Zuhruf Suresi

-

Yüce Allah, surenin 29-35. ayetlerinde müşriklerin risalete karşı olumsuz tavırlarını, Allah’ın peygamber belirlemesiyle ilgili yakışıksız ve saygısız yaklaşımlar ortaya koyanların bulunduğunu, bu davranışlarının hesabını vereceklerini, insanların tamamı âhiret inancını terk edip tamamen dünyaya yönelecek olmasaydı inkârcılara dünya hayatında daha çok imkanlar da verebileceğini, bütün bunların dünyanın geçimlikleri olduğunu, oysa âhiretin bütün dünyalıklardan daha hayırlı olduğunu dile getirmektedir.

ııı. (32. Ayet): İlâhi Rahmetin Taksimi ve Gerekçesi

اَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَع۪يشَتَهُمْ فِي الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ “Rabbinin rahmetini (vahyini) onlar mı paylaştırıyorlar! Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık. Birbirlerine iş gördürmeleri için kimini ötekine derecelerle üstün kıldık. Rabbinin rahmeti (vahyi) onların biriktirdikleri (dünyalık) şeylerden hayırlıdır.”

Ayetteki اَهُمْ [ehum] sorusu “onlar mı”; يَقْسِمُونَ [yaksimûne] fiili “taksim ediyorlar, dağıtıyorlar”; رَحْمَتَ رَبِّكَ [rahmete rabbike] tamlama sı “senin Rabbinin rahmetini”; نَحْنُ [nahnu] zamiri “biz”; قَسَمْنَا [kasemnâ] fiili “taksim ettik, etmekteyiz”; بَيْنَهُمْ [beynehum] ifadesi “onların aral arında”; مَع۪يشَتَهُمْ [ma‘îşetehum] tamlaması “onların geçimliklerini”; فِي الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا [fi’l-hayâti’d-dünyâ] tamlaması “dünya hayatında”; وَرَفَعْنَا [verafa‘nâ] fiili “ve yükseltmiştik”; بَعْضَهُمْ [ba‘dahum ] tamlaması “onların bir kısmını”; فَوْقَ بَعْضٍ [fevka ba‘dın] tamlaması “diğer kısmının üzerin de”; دَرَجَاتٍ [deracâtin] kelimesi “dereceler bakımından”; لِيَتَّخِذَ [liyettehıze] fiili “edinsin(ler) diye”; بَعْضُهُمْ [ba‘duhum ] tamlaması “onların bir kısmı”; بَعْضًا [ba‘dan] kelimesi “(diğer) kısmını”; سُخْرِيًّا [suhriyyen] kelimesi “iş gördürmek, emrine veya hizmetine almak üzere”; وَرَحْمَتُ رَبِّكَ [ve rahmetü rabbike] ifadesi “ve senin Rabbinin rahmeti ise”; خَيْرٌ [hayrun] kelimesi “mutlak hayırlı olan(dır)”; مِمَّا يَجْمَعُونَ [mimmâ yecme‘ûne] ifadesi ise “onların topladıklarından, toplamakta oldukları şeylerden” demektir.

Burada başta peygamberlik olmak üzere Yüce Allah’ın insanlara sunduğu ikramlar ve bunların veriliş gerekçesi gündeme getirilmektedir.

1. اَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَع۪يشَتَهُمْ فِي الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا “Rabbinin rahmetini (vahyini) onlar mı paylaştırıyorlar! Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık.” Ayetin bu bölümünde Yüce Allah Mekkeli müşriklerin risaletle ilgili çıkışlarını veya beklentilerini reddetmekte ve bütün muhataplarına yönelik bir mesaj vermektedir.

a) اَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?” Buradaki [hemze] edatı “[inkârî] soru” konumundadır. Bu nedenle, cümlenin mesajı “Onlar Rabbinin rahmetini taksim edemezler” şeklindedir.(123)

Yüce Allah bir önceki ayette de ifade ettiğimiz üzere, Mekkeli müşriklerin iki şehirden kendilerince hatırlı gördükleri iki insandan birisine peygamberlik verilmesi gerektiği beklentilerini aktardıktan sonra, bu cümlede kendilerine cevap vermekte, bu bağlamda Allah’ın rahmetini onların taksim edemeyeceğini ifade etmektedir. Risalet kurumu Yüce Allah’ın seçimine bağlı bir kurumdur ve Yüce Allah dilediğini, layık gördüğünü peygamber olarak görevlendirmiştir.

Müşriklerin bu tutumlarına karşılık olarak Yüce Allah En‘âm 6:124’te şu susturucu cevabı vermektedir: “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilendir.” Yüce Allah Mekkeli müşrikler başta olmak üzere risalet kurumunu ve gönderilen peygamberleri beğenmeyenlerin görüşlerini reddetmekte ve kime peygamberlik vereceğini kendisinin gayetiyi bildiğini beyan etmektedir. Ayette geçen اَعْلَم [a‘lem] ism-i tafdîli Yüce Allah için kullanılınca “daha iyi bilen” manasından ziyade “gayetiyi, çok çok iyi bilen” manasında yorumlanmalıdır.

Yüce Allah konuyla ilgili olarak Bakara 2:105’te de şöyle buyurmaktadır: “Ehl-i Kitaptan kâfirler ve müşrikler Rabbinizden size bir hayır indirilmesini istemezler. Hâlbuki Allah rahmetini dilediğine verir. Allah büyük lütuf sahibidir.” İşte bu ayette Yüce Allah’ın rahmetini yani risaletini kime vereceğini gayetiyi bildiği beyan edilmektedir.

Hem Bakara 2:105’te hem de yorumunu yapmakta olduğumuz ayette geçen رَحْمَ ة [rahmeh] kelimesinden maksadın En‘âm 6:124’teki [risâlet] kelimesinin kullanılması nedeniyle “peygamberlik” olduğu görülmektedir. Bu ayetlere ilave olarak Yüce Allah’ın peygamberleri kendisinin seçtiğini gösteren ifadeler Nahl 16:2, Hacc 22:75 ve Şûrâ 42:13’te de yer almaktadır. Çünkü “peygamberlik [vehbî] bir kurumdur; [kesbî] değildir.”

b) نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَع۪يشَتَهُمْ فِي الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا “Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında paylaştıran biziz.” Yüce Allah Mekkeli müşriklerin risaletle ilgili saygısızlıklarını önceki cümlede inkâr i bir soru ile cevapladıktan sonra, konuyu muhataplarının gündelik hayatlarına getirmekte, dünya hayatında geçimliklerini de aralarında kendisinin taksim ettiğini yani yarattığını bildirmektedir.

Söylenmek istenen şudur: İnsanların daha kendi rızıklarını temin hususunda belirleyici bir durumları yokken, bu noktada Yüce Allah kendilerine hiçbir şey sormamışken, bundan çok daha önemli olan ve mahza Allah’ın kontrolünde bulunan peygamber görevlendirme konusunda onlara danışması veya onların bu konuda söz söylemeleri hiç ama hiç hadlerine değildir.

2. وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا “Birbirlerine iş gördürmeleri için kimini ötekine derecelerle üstün kıldık.” Yüce Allah risalet görevlendirme ve rızıkların taksimatı konusundaki tekliğini ve yetkinliğini beyan ettikten sonra, yine kudretine işaret etmek üzere insanlar arasında bir derecelendirme yaptığını da hatırlatmaktadır.

Bu çerçevede sözü edilen “derece derece üstün kılınmak” esasında insanların bir kısmına verilen ekonomik veya başka yönlerden oluşan farklılıklardır. Bunlar her kime fazladan verildiyse, bilinmelidir ki bunun sebebi muhatapların “imtihan edilmesi”dir. Kur’an’da دَرَجَات [deracât] kelimesi 14 kez(124) geçmekte, “derecelerin yükseltilmesi”yle ilgili olarak da çeşitli bilgiler zikredilmektedir.(125)

Birileri fiziksel anlamda daha güçlü, diğerleri daha zayıf; birileri daha zeki, diğerleri daha az zeki; birileri daha zengin, diğerleri fakir vs. çeşitlilikler söz konusudur bu hayatta. Bu elbette dünya hayatının devamı için bir zorunluluktu. Çünkü herkes her konuda eşit olsaydı farklı olan herhangi bir göreve veya işe diğerleri razı olmaz, böylece düzen bozulur, kargaşa meydana gelirdi.

İnsanlar birbirlerine iş gördürecekler, hayatta bir anlamda iş bölümü yapılacak, birileri amir, birileri memur, birileri işveren, birileri işçi, birileri amir, diğerleri memur vs. olacak ki bu hayatın gidişatı düzgün olabilsin. Herkes her konuda birbirine eşit olsaydı hiç kimse hiç kims eye hiçbir iş gördüremez, tarifi imkânsız sıkıntılar, telafisi mümkün olmayan bozulmalar yaşanırdı.

Kur’an’da sadece bu ayette geçen سُخْرِيّ [suhriyy] kelimesi “istihdam etmek”, “yardımcı olmak”, “iş gördürmek”, “çalıştırmak”, “müsahhar kılmak” gibi anlamlar içermektedir. Mesele birini diğerine ezdirmek değil, aksine hayatın devamı için herkesin yapabileceğini yaparak birbirine doğrudan veya dolaylı olarak yardımcı olunmasını sağlamaktır. Bu kelimeye bazı âlimlerimiz “alaycılık” manası vererek kendilerine mal veya başka imkânlar verilenlerin diğerleriyle alay etmelerinin burada kast edildiği kanaatindedirler(126) ki bu görüş çok makul görünmemektedir.

Ayette verilmek istenen mesaj, hayatın çeşitli şekillerde imtihanlardan oluştuğunu bildirmek olsa gerektir. Esasında birilerine fazla imkân verilmesi onların daha hayırlı olduğu manasına gelmez. Çünkü ayetin devam eden cümlesinde asıl hayırlılığın “Yüce Allah’ın ihsan ve ikram edeceği şeylerde olduğu” ifade edilmektedir.

Mâide 5:48, En‘âm 6:165 ve Talâk 65:2’de açıkça bildirildiği üzere, insanların imtihanları standart değildir; Yüce Allah kime ne kadar ve ne türden imkânlar verdiyse onların imtihanı o şeylerle ilgili olarak şekillenecektir. Nimetler ve fırsatlar çeşitli olduğuna göre imtihanlar da elbette çeşitlilik arz edecektir. Bu nedenle, yorumunu yapmakta olduğumuz ayette derece yüksekliğinden söz edilmesi “fazilet”, “daha hayırlılık” manasında değil, muhtemelen hayatın rutin işleyişindeki bölümlemelere dikkat çekilmesi içindir.

3. وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ “Rabbinin rahmeti (vahyi) onların biriktirdikleri (dünyalık) şeylerden hayırlıdır.” Yüce Allah Hz. Peygamber’e verdiği risalet görevinin, yani ona ihsan ettiği rahmet ve merhametinin dünyevi gidişatla ilgili olarak diğer insanlara verdiği nimetler ve insanların bu hayatta biriktirip topladığı her ne varsa onların hepsinden mutlak olarak hayırlı olduğunu bildirmektedir.

Ayette geçen خَيْرٌ [hayr] kelimesi “daha hayırlı” şeklinde görece manası vermemekte, “mutlak anlamda hayr”ın kast edildiği anlaşılmaktadır. Burada beyan edildiği üzere, Yüce Allah’ın rahmetinin mutlak hayır olduğu ortaya konulmaktadır. Burada zikredilen “rahmet”, dünya hayatı bağlamında ayetin ilk cümlesinde yer alan gibi “risalet” yani peygamberlik manasına alınabilir. Ancak konu eğer mahşerle ilişkilendirilirse bu defa maksat mahşerde verilecek “cennet ödülü” olarak da yorumlanabilir.(127)

Her iki durumda da Yüce Allah’ın ikram edeceği şeyler dünyevi olarak insanların biriktirip durduğu her şeyden çok daha hayırlı ve kalıcıdır. Bu cümlenin mesajıyla uyumlu olacak şekilde Kasas 28:80’de şöyle buyurulmaktadır: “Yazıklar olsun size! İman edip iyi işler yapanlar için Allah’ın mükâfatı çok daha üstündür. Ona da ancak sabredenler kavuşturulabilir.” Dahası, Nahl 16:96, Kehf 18:46 ve Meryem 19:76 gibi ayetlerde verilmek istenen mesajlar da bu istikamettedir.

Dipnotlar

• 123-) Zemahşeri , age ., IV, 241; Razi , age ., XXVII, 209.
• 124-) Bakara 2 : 253; Âl-i İmrân 3 : 163; Nisâ 4: 96; En‘âm 6 : 83, 132, 165; Enfâl 8 : 4; Yûsuf 12 : 76; İsrâ 17: 21; Tâhâ 20 : 75; Mü’min 40 : 15; Zuhruf 43 : 32; Ahkâf 46 : 19; Mücâd e le 58 : 11. 125-) Bakara 2 : 253; En‘âm 6 : 83, 165; Yûsuf 12 : 76; Mü’min 40 : 15; Zuhruf 43 : 32; Mücâd e le 58 : 11.
  • Bakara 2/253 Âl-i İmrân 3/163 Nisâ 4/96 En‘âm 6/83 Enfâl 8/4 Yûsuf 12/76 İsrâ 17/21 Tâhâ 20/75 Mü'min 40/15 Zuhruf 43/32 Ahkâf 46/19 Mücâdele 58/11 Bakara 2/253 En‘âm 6/83 Yûsuf 12/76 Mü'min 40/15 Zuhruf 43/32 Mücâdele 58/11
• 126-) Semerkandi , age ., III, 256.
• 127-) Taberi , age ., XXV, 67; Zemahşeri , age ., IV, 242.