Nebe' Suresi

Mekke’de risaletin ilk dönemlerinde, 3 veya 4. yıllarında indirilmiş olması muhtemel olan, 40 âyetten oluşan ve adını ikinci âyetteki “haber” anlamındaki النَّبَا en-nebe’ kelimesinden alan Nebe’ sûresi, iniş sırasına göre 47, resmî sıralamada ise 78. sûredir.

Nebe’ sûresi, resmî sıralamada öncesinde bulunan Murselât sûresiyle yakın bir konu ilişkisine sahiptir. Her iki sûrede de, Son Saat’ten, kıyâmet ve sonrasından söz edilmekte, kâinat kitabından konu başlıklarına yer verilmekte ve cehennem ateşinin korkunç yapısı ile cennetin göz kamaştıran güzelliklerine değinilmektedir.

Sûrenin ilk âyet grubunda, Mekkeli müşriklerin, hakkında tartıştıkları büyük haber anlamında, kıyâmetle ilgili bilgiler ele alınmaktadır. İnkârcıların yakında gerçeği fark edecekleri iki âyette peş peşe vurgulanmakta, bu arada Yüce Allah’ın kâinata koyduğu çeşitli özellikler öncelikle inkârcılara, ardından bütün insanlara hatırlatılmaktadır.

6. âyetten itibaren, kâinat ve insan kitabından çeşitli konular ele alınmakta, Yüce Allah’ın gücüne vurgu yapılmaktadır. Kıyâmet ve mahşerle ilgili detay denebilecek çeşitli bilgiler verilerek, Sûr borusuna üflenmesi, insanların ilahi huzura getirilişi, göğün kapılar halinde açılması, dağların yürütülmesi, cehennemin gözetleyiciliği, oraya girenlerin asırlar boyu orada kalacağı, hiçbir iyilikle karşılaşmayacakları gibi konulara yer verilmektedir.

26. âyetten itibaren, dünyada yaptıklarına uygun olarak inkârcıların mahşerdeki azaplarının arttırılacağı, gerekçesinin de mahşerdeki yargılamaya karşı inkarcılık ve âyetleri yalanlama olduğu beyan edilmekte, her şeyin bir kitapta teker teker kaydedildiği ve azaplarının arttırılacağı bildirilmektedir.

31. âyetten itibaren, muttaki denilen duyarlılık sahiplerine de çeşitli ödüllerin verileceği belirtildikten sonra, mahşerdeki yargılama hakkında çeşitli bilgilendirmeler yapılmaktadır. Sûrenin sonunda, insanların uzak gördüğü mahşerdeki azabın aslında yakın olduğu ve kâfirlerin toprak olmayı arzu edecek hale geleceği bildirilmektedir.

ı. (21-22. Ayetler): Cehennemin Gözetleyiciliği

اِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا لِلطَّاغ۪ينَ مَاٰبًا “Şüphesiz ki cehennem, azgınların durağı olarak (cehennemlikleri) gözetlemektedir.”

Buradaki اِنَّ جَهَنَّمَ [inne cehenneme] ifadesi “muhakkak ki cehennem”; كَانَتْ [kânet] fiili “(şöyle) olmuş olacak”; مِرْصَادًا [mirsâden] kelimesi “gözetlemektedir, gözetleme yeridir”; لِلطَّاغ۪ينَ [li’t-tâğîne] ifadesi “azgınlar için”; مَاٰبًا [meâben] sözcüğü ise “varılacak son yer, durak” demektir.

Burada mahşerdeki azabın mekânı olan cehennemin azgınları beklediği gündeme getirilmektedir.

Yüce Allah Nebe’ suresinin hemen bütününe yayılacak şekilde, mahşer için inkârcılara gözdağı vermekte ve kendilerini bekleyen cehennemin bazı özelliklerini hatırlatmaktadır.

Yağmurun bolca yağdırılmasının amacı bir sonraki ayette şu şekilde beyan edilmektedir:

2. لِنُخْرِجَ بِه۪ حَبًّا وَنَبَاتًا وَجَنَّاتٍ اَلْفَافًا “Tohumlar, bitkiler (ve ağaçları) sarmaş dolaş olmuş bahçeler yetiştirmeniz için.” Bu ayet şöyle de anlaşılabilir: “Onunla (su vesilesiyle) ürünler (tohumlar), bitkiler ve ağaçları (birbirine) sarmaş dolaş bahçeler yetiştirmemiz için (sıkışan bulutlardan şarıl şarıl akan sular indirdik).” Yüce Allah, bir önceki ayette zikrettiği yağmurun bolca yağdırılmasının sebebini burada vermekte, gerekçeyi “ürün ve bitki yetiştirmek” olarak belirlemektedir.

Bu ayetteki لِنُخْرِجَ [linuhrice] ifadesi ‘Abese 80:26-27’de شَقَقْنَا [şakaknâ] ve اَنْبَتْنَا [enbetnâ] kelimeleriyle karşılanmaktadır. ‘Abese 80:25-32’de de geçtiği üzere, buradaki maksat, inkârcılara Yüce Allah’ın bütün insanları mahşerde yeniden yaratmaya gücünün yeteceğini bildirmektir.

Yüce Allah, 17-30. ayetlerinde önceki ayetlerde dile getirilen ibret levhalarının zikredilmesinin gayesini açıklamaktadır. Bu doğrultuda, hüküm gününden söz etmekte, mahşerde yaşanacak bazı olayları gündeme getirmektedir.

Daha sonra inkârcılar için cehennemin konumunu belirlemekte, bu arada cehennemin bazı niteliklerini dile getirmekte ve azaba girenlerin bunu kendilerinin hak etmiş olacağına özellikle dikkat çekmektedir. Ardından, inkârcıların âhiretteki azabı hak etme gerekçeleri dile getirilmektedir. Bu arada, dünyada yaptıklarının unutulduğu zannına karşılık, her şeyin kaydedildiği bilgisine de yer verilmekte, bir özür dileyebilme zamanının kalmadığı ve sadece azabın arttırılacağı ifade edilmektedir.

1. Cehennemin Azgınları Beklemesi

اِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا “Şüphesiz ki cehennem (cehennemlikleri) gözetlemektedir.”

Cehennem kimi gözetlemektedir? Bu soruya cevap olarak çeşitli görüşlerin ileri sürüldüğünü belirtmek gerekir.

a) Bazı âlimlerimiz bunun dünyada, cehennemi ve Yüce Allah’a ulaşmayı yalanlayanları olduğu gibi, bunları onaylayanları da içerdiğini beyan etmektedirler. Bu kabul sahiplerine göre cehennemin gözetleyiciliğinden herkes nasibini almış olacaktır; ateşi geçmeden cennete ulaşmak mümkün değildir; kurtuluşun başka yolu yoktur.(84) Bu arada Kur’an’da Furkân 25:12, Kâf 50:30 ve Me‘âric 70:17 gibi ayetlerde mecazi anlamda cehennemin konuşmasından da söz edilmektedir.

b) Diğer bazı âlimlerimize göre ise maksat cehennemin sadece kâfirleri gözetlemesidir. Melekler kâfirlerin cehenneme girmelerini gözetlerler.(85) Her iki görüşü benimseyen âlimlerimiz de vardır.(86)

c) Ayetin anlamını düşünürken öncesi ve sonrasıyla ilgi kurmak işi kolaylaştıracaktır. Yüce Allah yorumunu yapmakta olduğumuz ayet grubunda devam eden cümlelerde cehennemin kimleri gözetleyeceğini şöyle beyan etmektedir: “Bunlar haddini bilmez azgınlardır; orada çok uzun zamanlar kalacaklardır; yürekleri parçalayan kaynar su ve irinden başka hiçbir serinlik ve meşrubat tadamayacaklardır.

Bu karşılığı hak etmişlerdir; çünkü onlar hesaba inanmıyor, Allah’ın ayetlerini de yalanlıyorlardı.” Bu ayetlere rağmen cehennemin mümin, kâfir herkesi gözetlediğini, oraya uğramadan cennete gidilemeyeceğini söylemek gerçeği yansıtmamaktadır.

d) Bu ayetin mesajı dünyada yaşayan herkesi ilgilendirdiği için, öncelikle kâfirler olmak üzere bütün insanlar cehennemin gözetleyici olduğunu bilmek ve ona göre davranmak zorundadır. “Çünkü Rabbin (her an, herkesi ve yaptıklarını) gözetlemektedir”(87) ayeti herkesi ilgilendirmekte ve bilgilendirmektedir. Bunun amacı insanlara Yüce Allah’ın farkına varmalarını öğretmektir; Allah ile yaşamayı bildirmektir; Allah’ın bulunmadığı bir alan olmadığı inancını beyinlere kazımaktır.

Aksi takdirde, bu gözetleyicilik mahşerde onlar için gerçeğe dönüşür ve artık azabın kavuruculuğundan kurtuluş imkânsızlaşır. İnsanlar, yaptıklarının yanlarına kâr kalacağını sanmamalıdırlar. Zira Yüce Allah, insanların yaptıklarını meleklerine kaydettirmektedir; mahşerde bu kayıtlar amel defteri olarak her insanın karşısına çıkartılacaktır.(88) Yüce Allah’ın gözetlemesi, İbn Abbâs’ın da ifade ettiği gibi “O’nun her şeyi işitmesi ve görmesi” anlamındadır.(89)

e) Yüce Allah’ın gözetlemesi, kâfirler için azapla sonuçlanan bir eylem olarak da anlaşılabilir. Zaten Fecr 89:14’teki ifade, çeşitli azgın ve sapkınların cezalandırılması bağlamında zikredilmektedir. Yorumunu yapmakta olduğumuz Nebe’ 78:21’de “cehennemin”, İnşikâk 84:15 ve Fecr 89:14’te ise “Yüce Allah’ın” gözetleyiciliğinden söz edilmektedir. Dolayısıyla, buradaki maksadın kötülük yapanlara yönelik bir gözdağı vermek olduğu ve caydırıcılık içerdiği anlaşılmaktadır.

Yüce Allah, önceki azgınları gözetleyip yaptıklarını kayıt altına aldırmış ve dünyada hak ettikleri cezalara kendilerini çarptırmıştır. Onlardan sonra gelen bütün nesiller de bu bilinçle hareket etmeli, doğru ve istikametli bir hayat yaşamalıdırlar. Bütün bu bilgilere ilave olarak, Furkân 25:12’de cehennemin cehennemlikleri uzak bir yerden görmesinden, Kâf 50:30 ve Me‘âric 70:17’de ise mecazi olarak konuşmasından söz edilmektedir.

Sözün özü şudur: Yüce Allah vardır ve herkesi her an gözetlemektedir. Buna önem vermeyip -hâşâ- Allah yokmuş gibi davranan, âhireti ve yargılanmayı inkâr edenler için cehennemin gözetleyici olduğunu hatırlatan Yüce Allah, insanlara bu gerçeğe inanarak ve bu doğrultuda yaşayarak azaptan kurtulmaları için çağrıda bulunmaktadır.

2. Azgınların Barınağı Oluşu

لِلطَّاغ۪ينَ مَاٰبًا “Azgınların durağı olarak.”

Nebe’ 78:21’de dile getirilen “cehennemin gözetleyiciliği”nden sonra, Nebe’ 78:22’de bu gözetleyiciliğin kime yönelik olacağı açıklanmaktadır. Buradaki mesaj, cehennemin kâfirlerin durağı olacağıdır. Bu ayet, bir önceki ayetin devamı olmakla birlikte, cehennemin kimler için gözetleyici olduğunu cevaplamaktadır.

a) Cehennemin genel olarak herkesi gözetlediği görüşünü benimseyenler, oranın özellikle azgınlar için son durak olduğunu ifade etmektedirler. Bu yorum gereği, aynı kişiler bu ayeti “anlamı müstakil bir ayet” kabul edip öncekiyle ilişkilendirmemektedirler.(90)

Bu yaklaşım kanaatimizce pek isabetli değildir; çünkü bu ayetin başındaki [lâm] edatı, önceki ayetteki [mirsâd] kelimesiyle ilgilidir ve gözetleyiciliğin bu azgınlara yönelik olduğunu göstermektedir. Aksi takdirde bu edatın kullanılmasının anlamı kalmamaktadır. Her iki ayeti birlikte değerlendirdiğimizde, cehennemin azgınları hem gözetlediğini, hem de onlar için bir son durak olduğunu söylemek durumundayız.

Benzer kelimelerin kullanıldığı Sâd 37:55-56’ya göre de azgınlar için en kötü sonun, yani cehennemin bulunduğu ve orasının çok kötü bir karargâh/beşik(!) olacağı ifade edilmektedir.

b) الطَّاغ۪ين [et-tâğîne] kelimesinin Kur’an’da isim ve fiil olarak değişik kullanım örnekleri vardır. ‘Alak 96:6’da da açıkladığımız üzere, bu kelime fiil olarak ( [tağâ/tağav]) özellikle Firavun(91) ve diğer azgın insan tipi için(92) kullanılmakta,(93) [tâğûne/tâğîne],(94) [tuğyân](95) ve [tâğût](96) şeklinde sıfat ve isim olarak Kur’an’da yer almaktadır.

Bu kelimenin değişik kalıplarda daha başka kullanım örnekleri de vardır. Bütün bu kullanımlardan hareketle, Nebe’ 78:21 ve 22. ayetlerin aslında “azgın insanlar”a yönelik bilgi içerdiğini söylemek durumundayız.

Ayrıca Nâzi‘ât 79:37-39’a göre, bazı insanlar azgınlıkları gereği dünya hayatını tercih etmekte ve onun sonucunda cehennemi boylamaktadırlar. Bu ifadelerden anlaşılıyor ki, dünya hayatını tercih edenler bütün insanlar değil, insanların azgın olanlarıdır ve cehennem de işte onları gözetlemektedir.

c) Cehenneme kimlerin gideceğiyle ilgili başk a kelimeler de kullanılmaktadır. Bu anlamda kullanılan kelimelerden birisi الْاَشْقٰى [el-eşkâ] sözcüğüdür. A‘lâ 87:11-12’de şöyle buyurulmaktadır: “En azgın kimse ise öğütten kaçacaktır. (O azgın) en büyük ateşe girecek kişidir.” İşte bu iki ayet öğütten azgınların kaçınacağını, uzaklaşacağını ve sonunda cehennemi boylayacağını ifade etmektedir. [el-Eşkâ] kelimesi, Hûd 11:106’da [ şakî ] şeklinde “azgın”, Leyl 92:15’te ise “en azgın, en kötü, en duyarsız kişi” anlamında geçmektedir.

d) Bu ifadelerimizdeki kastımız, cehennemin özellikle azgın ve şakî insanları gözetlemekte olduğunu, hitabın herkesi içermediğini ortaya koymaya çalışmaktır. Hitap azgınlara yönelik bir gözdağıdır ve onların yerinin cehennem olacağı beyan edilmektedir. Bunun dışında, mesajın evrensel olmasında da herhangi bir sakınca bulunmamaktadır. Hitabın veya iniş sebebinin özel olması, hükmün veya mesajın genel ve evrensel olmasına engel değildir.

Üzerinde durmaya çalıştığımız nokta, cehennemin gözetleyiciliğinin oraya gitmeyi hak edenlerle sınırlı olduğunu beyandır. Çünkü Enbiyâ 21:101-102’ye göre, muttakîler ve haklarında güzel hüküm verilenler cehennemden zaten uzak tutulacaklar, uğultusunu dahi duymayacaklardır. Meryem 19:71’deki “Sizden oraya uğramayacak yoktur” ifadesini de bağlam gereği “âhireti inkâr edenler” olarak aldığımızda, bu ayetlerde sözü edilen gözetlemenin bu tür inkârcı azgınlara yönelik olduğunu belirtmekte hiçbir sakınca kalmamaktadır.

Dipnotlar

• 84-) Taberi , age . , XXX, 9; Kurtubi , age . , XIX, 115. 85-) Semerkandi , age . , III, 538; Kurtubi , age . , XIX, 116. 86-) Zemahşeri , age . , IV, 675.
• 87-) Fecr 89 : 14. 88-) Yûnus 10 : 21; Yâsîn 36 : 12; Kâf 50 : 18. 89-) Taberi , age . , XXX, 181; Kurtubi , age . , XX, 34.
  • Fecr 89/14 Yûnus 10/21 Yâsîn 36/12 Kâf 50/18
• 90-) Razi, age . , XXXI, 13.
• 91-) Tâhâ 20 : 24, 43; Nâzi‘ât 79 : 17 . 92-) Nâzi‘ât 79 : 37; Fecr 89 : 11. 93-) Yine bu kalıpta, ancak “suyun kabarması” anlamında da kullanılmaktadır (Hâkka 69 : 11). 94-) Sâffât 37 : 30; Sâd 38 : 55; Zâriyât 51 : 53; Tûr 52 : 32; Kalem 68 : 31 . 95-) Bakara 2 : 15; Mâide 5 : 64, 68; En‘âm 6 : 110; A‘râf 7 : 186; Yûnus 10 : 11; İ srâ 17 : 60; Kehf 18 : 80; Mü’minûn 23 : 75. 96-) Bakara 2 : 256, 257; N isâ 4: 51, 60, 76; Mâide 5 : 60; Nahl 16 : 36; Zümer 39 : 17.
  • Tâhâ 20/24 Nâzi‘ât 79/17 Nâzi‘ât 79/37 Fecr 89/11 Hâkka 69/11 Sâffât 37/30 Sâd 38/55 Zâriyât 51/53 Tûr 52/32 Kalem 68/31 Bakara 2/15 Mâide 5/64 En‘âm 6/110 A‘râf 7/186 Yûnus 10/11 İsrâ 17/60 Kehf 18/80 Mü'minûn 23/75 Bakara 2/256 Nisâ 4/51 Mâide 5/60 Nahl 16/36 Zümer 39/17