Mülk Suresi

-Mekke’de risaletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 30 ayetten oluşan ve adını ilk ayetteki “hükümranlık, otorite” anlamına gelen الْمُلْك el-mülk kelimesinden alan Mülk suresi, iniş olarak 60, resmî sıralamada ise 67. suredir.

İlk dönem kaynaklarda adı vâkıye “koruyucu”, mâni‘a “engelleyen”, mücâdile “savunan” veya münciye “kurtarıcı” şeklinde de geçmektedir. Surenin risaletin 9. yılında ve 77. sırada indirildiği de iddia edilmektedir; ancak bizim kanaatimiz diğer görüşten yanadır.

Mülk suresi, resmî sıralamada öncesinde Medeni bir sure olan Tahrîm suresiyle yakın bir anlam ilişkisine sahiptir. Sure sıralamalarında konu ilişkisinin en güzel örneklerinden birisini bu iki surede görmekteyiz. Buna göre her iki surede de Hz. Peygamber’le ilgili esaslar yer almakta, nankör insanların mahşerde karşılaşacağı akıbet dile getirilmekte ve olumlu insan örnekleriyle olumsuz örnekler hakkında malumat verilmektedir.

Mülk suresinin konusu, öncesi ve sonrasındaki sureler gibi “risalet”, “âhirete iman” ve “Hz. Peygamber’in vahiy inşası”yla ilgilidir. Bu surede, ölüm ile hayatın yaratılış sebebi ele alınmakta, kâinattaki muhteşem yapı hakkında temel bilgiler verilmektedir. Bu arada sistemin kusursuzluğunu incelemenin önemi vurgulanmakta, ancak Yüce Allah’ın yaratmasındaki eşsiz sanat karşısında aklın hayretler içerisinde kalacağı beyan edilmektedir. Bu erişilmez kâinat düzenini astroloji gibi gayba taş atma girişimlerine kurban edenleri nasıl bir sonun beklediği vurgulanmaktadır.

7. ayetten itibaren, inkâr edenlerin âhiretteki feci azap durumları, cehennemin şiddeti, inkârcıların itirafları ve azap durumları dile getirilmektedir.

12. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez bilgisi, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları yer almaktadır. Yüce Allah’ın yaptığına kimsenin engel olamayacağı, yürüyenle yerde sürünenin bir olamayacağı gerçeği ve kıyamet ile mahşeri inkâr edenlere Yüce Allah’ın verdiği muhteşem cevaplar surenin ana konularındandır.

23. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın kendisini tanıttığı çeşitli bilgiler, insanları yaratıp onları yeryüzüne yaymış olması, inkârcıların mahşerle alay edişleri, onlara verilen susturucu cevaplar dile getirilmektedir.

Hz. Peygamber’in görevinin apaçık uyarı ve kendisinin de apaçık bir uyarıcı olduğuna dikkat çekilmektedir. Bütün bunlara ilave olarak bu surenin işlediği temel konu, Allah-insan-kâinat ilişkisine dikkat çekmek ve vahyin rehberliğinin vazgeçilmezliğidir.

2. وَبِئْسَ الْمَص۪يرُ “Ne kötü varış yeridir (orası)!” Ayetin sonundaki “Orası ne kötü bir varış yeridir!” ifadesi sonraki ayetlerde de dile getirildiği üzere cehennemin korkunç yapısını ortaya koymaktadır. Bazı insanlar her ne kadar mahşerdeki diriltilmeyi inkâr etseler de sonuçta varıp gidecekleri yer orasıdır.

Kur’an’da 37 kez(49) yer alan بِئْسَ [bi’se] kelimesi “ne kötü” manasına gelmektedir. Ayetteki بِئْسَ [bi’se] “ne kötüdür!” kelimesinin verdiği anlam budur. الْمَص۪يرُ [el-mesîr/mesîr] kelimesi Kur’an’da çeşitli ayetlerde(50) geçmekte ve “varış,” “dönüş yeri”, “dönüş” gibi anlamlar içermektedir.

Hayatın yaratılış gayesi imtihan olduğuna göre bunun değerlendirilmesinin yapılması gerekir; işte imtihanın sonucunun şekilleneceği yer de mahşerdir. Kâinattaki eşsiz düzenin ve sanatın sahibi olan Yüce Allah, bu erişilmez kudretine uygun olarak mahşerde de korkunç azap ortamı hazırlamaya kadir olduğunu ifade etmek istemektedir. Nasıl ki bu kâinat sisteminde O’nun tekliği tartışılmaz ise, mahşer şartlarındaki düzenlemelerinde de hiçbir şekilde ortağı olmayacaktır.

Yüce Allah surenin 7-14. ayetlerinde âhirete dikkat çekmekte, inkârcılar için hazırlanan cehennem hakkında bilgiler vermekte, cehennemliklere sorular sorulacağını, onların da çeşitli itiraflarda bulunacaklarını, itirafa rağmen sonucun değişmeyeceğini beyan etmektedir. Ardından saygılı kişilerin ödüle layık görülecekleri ve Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez bilgisi de gündeme getirilmektedir.

ıı. (8. Ayet): Şiddeti Nedeniyle Öfkesi

تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ “(Cehennem) neredeyse öfkeden çatlayacak!”

Ayetteki تَكَادُ [tekâdü] fiili “neredeyse”; تَمَيَّزُ [temeyyezü] fiili “patlayacak, çatlayıp parçalanacak”; مِنَ الْغَيْظِ [mine’l-ğayzı] kelimesi ise “öfkeden” demektir.

Yüce Allah bu ayette cehennemin ne kadar korkunç bir yapıda şekillendirilmiş olacağını işte bu cümle ile zirveleştirmektedir.

Cehennemin korkunç yapısı hakkında Me‘âric 70:15-16’da da benzer ifadeler yer aldığı gibi, “öfkesinden neredeyse çatlamak” ifadesi, cehennemin sanki canlı bir varlık olduğunu ve hak edenleri için dile geleceğini hissettirmektedir.

Haşr 59:21’de benzer bir kullanım söz konusudur. Orada Kur’an’ın cansız bir dağın üzerine indirilmesi durumunda Allah’a duyacağı derin saygı nedeniyle sanki canlı ve akıllı bir varlık gibi boyun bükeceği ve paramparça olacağı beyan edilmektedir. Bu tür bilgilerin aslında birer örnek olduğu, [darb-ı mesel] olarak insanlara sunulduğu ve düşünüp tefekkür etmelerinin sağlanmasının amaçlandığı ilgili ayetin sonunda bildirilmektedir.

Esasında cansız varlıkların kendi şartlarında dile getirildiklerine veya konuşturulacaklarına dair bazı başka bilgilere sahibiz. Bu bağlamda yerin ve göklerin konuşması(52) ile mahşerde yeryüzünün haberlerini anlatmasını(53) örnek olarak zikredebiliriz. Dahası, mahşerde insanların bazı organlarının konuşturulacağı(54) ve hesaba çekileceği de Kur’an’da beyan edilmektedir.(55)

Furkân 25:12’de de açıkladığımız üzere, yorumunu yapmakta olduğumuz ayette konu cehennem olduğu için cehennemin mahşerde konuşturulacağına dair delilimiz vardır. Kâf 50:30. ayetin meâli şöyledir: “O gün cehenneme, ‘Doldun mu?’ diye soracağız. O da, ‘Daha var mı?’ diyecektir.” Benzer bir şekilde Me‘âric 70:17-18’de de şu bilgiler yer almaktadır: “Arkasını dönüp yüz çevireni ve (servet) toplayıp yığan kimseyi (kendine) çağırır.” Bu arada cehennemin cehennemlikleri göreceği de Furkân 25:12’de dile getirilmektedir.

Bütün bu ayetlerden de anlaşılıyor ki, cehennem mahşer günü kendi şartlarında ve bizim bilemeyeceğimiz şekilde adeta canlı bir varlık gibi konuşacak, öfkesini hal diliyle, yani mecazi olarak ifade edeceklerdir. Zira Kur’an’da 6 kez(56) geçen الْغَيْظ/ غَيْظ [ğayz/el-ğayz] kelimeleri “öfke”, “gazap” manasına gelmektedir.

ı. (8. Ayet): Soru: Uyarıcı Gönderilip Gönderilmediği

كُلَّمَآ اُلْقِيَ ف۪يهَا فَوْجٌ سَاَلَهُمْ خَزَنَتُهَآ اَلَمْ يَاْتِكُمْ نَذ۪يرٌ “Oraya (cehenneme) her bir grup atıldığında, (cehennemin) bekçileri onlara ‘Size bir uyarıcı gelmemiş miydi?’ diye soracaklar.”

Ayetteki كُلَّمَا [küllemâ] edatı “her ne zaman”; اُلْقِيَ [ulkıye] edilgen fiili “atıldığında”; ف۪يهَا [fîhâ] ifadesi “oraya”; فَوْجٌ [fevc] kelimesi “grup, topluluk”; سَاَلَهُمْ [seelehum] fiili “onlara sordu, soracak”; خَزَنَتُهَا [hazenetühâ] tamlaması “onun (cehennemin) bekçiler i, görevliler i”; اَلَمْ يَاْتِكُمْ [elemye’tiküm] fiili “size gelmemiş miydi?”; نَذ۪يرٌ [nezîrun] kelimesi ise “uyarıcı” demektir.

Burada, mahşerdeki yargılamadan sonra haklarında azap hükmü verilenlerin cehenneme atılmalarıyla ilgili bilgi gündeme getirilmektedir.

1. كُلَّمَآ اُلْقِيَ ف۪يهَا فَوْجٌ “Oraya (cehenneme) her bir grup atıldığında.” Ayette geçen اُلْقِيَ [ulkıye] edilgen fiilinin verdiği anlam gereği, cehennemin aşağıda olduğu, oraya atılacakların yukarıdan aşağıya bırakılacağı şeklinde bir anlam akla gelmektedir.

Bilindiği üzere, mahşerdeki yargılama öncesinde insanlar diriltilecekler; ardından topluca Yüce Allah’a sunulacaklar; daha sonra teker teker yargılanacaklardır.(57) İşte bu ve diğer aşamalardan sonra,(58) artık hükmün uygulanması anlamında inkârcıların azaba atılmaları süreci yaşanacaktır.

Zümer 39:71 ve 73’te [zümer] kelimesi kullanılarak beyan edildiği üzere, cehenneme ve cennete sevk işlemleri “gruplar” halinde olacaktır. Ayrıca, A‘râf 7:38 ve Furkân 25:13’te de daha pek çok ayette de ateşe atılmanın topluca gerçekleştirileceği bildirilmektedir. Dolayısıyla yorumunu yapmakta olduğumuz ayetteki mesaj ile diğerleri arasında tam bir uyum vardır, diyebiliriz.

2. سَاَلَهُمْ خَزَنَتُهَآ اَلَمْ يَاْتِكُمْ نَذ۪ير “(Cehennemin) bekçileri onlara ‘Size bir uyarıcı gelmemiş miydi?’ diye soracaklar.” Ayetteki خزنة [hazeneh] kelimesi Kur’an’da dört yerde geçmekte, bir yerde cennetin,(59) diğer üçünde ise cehennemin(60) özel görevlileri anlamını vermektedir.

Ayetin izahına geçmeden önce belirtelim ki bu ayet grubunda zikredilen olaylarla ilgili [seele], [kâle], [kâlû] gibi fiillerin “geçmiş zaman” kalıbında getirilme sebebi olayın olup bittiğini göstermez; aksine gelecekte mutlak surette yaşanacağı kesin olan olaylar için geçmiş zaman kullanımın sebebi olayın kesin olarak yaşanacağına dikkat çekmektir ki bu bir Kur’an üslubudur.

a) Ayetin bu cümlesinde, mahşerdeki sorgulama işlemine dair en çarpıcı örneklerden birisi yer almaktadır. Mahşerde yaşanacak yedi aşamadan birisi olan “sorgulanma” işlemi hakkında bazen genel ifadeler, bazen de özel cümleler söz konusu olacaktır. İşte buradaki soru cümlesi “özel” sorulardan birisine örnektir.

b) Ayette soruya konu mesele, kendilerine uyarıcı bir peygamberin gelip gelmediğidir. Cinlere ve insanlara yönelik olmak üzere bu soruyla ilgili benzer bir ifade En‘âm 6:130’da şu şekilde geçmektedir. “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan ve bugünle karşılaşacağınıza dair sizi uyaran peygamberler gelmedi mi?”

Konuyla il g ili olarak Zümer 39:71’de şöyle buyurulmaktadır: “Kâfirler bölük bölük cehenneme sevk edilecektir. Nih ayet oraya geldikleri zaman kapıları açılacaktır; bekçileri onlara ‘Size, içinizden Rabbinizin ayetlerini okuyan ve bugüne kavuşacağınızı uyaran peygamberler gelmedi mi?’ diyeceklerdir.”

Bu bağlamda hatırlanması gereken ayetlerden birisi de Mü’min 40:50’dir: “(Bekçiler,) ‘Size peygamberleriniz açık açık deliller getirmediler mi?’ diyecekler. Onlar da, ‘Evet (getirdiler)’ cevabını verecekler. (Bekçiler ise,) ‘O halde kendiniz yalvarın’ diyecekler. Hâlbuki kâfirlerin yalvarması boşunadır.”

Konuyla ilgili sorulan sorudan maksat, cevabı almak değil, muhatabın suçunu itirafını sağlamaktır. Dünyada yapılanların karşılığının görüleceği yer mahşer olduğu ve yeni bir imtihanın mümkün olmadığı gerçeğinden hareketle, suçluların hiçbir itirafı dikkate alınmayacak, itirafları kendilerinden azabın uzaklaşmasını temin etmeyecek ve sahibine hiçbir fayda da sağlamayacaktır.

c) Bu ve bu konudaki pek çok sorgulama ifadesi mahşerde yargısız infazın gerçekleşmeyeceğinin bir delilidir. Esasında sorgulamadan önce herkese amel defterinin verilmesi şeklindeki “bilgilendirilme” de aynı hususta bir delildir. Yüce Allah muhatapları bilgilendirip sorgulamadan onları cehennem ateşine atmayacaktır.

Kehf 18:105’te de belirtildiği gibi bazıları için bilgilendirilme aşaması sonuç hakkında yeterli bilgi vermiş olacağı için, onlara terazi kurulmasına gerek kalmayacak olsa da mutlak anlamda yargısız infaz yapılmayacaktır. Dünyadaki uygulamalar için Kur’an’ın insanlığa sunduğu en büyük hediyelerinden birisi yargılamayla ilgilidir ve vurgulanan husus şudur: Yargısız infaz yapılamaz, yapılmamalıdır.

d) Burada sözü edilen sorudan hareketle, kendilerine uyarıcı bir peygamber gelmeyenlere veya herhangi bir peygamber öğretisinden haberdar olmayanlara azap edilmeyeceğini söyleyebiliriz. İsrâ 17:15’te bu konu çok açık bir şekilde şöyle yer almaktadır: “Biz elçi gönderinceye kadar (hiç kimseye) azap edici değiliz.”

Kur’an, her ümmete bir elçi gönderildiğini beyan etmektedir.(61) Bu gerçeğe rağmen, bir şekilde risaletten haberdar olamayanlar veya yanlış şekillerde bilgilendirilenler de bulunabilir. İşte bu durumdakiler için İsrâ 17:15’teki bilgi son derece büyük bir önem arz etmektedir. En‘âm 6:131’de de bu konuda şöyle buyurulmaktadır: “Gerçek şu ki: Halkı habersizken, Rabbin haksızlık ile ülkeleri hel ak edici değildir.”

Kasas 28:59’da da şöyle buyurulmaktadır: “Rabbin, kendilerine ayetlerimizi [tilavet] eden (okuyup aktaran) bir resul ü (elçiyi) ülkelerin ana merkezine gönderinceye kadar o ülkeleri helak ediciler değildik. (Zaten) biz, halkı zalim olan ülkelerden başkasını da helak ediciler değildik.” Bu konuda Enfâl 8:33 ve Hûd 11:117’deki bilgilerin de hatırlanmasında yarar vardır.

Yargısız infaz yapılamayacağını belirleyen bir inancın, bilgilendirme olmadan kişilerin sorumlu tutulmayacağını söylediği de aşikârdır.

Dipnotlar

• 49-) Bakara 2 : 102, 126, 206; Âl -i İmrân 3 : 12, 151, 162, 187, 197; Mâide 5 : 62, 63, 79, 80; Enfâl 8 : 16; Tevbe 9 : 73; Hûd 11 : 98, 99; Ra‘ d 13 : 18; İbrâhim 14 : 29; Nahl 16 : 29; Kehf 18 : 29, 50; Hacc 22 : 13, 72; Nûr 24 : 57; Sâd 38 : 56, 60; Zümer 39 : 72; Mü’min 40 : 76; Zuhruf 43 : 38; Huc u rât 49 : 11; Hadîd 57 : 15; Mücâdele 58 : 8; Cum‘ a 62 : 5; Teğâbun 64 : 10; Tahrîm 66 : 9; Mülk 67 : 6. 50-) Bakara 2 : 126, 285; Âl -i İmrân 3 : 28, 162; N isâ 4: 97, 115; Mâide 5 : 18; Enfâl 8 : 16; Tevbe 9 : 73; İbrâhim 14 : 30; Hacc 22 : 48, 72; Nûr 24 : 42, 57; Furkân 25 : 15; Lokmân 31 : 14; Fâtır 35 : 18; Mü’min 40 : 3; Şûrâ 42 : 15; Fetih 48: 6; Kâf 50 : 43; Hadîd 57 : 15; Mücâdele 58 : 8; Mümtehine 60 : 4; Teğâbun 64 : 3, 10; Tahrîm 66 : 9; Mülk 67 : 6.
  • Bakara 2/102 Âl-i İmrân 3/12 Mâide 5/62 Enfâl 8/16 Tevbe 9/73 Hûd 11/98 Ra‘d 13/18 İbrâhîm 14/29 Nahl 16/29 Kehf 18/29 Hacc 22/13 Nûr 24/57 Sâd 38/56 Zümer 39/72 Mü'min 40/76 Zuhruf 43/38 Hucurât 49/11 Hadîd 57/15 Mücâdele 58/8 Cum‘a 62/5 Teğâbun 64/10 Tahrîm 66/9 Mülk 67/6 Bakara 2/126 Âl-i İmrân 3/28 Nisâ 4/97 Mâide 5/18 Enfâl 8/16 Tevbe 9/73 İbrâhîm 14/30 Hacc 22/48 Nûr 24/42 Furkân 25/15 Lokmân 31/14 Fâtır 35/18 Mü'min 40/3 Şûrâ 42/15 Fetih 48/6 Kâf 50/43 Hadîd 57/15 Mücâdele 58/8 Mümtehine 60/4 Teğâbun 64/3 Tahrîm 66/9 Mülk 67/6
• 52-) Fussilet 41 : 11. 53-) Zilzâl 99 : 4-5; Neml 27 : 82. 54-) Nûr 24 : 24; Yâsîn 36 : 65; Fussilet 41 : 20-21. 55-) İ srâ 17 : 36.
  • Fussilet 41/11 Zilzâl 99/4 Neml 27/82 Nûr 24/24 Yâsîn 36/65 Fussilet 41/20 İsrâ 17/36
• 56-) Âli İmrân 3 : 119, 134; Tevbe 9 : 15; Ahzâb 33 : 25; Mülk 67 : 8.
  • Âl-i İmrân 3/119 Tevbe 9/15 Ahzâb 33/25 Mülk 67/8
• 57-) En‘ âm 6 : 94; Kehf 18 : 48; Meryem 19 : 95. 58-) Bu aşamalar yedi tanedir. Bu konuda geniş bilgi için bk. Okuyan, Kur’ â n -ı Kerîm’e Göre Kabir Kavramı ve Kıyamet- Âhiret Süreci , s. 454-612. 59-) Zümer 39 : 73. 60-) Zümer 39 : 71; Mü’min 40 : 49; Mülk 67 : 8.
  • En‘âm 6/94 Kehf 18/48 Meryem 19/95 Zümer 39/73 Zümer 39/71 Mü'min 40/49 Mülk 67/8
• 61-) Yûnus 10 : 47; Ra‘ d 13 : 7; Nahl 16 : 36; Fâtır 35 : 24.
  • Yûnus 10/47 Ra‘d 13/7 Nahl 16/36 Fâtır 35/24