Bakara Suresi

Risâletin 13. yılında Medine’de indirilmiş olduğunda fikir bir-liği bulunan, 286 âyetten oluşan, adını 67-73. âyetlerde zikredilen ve “inek, buzağı” manasındaki بَقَرَة bekarah kelimesinden alan Ba-kara sûresi, genel kanaate göre inişte 94, resmî sıralamada ise 2. sûredir.

Bakara sûresinin büyük bir bölümü risâletin 13-14. yılların-da, bir kısmı ise Medine dönemi boyunca indirilmiştir. 275-281. âyetlerinin Hz. Peygamber’in hayatının sonlarına yakın indirildiği, hatta 281. âyetin son indirilen âyet olduğu da ifade edilmektedir.

Bakara sûresi Kur’ân’ın en uzun sûresidir; Kur’ân’ın adeta fihristi gibi pek çok konuyu içermektedir. Âl-i İmrân sûresi ile bir-likte zehrâvân (iki çiçek, iki papatya veya iki nûr) diye de isimlendi-rilmektedir. Hakkında oldukça fazla övücü rivayetin yer aldığı 255. âyeti Âyet-i kürsî, 156. âyeti ise İstirca‘ olarak anılmaktadır. Aynı şekilde son iki âyeti (Âmene’r-rasûlü) hakkında da pek çok yüceltici rivayet söz konusudur. es-Seb‘u’t-tıvâl diye bilinen “yedi uzun” sûrenin ilkidir. Kur’ân’ın en uzun âyeti olan Müdâyene/deyn âyeti de bu sûrenin 282. âyetidir.

Bakara sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Fâtiha sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir; hatta Bakara sûresi Fâtiha’nın açılımıdır denebilir. Bu çerçevede her iki sûrede de “hamdin Yüce Allah’a aidiyeti” (Fâtiha 2; Bakara 30-32), “Yüce Al-lah’ın Rahmân ve Rahîm oluşu” (Fâtiha 3; Bakara 163), “Yüce Al-lah’a kulluk ve O’ndan yardım talebi” (Fâtiha 5; Bakara 45, 153), “hidayet” (Fâtiha 6-7; Bakara 2, 26, 272) gibi ortak konular ele alınmaktadır. Bakara sûresi, mukatta‘a harfleriyle başlamakta, ilerleyen bö-lümde vahyin hidayet rehberi oluşu, muttakilerin özellikleri, mü-nafıkların alaycılıkları, vahyin meydan okuyuculuğu, Hz. Âdem, melekler ve İblis’in kıssası ele alınmaktadır.

40. âyetten itibaren, İsrailoğulları’nın kıssası oldukça geniş bir içerikte gündeme getirilmekte, 67-73. âyetlerde sûreye adını veren “bakara” olayına değinilmekte, ardından Hz. Süleyman ve büyücülerle ilgili beyanlar, 124. âyetten itibaren Hz. İbrâhim ve Hz. İsmail’in kıssası hakkında bilgiler verilmektedir.

142. âyetten itibaren, kıble meselesi, sonrasında hakikatleri gizleyenlerin perişan durumu, kâinat kitabından çeşitli âyetler, gerçekte muttakilerin kimler olduğu, sonrasında kısas, 183-187 arası oruç konusu, mukâtele denen savunma savaşı, hacca dair birtakım özel bilgiler, haram aylarda savaş, içki-kumar hakkında bilgiler, ay halindeki temel yasak ve boşanmaya dair hükümler ele alınmaktadır.

246. âyetten itibaren, Tâlût-Câlût kıssası, peygamberlerin ba-zı özellikleri, Yüce Allah’ın kudreti, dinde zorlama olmayışı, Hz. İbrâhim’in diriltilmenin nasıl olacağına dair sorusu, genel infak konuları ile faiz meselesi, alış-verişlerin yazdırılması gereği, borç-lanmayla ilgili konular ve şahitliklerin gizlenmemesiyle ilgili buy-ruklar ele alınmakta, insanların gizledikleri ve açığa vurdukları her bir şeyin hesaba konu edinileceği ifade edilmektedir.

285-286. âyetlerde ise iman esaslarının bir bölümü, peygam-berler arasında ayırım yapılmaması gerektiği, Yüce Allah’ın sorum-luluğa dair belirlediği temel prensipleri ile kulların yapmaları iste-nen dualardan birkaç örnek hatırlatılmakta ve sûre şu duayla sona erdirilmektedir: “Rabbimiz! Unutur veya hataya düşersek bizi sorumlu tutma! Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yük-leme! Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmediği şeyler yükleme! Bizi affet! Bizi bağışla! Bize merhamet et! Sen bizim mevlamızsın (efen-dimizsin)! Kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!”

ı. (30. Ayet):Meleklerin Sorusu ve Aldıkları Cevap

وَاِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلٰٓئِكَةِ اِنّ۪ي جَاعِلٌ فِي الْاَرْضِ خَل۪يفَةً قَالُوٓا اَتَجْعَلُ ف۪يهَا مَنْ يُفْسِدُ ف۪يهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَآءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ اِنّ۪يٓ اَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ “Hani Rabbin meleklere ‘Ben yeryüzünde bir halife (sorumlu) görevlendireceğim’ demişti. Onlar ‘Biz seni [hamd]inle (övgüyle) [tesbih] ediyor (yüceltiyor) ve kutsallıkla anıyorken, orada (yeryüzünde) bozgunculuk çıkarmakta ve kan dökmekte olanı (insanı) mı (halife olarak) görevlendiriyorsun?’ demişlerdi. (Allah da onlara): ‘Şüphesiz ki sizin bilemeyeceğiniz şeyleri ben bilirim.’ demişti.”

Ayetteki وَاِذْ قَالَ [ve iz kâle] ifadesi “hani (şöyle) demişti”; رَبُّكَ [rabbuke] tamlaması “senin Rabbin”; لِلْمَلٰٓئِك َةِ [li’l-melâiketi] ifadesi “meleklere”; اِنّ۪ي [innî] ifade si “muhakkak ki ben”; جَاعِلٌ [câ‘ılün] kelimesi “yapac ağım, tayin ediciyim”; فِي الْاَرْضِ [fi’l-ardı] ifadesi “yeryüzünde”; خَل۪يفَةً [halîfeten] sözcüğü “halife, sorumlu”; قَالُوا [kâlû] fiili “demişlerdi ki”; اَتَجْعَلُ [e tec‘alü] sorusu “görevlendirecek misin, atayacak mısın”; ف۪يهَا [fîhâ] ifadesi “orada”; مَنْ يُفْسِدُ [men yüfsidü] ifadesi “fesatlık çıkarmakta olanı”; ف۪يهَا [fîhâ] ifadesi “orada”; وَيَسْفِكُ [veyesfikü] fiili “ve akıtmakta olanı”; الدِّمَآءَ [ed-dimâe] kelimesi “kan”; وَنَحْنُ [venahnu] zamiri “ve biz”; نُسَبِّحُ [nüsebbihu] fiili “tesbi h etmekteyiz”; بِحَمْدِكَ [bi hamdike] ifadesi “sana hamd ederek, senin övgünle”; وَنُقَدِّسُ [venukaddisü] fiili “ve takdis etmekteyiz, tenzih etmekteyiz”; لَكَ [leke] ifadesi “seni, senin için”; قَالَ [kâle] fiili “demişti ki”; اِنّ۪ي [innî] ifadesi “muhakkak ki ben”; اَعْلَمُ [a‘lemu] kelimesi “gayetiyi bilmekteyim, bilenim”; مَا لَا تَعْلَمُونَ [mâ lâ ta‘lemûne] ifadesi ise “sizin bilemeyeceğiniz şeyleri” demektir.

Burada Yüce Allah’ın insanoğlunu yeryüzünde halife tayin edişi ve meleklerin bunun sebebini sormalarına yönelik verdiği cevap gündeme getirilmektedir.

3. وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَل۪يمٌ “O, her şeyi bilendir.” Yüce Allah her şeyi bildiğini beyan ederek kâinatın yaratılışı ve işleyişi hak kında her bir şeyi hakkıyla bildiğini ilan etmektedir. Bu çerçevede h içbir şeyin O’nun bilgisinin dışında olmadığını, hiç kimsenin yapıp ettiği kötülüklerin yanlarına kâr kalmayacağını, iyiliklerin de zayi olmayacağını bu şekilde ifade etmiş olmaktadır. Parçayı bilip görenin değerlendirmesine göre değil, bütünü bilip görenin kararına göre bir bilinç inşa etmek durumundayız. Çünkü Yûsuf 12:76’da verilen bilgiye göre “her bilenin üzerinde bir başka Bilen vardır” ki o da elbette ve sadece Yüce Allah’tır.

1. وَاِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلٰٓئِكَةِ اِنّ۪ي جَاعِلٌ فِي الْاَرْضِ خَل۪يفَةً “Hani Rabbin meleklere ‘Ben yeryüzünde bir halife (sorumlu) görevlendireceğim’ demişti.” Yüce Allah insanoğlunun nankörlüklerini kınadıktan ve kâinata yerleştirdiği sistemini beyan ettikten sonra yeryüzünde halife tayiniyle ilgili bilgi vermektedir.

Ayetin izahına geçmeden önce Kur’an’da pek çok ayette geçen “melek” kavramı hakkında bazı açıklamalarda bulunmak istiyoruz. Kur’an’da [melek] şeklinde tekil, [melâikeh] şeklinde çoğul kalıpta bu kelime toplam 88 kez geçmektedir. Buna karşılık [şeytân] şeklinde tekil, [şeyâtîn] şeklinde çoğul kalıpta bu kelime de toplam 88 kez geçmektedir ki bu durum bir Kur’an mucizesidir.

* Meleklerin Görevleri

a) Kur’an’da melekler hakkında çeşitli bilgiler vardır. Bu çerçevede meleklerin nereden yaratıldığı Kur’an’da belirtilmemişse de bir adı da “Melâike suresi” olan Fâtır 35:1’de kanatları hakkında şu bilgiler verilmektedir: “[Hamd] (övgü), gökleri ve yeri yoktan yaratan, melekleri ikişer, üçer, dörder kanatlı elçiler yapan, yaratmada dilediğini(n sayısını) artıran Allah içindir. Şüphesiz ki Allah her şeye gücü yetendir.”

b) Sâffât 37:164’te belirtildiği gibi meleklerin belirlenmiş makamlarını “ibadetleri” olarak kabul edersek, öncelikle onların Allah’a kulluktan yüksünmediklerini ve çekinmediklerini belirtmeliyiz. Bu noktada Nisâ 4:172. ayet mutlaka hatırlanmalıdır ki ayetin meali şöyledir: “Mesih (İsa) ve Allah’a yakın melekler, Allah’ın kulu olmaktan geri durmazlar. Her kim, O’na kulluktan geri durup büyüklenirse, (bilsin ki Allah) hepsini zamanı gelince huzuruna toplayacaktır.”

c) Ayrıca bu bağlamda meleklerin tesbihlerini,(378) secdelerini,(379) müminler(380) ve bütünüyle yeryüzündekiler için(381) bağışlanma dileğinde bulunmalarını, Allah tarafından kendileri için belirlenmiş özel görevlerini de ifade edebiliriz.

d)Bu genel bilgiler ışığında meleklerin şu şekilde bir görev çeşitliliğinden söz edilebilir:

ı. “Savaşçı melekler”,(382)

ıı. “Helakle görevli melekler”,(383)

ııı. “Elçi melekler”,(384)

ıv. “Kadir Gecesi inip işleri planlayan melekler”,(385)

v. “Vahiy meleği, elçilikle görevli melekler”,(386)

vı. “Arş’ı taşıyan melekler”,(387)

vıı. “Ölüm meleği, ölüm melekleri”,(388)

vııı. “Yazıcı melekler”,(389)

ıx. “Koruyucu melekler”,(390)

x. “Zebânîler, güçlü azap melekleri”,(391)

xı. “Cenneti veya cehennemi bekleyen bekçi melekler”,(392)

xıı. “Allah’ın huzurunda saf saf dizili bekleyen melekler”,(393)

xııı. “Allah’ı sürekli tesbih eden melekler”,(394)

xıv. “Mahşerdeki yargılamada Allah’ın emrini bekleyecek olan melekler”,(395)

xv. “Müminlerin bağışlanması için istiğfar eden melekler”,(396)

xvı. “Yeryüzündeki insanlar için istiğfar eden melekler”,(397)

xvıı. “Arş’ın çevresini dolaşan ve tesbih eden melekler”.(398)

Meleklerin görevleri bağlamında bu bilgileri verdikten sonra şimdi ayetin tefsirine devam etmek istiyoruz.

Kur’an’da kıssaların yer alma gerekçeleri ve kıssa kavramıyla ilgili bilgileri Yûsuf 12:3’te verdiğimiz için burada detaya girmek istemiyoruz. Şu kadarını hatırlatmakla yetinelim:

Öncelikle belirtelim ki bu ayette ele alınan konu, yeryüzünde bir halifenin yaratılması değil, aksine yaratılmış insanların halife olarak görevlendirilmesi, belirlenmesi, tayin edilmesidir. Nitekim En‘âm 6:165, Neml 27:62 ve Fâtır 35:39’da verilen bilgilere göre, bütün insanlar yeryüzünün halifesi olarak tanıtılmaktadır.

Tefsirlerimizde ve meallerde yoğunlukla burada geçen جَاعِلٌ [câ‘ılün] kelimesine “yaratmak”(399) manası verildiği için, ayetteki maksadın ilk insanın yaratılması olduğu üzerinde fikir yürütülmektedir. Esasında bu fiile “yapmak, gerçekleştirmek” manası da verilmektedir.(400) Oysa Hicr 15:26, 28 ve Sâd 38:71’de de zikredildiği gibi, ilk insan türünün yaratılmasından söz edilen ayetlerde [câ‘ıl] kelimesi değil de [hâlık] kelimesi kullanılmaktadır. Unutulmamalıdır ki Hicr 15:26, 28 ve Sâd 38:71. ayetlerde ilk insan neslinin nereden yani han gi kaynaktan yaratıldığı özellikle beyan edilmektedir.

Konuyla ilgili olarak Hicr 15:28’de şöyle buyurulmaktadır: “Hani Rabbin meleklere ‘Ben (pişmiş) kuru bir çamurdan, şekillenmiş kara balçıktan bir insan yaratacağım’ demişti.” Sâd 38:71’de de şöyle buyurmaktadır: “Hani, Rabbin meleklere şöyle demişti: Ben, çamurdan bir insan yaratacağım.” Hicr 15:28 ile Sâd 38:71’de dile getirilen konu yorumunu yapmakta olduğumuz Bakara 2:30’da ele alınanla aynı değildir. Bu ikiayette “ilk insan türünün yaratılışı ve yaratıldığı nesne, kaynak” ele alınmaktayken, Bakara 2:30’da yaratılmış olan ilk insan neslinin “halife olarak görevlendirilmesi” hakkında bilgi verilmektedir.

Hicr 15:29 ve Sâd 38:72’de yaratılmanın peşinden “secde emri” geldiği için, meleklerin soru sorduğu konunun ilk insan türünün yaratılmasıyla ilgili olduğu düşünülmektedir. Oysa Kur’an’da bunun bir üslup olduğu ve her yerde kronolojik bir sıralamanın takip edilmediği bilinmelidir. Burada da durum aynıdır.

Hz. Âdem, İblis ve meleklerle ilgili secde olayı, insanoğlunun halife olarak görevlendirilmesinden sonraya aittir. İki surede konunun peş peşe getirilmesi böyle bir anlayışa yol açmış olabilir. Hâlbuki Bakara 2:30’da kullanılan kelime “görevlendirmek” anlamındaki جَاعِلca‘ılün, bu iki surede ise ilgili kelime “yaratmak” anlamındaki خَالِقhalıkun sözcüğüdür. Esasında Sâd 38:27’de Hz. Davud’un yeryüzünde halife olarak görevlendirilmesinde de aynı şekilde جَعَلْنَاce‘alnâ fiili kullanılmıştır. Benzer kullanımlar En‘âm 6:165, Neml 27:62 ve Fâtır 35:39’da da söz konusudur.

Yüce Allah Hicr 15:28 ve Sâd 38:71’de meleklere hitaben “Ben yeryüzünde çamurdan bir beşer yaratacağım” buyurduğunu hatırlatmaktadır. Bakara 2:30’da yer alan ve meleklerin meselenin içyüzünü merak ederek sorduğu “yeryüzünde bozgunculuk yapmakta olan ve fesatlık çıkarmakta olan birini mi görevlendireceksin” sorusu bu aşamada değil, sonrasında yani insanın halife olarak görevlendirilmesi aşamasında söz konusu olmuştur; kanaatimiz bu yöndedir.

[“Halife], hem ismi fail hem de ismi mef’ul kalıbı. Fail olarak “bir başkasına vekâlet eden”, mef’ul olarak “bir başkasına vekâlet veren”. Bu ikinci anlamda insanın halifeliği nesillerin birbiri ardınca gelişidir. Çoğulu [halâif]tir. [Hulefâ’] ise [halîf’] in çoğuludur. [Halîf] ile [halîfeh] arasında mahiyet farkı vardır: [Halîfe], iyi olanın vekili, yardımcısı, sözcüsü, temsilcisi iken; [halîf] kötü olanın yerine geçen, onu temsil eden, ona vekâlet eden anlamına gelir. Ayet te [halîfeh] her ne kadar tekil gelmişse de, tıpkı ilk atalarının adıyla anılan Türk, Ari, Sami, Mudar kavim ve kabileleri gibi Âdem de tüm insan soyunu sembolize ettiği için insan neslinin tümüne delâlet eder. Kur’an’ın hiçbir yerinde bu kelime tekil ya da çoğul olarak Allah’a izafetle kullanılmıyor. “Allah’ın halifesi” olmaz. “Ancak kayıp olan veya ölen birisinin halifesi olunur. Oysa Allah ne kayıp olur, ne de ölür”. Ne ki En‘âm 6:165’te yeryüzüne izafetle “yeryüzünün halifeleri” olarak kullanılıyor. Bu kullanımın açıkça gösterdiği şey, birinin yerine vekâlet ve niyabet anlamına değil, tıpkı siyasal alanda kullanıldığı gibi “tedbir” ve “imar” anlamına geldiğidir. Özetle, insan yeryüzünün ‘kalfası’ kılınmıştır.”(401)

2. قَالُوٓا اَتَجْعَلُ ف۪يهَا مَنْ يُفْسِدُ ف۪يهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَآءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ “Onlar ‘Biz seni [hamd]inle (övgüyle) [tesbih] ediyor (yüceltiyor) ve kutsallıkla anıyorken, orada (yeryüzünde) bozgunculuk çıkarmakta ve kan dökmekte olanı (insanı) mı (halife olarak) görevlendiriyorsun?’ demişlerdi.” Yüce Allah meleklere hitabında yeryüzünde bir halife kılacağını, yani görevlendireceğini beyan ettikten sonra, bu defa meleklerin dile getirdiği bir soruya ve kendi konumlarına dair sözlerine yer vermektedir.

b]a) قَالُوٓا اَتَجْعَلُ ف۪يهَا مَنْ يُفْسِدُ ف۪يهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَآءَ “Onlar ‘Orada (yeryüzünde) fesat çıkarmakta ve orada kan dökmekte olanı (insanı) mı (halife olarak) görevlendiriyorsun?’ demişlerdi.” Melekler Yüce Allah’ın halife tayiniyle ilgili kullandığı جَاعِل [câ‘ılün] kelimesinin şimdiki zaman kalıbını yani [tec‘alü] kalıbını kullanarak bu görevlendirmeyle ilgili bir beyanda bulunmuşlar, konuyu bir soruyla şekillendirmişlerdi. Sorunun konusu “halife kılınacak insanoğlunun yeryüzünde fesatlık çıkarması ve kan dökmesi” olarak belirlenmişti. Meleklerin bu soruyu sorma zamanları insanların yaratılması ve bir bilinçle henüz buluşturulmadıkları için bulundukları ortamlarda bozgunculuk yapıp kan dökmelerinden sonra veya en azından aynı anda idi.

Melekler bozgunculuk yapan ve kan döken insanoğlunun halife kılınmasının hikmetini anlayamadıkları için bu soruyu bilgilenme amacıyla sormuşlardı. Onların bu sözleri iradelerinin bulunduğunun apaçık bir delilidir. Zira böyle bir soru ve gerekçeyi öğrenme merakı bir iradenin sonucu olarak görülmelidir. Ancak meleklerin iradeleri olumsuz yöne g itme imkânı ve ihtimali bulunmayan bir mahiyet arz etmektedir.

ı. Meleklerin iradeleriyle ilgili olarak Nahl 16:50’de şöyle buyurulmaktadır: “Onlar, üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve kendilerine ne emrolunursa onu yaparlar.” Yüce Allah bu ayette meleklerin “üzerlerindeki Rablerinden korktuklarını ve emrolundukları her ne varsa onu aynıyla yerine getirdiklerini” haber vermektedir. Konuyla ilgili görülebilecek şekilde Ra‘d 13:13’te şöyle buyurulmaktadır: “Gök gürültüsü Allah’ı hamd ile melekler de O’nun heybetinden dolayı tesbih ederler.” Demek ki melekler aslında konumlarına rağmen yine de Yüce Allah’ın azameti ve kudreti karşısında tabir caizse tirtir titremektedirler.

Meleklerin Yüce Allah’ın her bir emrini harfiyyen yerine getirdikleriyle ilgili olarak Enbiyâ 21:26-27’de de şöyle buyurulmaktadır: “(Onlar) ‘Rahmân (olan Allah, melekleri) evlât edindi’ dediler. Hâşâ! O, bundan münezzehtir. Bilakis (melekler), lütuf ve ihsana mazhar olmuş kullardır. O’ndan (emir almazdan) önce konuşmazlar; onlar, sadece O’nun emri ile hareket ederler.” Benzer şekilde Tahrîm 6 6:6’da ise şu ifadeler yer almaktadır: “Ey inananlar! Kendinizi ve ailenizi, yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun. Onun başında, acımasız, güçlü, Allah’ın kendilerine buyurduğuna karşı gelmeyen ve emredildiklerini yapan melekler vardır.” En‘âm 6:61’de meleklerin kendilerine verilen emirde herhangi bir eksiklik yapmadıkları beyan edilmektedir.

İşte bütün bu ayetlerden anlaşıldığına göre, meleklerin konumları ilahi iradeye bağlanmıştır. Yüce Allah onlara her ne emretmişse onlar onu aynen uygularlar; hiçbir şekilde tereddüt ve eksiklik yapmazlar, yapamazlar. Meryem 19:64’te açıkça “meleklerin sadece ve sadece Yüce Allah’ın emriyle indikleri” beyan edilerek, onların ilahi iradeye olan sarsılmaz ve sapasağlam bağları ifade edilmektedir. Benzer mesajlar Duhân 44:5 ve Kadir 97:4’te de yer almaktadır.

Bu apaçık Kur’an gerçeğine rağmen, özellikle ölüm meleğinin bazılarının canını almaya geldiğinde muhatap istemediği için görevini yapmadan geri döndüğü şeklindeki ifadeler büsbütün hurafedir; muhatabı yüceltme çabasıdır; korkunç bir hatadır; melekleri ve konuyla ilgili olarak vahyi bilmemek, biliyorsa da bu defa vahyi ve hakikati çarpıtmaktır. Aslında konuyla ilgili kullanımlarda geçen مَا [mâ] edatı mutlak umum ifade ettiği için onların görevlerinde hiçbir aksaklığın olmadığı dolaylı olarak ortaya konulmuş olmaktadır.

ıı. Meleklerin sorusunda yer aldığı üzere “insanların yeryüzünde fesatlık çıkarıp kan dökmesi” meselesi bazı yorumlarda farklılık arz etmektedir. Bunun muhtemel sebebi, bu ayette ele alınan konunun insanın yaratılmasından önceki bir diyalog olduğunun sanılmasıdır. Oysa daha önce de ifade ettiğimiz üzere, konu yaratılmış olan ilk insan neslinin neler yapıp ettiklerinin görülmesi üzerine dile getirilmiş, konunun arka planını öğrenmeye dayalı bir sorudan ibarettir. Aksi takdirde, ya meleklerin insanoğlu hakkında bir su-i zannı söz konusu olacaktır veya onların gaybı bildikleri ifade edilecektir.

Melekler için bu ikisi de doğru olmayacağına göre, kastedilen mananın sanıldığı gibi insanların yaratılmasından öncesini değil, yaratılıp belli yanlışlıkları yaptıkları bir aşamada gerçekleşmiş olmalıdır. Hatta bazı yaklaşımlarda dile getirildiği üzere, meleklerin insanları daha önce yaratılmış olan cinlere benzetmesi ise diğerlerinden daha açık ve daha büyük bir yanlışlıktır. Çünkü mahiyeti farklı olan yaratıkların yapıp ettiklerinin diğerleriyle benzeştirilmesi doğru bir mantığın sonucu olamaz.

ııı. Daha önce de belirttiğimiz üzere, meleklerin insanoğluyla ilgili olarak dile getirdiği “yeryüzünde fesatlık çıkarıp kan dökmeleri” bazılarınca gelecekte yaşanacak bir olay olarak sunulmakta ve ayete gelecek zaman manası verilmektedir. Oysa [mudârı‘] fiilin ba şında [sîn] veya [sevfe] gibi gelecek zaman manası içeren edatlar yoksa fiile ilk verilmesi gereken mana “ş imdiki zaman”dır. Böyle bir edattan yoksun olan fiillere “gelecek zaman” manası vermek kurallara aykırı olduğu gibi yanlış anlamalara da kapı aralamaktadır. Bu sakınca sebebiyle biz de tercümeyi “Yeryüzünde fesat çıkarmakta ve orada kan dökmekte olan insanı mı halife kılıyorsun?” şeklinde vermeyi tercih ettik.

b) وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ “Oysa biz [hamd]inle seni [tesbîh] ve seni [takdîs] etmekteyiz.” Melekler insanoğlunun halife kılınmasıyla ilgili olayın gerekçesini öğrenmek içn sordukları soruya ilave olarak kendi konumlarını da beyan etmişler ve Yüce Allah’ı hamd ile tesbih ettiklerini ve O’nu bütün eksikliklerden uzak tuttuklarını ifade etmişlerdi.

* Tesbîh Kavramı

[Tesbîh] kelimesi ح ب س [s-b-h] kökünden gelmekte ve “varlığını sürdürmek, yüzmek, övmek” gibi anlamlar içermektedir. Bu kök ten kelimeler Kur’an’da 92 yerde geçmekte, bu çerçevede çeşitli ayetlerde terimleşmiş bir şekilde “hareket etmek”,(402) “tesbih etmek”,(403) “eksikliklerden münezzeh olmak”(404) ve “meşguliyet”(405) gibi anlamlarda zikredilmektedir.

“Tesbih” -insanlar için- hatırda tutulan şeyin dile getirilmesidir. Zihnin Yüce Allah’ı yüceltmesi ve peşinden kendisinin de yücelmesidir; kozmik ilahiye katılım çağrısıdır; Allah için, O’nun adına hareket etmek demektir.(406) “Tesbih” Yüce Allah’ın kötü şeyler işlemekten uzak olduğunu söylemektir. “Takd i s” de böyledir.(407) “Tesb i h”in “Allah adına hareket etmek” anlamı, özellikle A‘lâ suresinin 2 ve 3. ayetlerinin mesajıyla gayet uyumludur. Orada da ifade edeceğimiz üzere, varlıklar ne için yaratılmışsa ona uygun programlanmışlardır. İnsan da Yüce Allah’a kulluk için yaratıldığına göre, bu amacı gerçekleştirmek için yaşamalıdır; ayetteki tesbîh emrinin bir amacı da budur.

Pek çok ayette belirtildiği üzere, bütün varlıklar Yüce Allah’ı kendi halleriyle tesbih etmektedir.(408) Diğer varlıkların tesbihinde bilinç ve kelime tekrarı şart olmadığı için, bunların tesb ihini insanlar anlayamamaktadır. Esasında, Yüce Allah’ın iradeli Müslüman kulları olduğu gibi, iradesiz Müslüman kulları da vardır. İşte kâinatta melekler, insanlar ve cinler hariç diğer mahlûkat iradesiz kullardır. İsrâ 17:44’te beyan edildiğine göre, onlar da Yüce Allah’ı tesbih etmektedirler. “Tesbih” iradesiz varlıkları da içeren bir övgü eylemi olmasına karşın, [zikr]’de özellikle bilinç şarttır. “Tesbih” iradeli, iradesiz bütün yaratıkların, [zikr] ise iradeli ve akıllı varlıkların övgüsüdür.

İfade ettiğimiz hususlar nedeniyle “te sbih”, kâinattaki iradesiz koroya iradeyle katılmak ve onlardan ayrı düşmemek demektir. Bir anlamda muhteşem kozmik ilahi koronun birbiriyle uyumlu ses harmonisine katılmak ve elbette bu koroya karşı çatlak ses çıkarmamaktır. Bu koroyu terk edenleri ise derin bir terk ediliş beklemektedir. “Yüce Allah’ın adını tesbih etmek” demek, O’nun farkına varmak ve O’nun istediği gibi yaşamak demektir. İradeli tesbîh, diğerlerine göre çok daha anlamlı ve etkilidir; çünkü bu tesbihle adeta hayat programlanmaktadır.

İsrâ 17:44’te geçen [es-semâvâtü’s-seb‘u] “yedi gök” ifadesi bütün uzay cisimlerini içermektedir. Zira ayetteki [es-seb‘u] kelimesi rakamsal anlamda “yedi” manasına gelebileceği gibi “çokluk” anlamı da verebilir. Aynı ayetteki [el-ard] kelimesi de “yeryüzü” manasına gelmekte, böylece bu iki ifade bütün cansız mahlûkatı içermektedir. Ayrıca ayette yer alan مَنْ ف۪يهِنّ [men fîhinne] ifadesi ise göklerde ve yerde bulunan canlı ve ruhlu varlıklar manasında melekleri, cinleri, insanları vs. içermektedir. Bu haliyle söz konusu üç kullanım bütünüyle iradeli mahlûkatı içermektedir.

İsrâ 17:44. ayet te sözü edilen [tesbih], göklerin, yeryüzünün ve ikisinde bulunanların Rabbimizin yüceliğini, kudretini ve eşsizliğini anması veya varlıklarını O’nun belirlediği amaca göre sürdürmesi manasına gelmektedir. Canlı ve bilinçli varlıklar gibi cansız ve bilinçsiz varlıklar da Yüce Allah’ı tesbih etmektedirler ki onların tesbihi varlıklarını Yüce Allah’ın belirlediği yasalara göre sürdürmeleridir. Esasında gezegenlerin hareketinden söz eden ayetlerde geçen [yesbehûne] fiili(409) de [tesbîh] kelimesiyle aynı kökten gelmekte ve hem “hareket etmek, varlıklarını sürdürmek, yüzmek”, hem de varlıklarını sürdürerek “tesbih etmeleri” manasını içermektedir.

Yüce Allah İsrâ 17:44’teki ilk cümlede verdiği mesajı değişik bir ifadeyle ikinci cümlede bir kez daha yinelemekte, varlık kazanan her bir mahlûkun [hamd] ve övgü ile Allah’ı tesbih ettiğini haber vermektedir. Her bir mahlûk kendisini var eden kudrete şükran duyarak O’nu tesbih etmekte, O’nu övmektedir. Sadece inkârcı insanlar ve cinler bu noktada nankörlük içerisine girmeyi tercih etmişlerdi, bu yanlışı devam e ttirmektedirler. Mahlûkat [limâ hulika leh] denilen “yaratılış gayesine uygun olarak” [lisân-ı hâli]yle yani “bulundukları halin diliyle” Yüce Allah’ı tesbih etmektedir. Üstelik bu tesbihin içeriğinde yine mahiyetini bizim bilemeyeceğimiz bir de [hamd] yani “övgü” vardır. “Varlık bir dildir; O’nu söyler; bir kitaptır O yazar ve O’nu yazar; âlem bir şahittir, O’na şehadet eder.”(410)

Varlıklar ne için yaratılmışsa ona uygun programlanmışlardır. Ra‘d 13:13’te geçen الرَّعْد [er-ra‘d ] kelimesi “gök gürültüsü” anlamına gelmekte ve gürlemenin aslında “bulutların te sbihi” olduğu vurgulanmaktadır. Nûr 24:41’de de göklerde ve yerdeki herkesin Yüce Allah’ı te sbih ettiği ve saf saf dizili kuşların da bu te sbihe katıldığı beyan edilmektedir. Meleklerin ibadeti ve tesbihiyle ilgili olarak Enbiyâ 21:19-20’de şöyle buyurulmaktadır: “Göklerde ve yerde kimler varsa O’na aittir. O’nun huzurunda bulunanlar, O’na ibadet hususunda kibirlenmezler ve yorulmazlar. Onlar, bıkıp usanmaksızın gece gündüz (Allah’ı) tesbih ederler.” Aynı şekilde Zümer 39:75 ve Mü’min 40:7’de verilen mesajlar da benzer içerikte melekleri n tesbihiyle ilgili bilgilere sahiptir.

“Tesbih” te tenzih ve nefiy vardır; yani tesb i h, Yüce Allah’ı eksikliklerden ve olumsuzluklardan uzak tutmak, eksikliklerle onu buluşturmamak demektir. “Takdîs”te de bunlar vardır; ayrıca [takdîs] ve [hamd]’de ispat vardır; yani Yüce Allah’ı bütün kemâl sıfatlarıyla birlikte bilmek, anmak ve yüceltmek vardır.(411) “Kelime-i tevhid” dediğimiz [lâ ilahe illallâh] cümlesi [tesbîh] ve [takdîs]’i birlikte içermektedir. Bu cümlede önce [tesbîh], sonra [takdîs] yer almaktadır. Bu doğrultuda bakıldığında, İhlâs suresinin ilk iki ayeti [takdîs], son iki ayeti ise [tesbîh]’tir, diyebiliriz.

Fâtiha 1:2’de de ele aldığımız üzere, [hamd] “övgü” anlamına gelen bir kavramdır ve Yüce Allah’ın hakkıdır. Gerçek [hamd ] sadece O’na layıktır ve Yüce Allah’a layık olan hamdi de sadece O bilir ve gerçekleştirebilir. Surenin bu ayetinde aslında “ne yaparsa yapsın, kulun bir acziyeti ve tam anlamıyla [hamd] görevini yerine getirememekten kaynaklanan dolaylı veya gizli bir itirafı” vardır. Adeta “ben kimim ki O’na layıkıyla hamd edeyim; O bütün [hamd] edenlerin hamdiyle övülmektedir” demek istenmektedir.(412)

Ayet te adı geçen üç eylem de ( [hamd], [tesbîh], [takdîs]) Kur’an-ı Kerim’de bilinçlisi ve bilinçsizi, iradelisi ve iradesiziyle tüm mahlükatın ortak eylemi olarak zikredilmektedir. [Hamd], [tesbîh] ve [takdîs], sadece “konuşan iradeli canlı” olan insana has değildir. İnsan bu evrensel koroya bilinçli olarak katılırsa, insanın sesi evrenin sesiyle uyum arz etmiş olur. Kozmik uyumu bozmanın cezası, doğaya ve doğasına yabancılaşmadır. [Hamd], [tesbîh] ve [takdîs]’in üçü de namaz ibadetinde Fâtiha, [tesbîhât] ve [secde] ile temsil edilmiştir. Tüm varlık kategorilerinin namazda temsil edildiğini ifade etmek için kimi âlimler [kıyâm]’ı “dağlarla”, [rükû‘u] “hayvanlarla”, [secde]’yi de “bitkilerle” yani onların tesbihiyle ilişkilendirerek, namazın bütün ma hlûkatı içeren bütüncül bir ibadet olduğunu beyan ederek konuyu yorumlarlar.

3. قَالَ اِنّ۪يٓ اَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ “(Allah da) onlara ‘Şüphesiz ki sizin bilemeyeceğiniz şeyleri ben bilirim’ demişti.” Yüce Allah insanoğlunu halife kılacağını beyan etmesinin ardından, meleklerin bunun gerekçesini öğrenmek için sordukları soruları cevaplamak üzere meleklerin bilemeyecekleri şeyleri kendisinin bildiğini ifade etmektedir. Bağlam dikkate alındığında, burada öncelikli olarak meleklerin bilemedikleri şeyin “insanoğlunun halife kılınmasındaki hikmet” olduğu anlaşılmaktadır. Özel manada konu bu olsa da mutlak anlamda Yüce Allah’ın melekler dâhil bütün mahlûkatın bilemediği her şeyi bildiği ayetin bu cümlesinde dile getirilmiş olmaktadır.

Dipnotlar

• 378-) Ra‘d 1 3:1 3. 379-) Nahl 1 6:4 9. 380-) Mü’min 4 0:8 . 381-) Şûrâ 4 2:5 .
  • Ra‘d 13/13 Nahl 16/49 Mü'min 40/8 Şûrâ 42/5
• 382-) Bedir’de savaşan melekler hakkında bk. Âl-i İmrâ n 3: 124-125; Enfâl 8:9 . Ordu olan melekler için bk. Müddessir 7 4:3 1. 383-) Bunlara “ resül / rusül ” denilm ektedir. Bk. Hûd 11: 69-70. 384-) Hz. Meryem’e gelen melekler için bk. Âl-i İmrâ n 3: 42, 45. Bunların içinde gelen Hz. Cebr ail için de rasûl kelimesi kullanılmıştır. Bk. Meryem 1 9:1 7. 385-) Kadir 9 7:4 . 386-) Bakar a 2: 97; Mâide 5: 110; Nahl 1 6:2 ; Şu‘ara 2 6:1 93-194. Ayrıca elçi melekler için bk. Hacc 2 2:7 5; Fâtır 3 5:1 . 387-) Hâkka 6 9:1 7. 388-) En‘âm 6:6 1, 93; Enfâl 8:5 0; Nahl 1 6:2 8, 32; Secde 3 4:1 1. 389-) Kâf 5 0:1 7-18; İnfitâr 8 2:1 0-12. 390-) En‘âm 6:6 1; Ra‘d 1 3:1 1; İnfitâr 8 2:1 0-12. 391-) Tahrîm 6 6:6 ; ‘Alak 9 6:1 8. 392-) Zümer 3 9:7 1, 73; Mülk 6 7:8 .
  • Âl-i İmrân 3/124 Enfâl 8/9 Müddessir 74/31 Hûd 11/69 Âl-i İmrân 3/42 Meryem 19/17 Kadir 97/4 Bakara 2/97 Mâide 5/110 Nahl 16/2 Şu‘arâ 26/193 Hacc 22/75 Fâtır 35/1 Hâkka 69/17 En‘âm 6/61 Enfâl 8/50 Nahl 16/28 Sebe' 34/11 Kâf 50/17 İnfitâr 82/10 En‘âm 6/61 Ra‘d 13/11 İnfitâr 82/10 Tahrîm 66/6 ‘Alak 96/18 Zümer 39/71 Mülk 67/8
• 393-) Sâffât 3 7:1 65. 394-) Sâffât 3 7:1 66. 395-) Fecr 8 9:2 2. 396-) Mü’min 4 0:7 . 397-) Şûrâ 4 2:5 . 398-) Zümer 3 9:7 5.
  • Sâffât 37/165 Sâffât 37/166 Fecr 89/22 Mü'min 40/7 Şûrâ 42/5 Zümer 39/75
• 399-) Semerkandi , age ., I, 40; Taberi , age ., I, 198. 400-) Taberi , age ., I, 198.
• 401-) İslâmoğlu, age ., s. 14’te 2. not.
• 402-) Enbiyâ 2 1:3 3; Yâsîn 3 6:4 0; Nâzi‘ât 7 9:3 . 403-) Bakar a 2: 30; Â l-i İmr â n 3: 41; A‘râf 7:2 06; Ra‘d 1 3:1 3; Hicr 15:9 8; İ srâ 1 7:4 4; Meryem 1 9:1 1; Tâhâ 2 0:30:3 3, 130; Enbiyâ 2 1:2 0, 79; Nûr 2 4:4 1; Furkân 2 5:5 8; Secde 3 2:1 5; Ahzâb 33: 42; Sâd 3 8:1 8; Sâffât 3 7:1 43, 166; Zümer 3 9:7 5; Mü’min 4 0:8 , 55; Fussilet 41:3 8; Şûrâ 4 2:5 ; Fetih 48:9 ; Kâf 5 0:30:3 9, 40; Tûr 5 2:4 8, 49; Vâkı‘a 56:Vâkı‘a 56: 74, 96; Hadîd 5 7:1 ; Haşr 5 9:1 , 24; Saff 6 1:1 ; Cum‘a 6 2:1 ; Teğâbun 6 4:1 ; Kalem 6 8:2 8; Hâkka 6 9:5 2; İnsân 7 6:2 6; A‘lâ 8 7:1 ; Nasr 11 0:30:3 . 404-) Bakar a 2: 32, 116; Â l-i İmr â n 3: 191; Nisâ 4: 171; Mâide 5: 116; En‘âm 6:1 00; A‘râf 7:1 43; Tevbe 9:3 1; Yûnus 1 0:1 0, 18, 68; Yûsuf 1 2:1 08; Nahl 1 6:1 , 57; İ srâ 1 7:1 , 43, 93, 108; Meryem 1 9:3 5; Enbiyâ 2 1:2 2, 26, 87; Mü’minûn 2 3:9 1; Nûr 2 4:1 6; Furkân 2 5:1 8; Neml 2 7:8 ; Kasas 2 8:6 8; Rûm 3 0:30 ; Sebe’ 3 4:4 1; Yâsîn 3 6:3 6, 83; Zümer 3 9:4 , 17, 67; Sâffât 3 7:1 59, 180; Zuhruf 4 3:1 3, 82; Tûr 5 2:4 3; Haşr 5 9:2 3; Kalem 6 8:2 9. 405-) Müzzemmil 7 3:7 . 406-) İslâmoğlu, age ., s. 835’te 8. not; 1102’de 1. not; 1124’te 1. not. 407-) Razi , age ., XXIX, 205. 408-) Ra‘d 1 3:1 3; İ srâ 1 7:4 4; Nûr 2 4:4 1; Hadîd 5 7:1 ; Haşr 5 9:1 ; Saff 6 1:1 ; Cum‘a 6 2:1 ; Teğâbun 6 4:1 .
  • Enbiyâ 21/33 Yâsîn 36/40 Nâzi‘ât 79/3 Bakara 2/30 Âl-i İmrân 3/41 A‘râf 7/206 Ra‘d 13/13 Hicr 15/98 İsrâ 17/44 Meryem 19/11 Tâhâ 20/30 Enbiyâ 21/20 Nûr 24/41 Furkân 25/58 Secde 32/15 Ahzâb 33/42 Sâd 38/18 Sâffât 37/143 Zümer 39/75 Mü'min 40/8 Fussilet 41/38 Şûrâ 42/5 Fetih 48/9 Kâf 50/30 Tûr 52/48 Vâkı‘a 56/74 Hadîd 57/1 Haşr 59/1 Saff 61/1 Cum‘a 62/1 Teğâbun 64/1 Kalem 68/28 Hâkka 69/52 İnsân 76/26 A‘lâ 87/1 Bakara 2/32 Âl-i İmrân 3/191 Nisâ 4/171 Mâide 5/116 En‘âm 6/100 A‘râf 7/143 Tevbe 9/31 Yûnus 10/10 Yûsuf 12/108 Nahl 16/1 İsrâ 17/1 Meryem 19/35 Enbiyâ 21/22 Mü'minûn 23/91 Nûr 24/16 Furkân 25/18 Neml 27/8 Kasas 28/68 Rûm 30/30 Sebe' 34/41 Yâsîn 36/36 Zümer 39/4 Sâffât 37/159 Zuhruf 43/13 Tûr 52/43 Haşr 59/23 Kalem 68/29 Müzzemmil 73/7 Ra‘d 13/13 İsrâ 17/44 Nûr 24/41 Hadîd 57/1 Haşr 59/1 Saff 61/1 Cum‘a 62/1 Teğâbun 64/1
• 409-) Enbiyâ 2 1:3 3; Yâsîn 3 6:4 0. 410-) İslâmoğlu, age ., s. 537’de 5. not.
  • Enbiyâ 21/33 Yâsîn 36/40
• 411-) Tesbih , takdis ve hamd hakkında geniş bilgi için bk. Razî, age ., II, 171-174. 412-) Hamd hakkında geniş açıklamalar için bk. Razi , age ., I, 218-222.