacaktır. Kur’an’a göre, insanların yaptığı davranışlar, Yüce Allah tarafından meleklere yazdırılmaktadır. Bu husus Kur’an’da çeşitli ayetlerde ortaya konulmaktadır.(169)

Konuyla ilgili olarak Mü’minûn 23:62’de şöyle buyurulmaktadır: “Katımızda hakkı konuşan bir kitap vardır ve onlar haksızlığa uğratılmayacaklardır.” Yüce Allah insanlar için temel prensibini ortaya koyduktan sonra, huzuruna döndüklerinde Allah’a hesap vereceklerini, bunun için Allah’ın katında herkesle ilgili gerçekleri konuşan bir kitabın, yani amel defterinin bulunacağını, dolayısıyla hiç kimseye haksızlık edilmeyeceğini özellikle bildirmektedir.

“Amellerin yazdırılması” meselesini İnfitâr 82:10-12’de geniş bir şekilde ele alacağız. Önemine binaen burada kısaca şunu hatırlatalım: Yüce Allah insanların dünyada yapıp ettikleri her ne varsa onu meleklerine yazdırıp kontrol altına aldırmaktadır. Âl-i İmrân 3:181, Nisâ 4:81, Yûnus 10:21, İsrâ 17:13, Kehf 18:49, Meryem 19:79, Yâsîn 36:12, Zuhruf 43:80, Câsiye 45:29, Kâf 50:18, Kamer 54:53, İnfitâr 82:10-12, Târık 86: 4’te bu noktada açık bilgiler yer almaktadır.

Buna göre bazı hatırlatmalar yapmakta yarar görmekteyiz. Kehf 18:49’da belirtildiği gibi, amel defterleri açıldığında küçük-büyük ne varsa ortaya dökülmüş olacağı için suçluların korktukları görülecek, ancak dünyada yapıp ettikleri ne varsa karşılarında hepsi hazır kılınmış olacak, hiç kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmeyecektir. Yorumunu yapmakta olduğumuz ayetin sonunda dikkat çekilen husus da budur.

Kamer 54:52-53’te belirtildiği üzere, insanların yapıp ettiği küçük büyük her şey kitaplarda kayıtlıdır; çünkü onların yaptığı küçük-büyük ne varsa hepsi satır satır yazılmıştır. Yâsîn 36:12’de de geçtiği üzere, insanların dünyadaki düşünceye dayalı veya uygulamalı her bir faaliyeti kayıt altına alınmıştır ve insanlar yapıp ettikleri ne varsa onu karşılarında hazır bulmuş olacaklardır.

İşte bütün bu ayetlerde verilen bilgilerden de anlaşılacağı gibi, insanların dünya hayatlarında yapıp ettikleri ne varsa hepsi kayıt altına alınmaktadır ve mahşerde insanlara bu yazılanların kaydedildiği amel defterleri verilecektir. Orada bulunanlar her şeyi açık seçik ortaya sereceği için, bir anlamda gerçekleri konuşacaklar, hakikati söyleyecekler, amellerin sahiplerine “şahitlik edecekler”dir.(170)

“Kitabın hakkı konuşması” gerçeklerin ortaya dökülmesidir ve ayrıca gizlide saklıda hiçbir şeyin bırakılmamasının sağlanmasıdır. Zaten Kıyâmet 75:14’te zikredildiği gibi, kitapta yazılanlar görüldüğünde herkes durumunu anlayacak, İsrâ‘ 17:14’te beyan edildiği üzere herkese kendi nefsi hesap görücü olarak yetecektir.

Dipnotlar

• 164-) Semerkandi , age ., III, 281; Taberi , age ., XXV, 154. 165-) Zemahşeri , age ., IV, 285.
• 166-) Bakara 2 : 272, 281; Âl-i İmrân 3 : 25, 161; Nisâ 4: 49, 77, 124; En‘âm 6 : 160; Yûnus 10 : 47, 54; Enfâl 8 : 60; Nahl 16 : 111; İsrâ 17: 71; Meryem 19 : 60; Enbiyâ 21: 47; Mü’minûn 23 : 62; Zümer 39 : 24, 69; Câsiye 45 : 22; Ahkâf 46 : 19. 167-) Yûnus 10 : 4, 47, 54; Enbiyâ 21: 47; Zümer 39 : 69. 168-) Taberi , age ., XXV, 156. 169-) Âl-i İmrân 3 : 181; Yûnus 10 : 21; Meryem 19 : 79-80; Yâsîn 36 : 12; Zuhruf 43 : 80; Câsiye 45 : 29; Kâf 50 : 17-18; Kamer 54 : 52-53; Cinn 72 : 28; Târık 86 : 4.
  • Bakara 2/272 Âl-i İmrân 3/25 Nisâ 4/49 En‘âm 6/160 Yûnus 10/47 Enfâl 8/60 Nahl 16/111 İsrâ 17/71 Meryem 19/60 Enbiyâ 21/47 Mü'minûn 23/62 Zümer 39/24 Câsiye 45/22 Ahkâf 46/19 Yûnus 10/4 Enbiyâ 21/47 Zümer 39/69 Âl-i İmrân 3/181 Yûnus 10/21 Meryem 19/79 Yâsîn 36/12 Zuhruf 43/80 Câsiye 45/29 Kâf 50/17 Kamer 54/52 Cinn 72/28 Târık 86/4
• 170-) Semerkandi , age ., III, 28; Zemahşeri , age ., IV 285.