Nebe' Suresi

Mekke’de risaletin ilk dönemlerinde, 3 veya 4. yıllarında indirilmiş olması muhtemel olan, 40 âyetten oluşan ve adını ikinci âyetteki “haber” anlamındaki النَّبَا en-nebe’ kelimesinden alan Nebe’ sûresi, iniş sırasına göre 47, resmî sıralamada ise 78. sûredir.

Nebe’ sûresi, resmî sıralamada öncesinde bulunan Murselât sûresiyle yakın bir konu ilişkisine sahiptir. Her iki sûrede de, Son Saat’ten, kıyâmet ve sonrasından söz edilmekte, kâinat kitabından konu başlıklarına yer verilmekte ve cehennem ateşinin korkunç yapısı ile cennetin göz kamaştıran güzelliklerine değinilmektedir.

Sûrenin ilk âyet grubunda, Mekkeli müşriklerin, hakkında tartıştıkları büyük haber anlamında, kıyâmetle ilgili bilgiler ele alınmaktadır. İnkârcıların yakında gerçeği fark edecekleri iki âyette peş peşe vurgulanmakta, bu arada Yüce Allah’ın kâinata koyduğu çeşitli özellikler öncelikle inkârcılara, ardından bütün insanlara hatırlatılmaktadır.

6. âyetten itibaren, kâinat ve insan kitabından çeşitli konular ele alınmakta, Yüce Allah’ın gücüne vurgu yapılmaktadır. Kıyâmet ve mahşerle ilgili detay denebilecek çeşitli bilgiler verilerek, Sûr borusuna üflenmesi, insanların ilahi huzura getirilişi, göğün kapılar halinde açılması, dağların yürütülmesi, cehennemin gözetleyiciliği, oraya girenlerin asırlar boyu orada kalacağı, hiçbir iyilikle karşılaşmayacakları gibi konulara yer verilmektedir.

26. âyetten itibaren, dünyada yaptıklarına uygun olarak inkârcıların mahşerdeki azaplarının arttırılacağı, gerekçesinin de mahşerdeki yargılamaya karşı inkarcılık ve âyetleri yalanlama olduğu beyan edilmekte, her şeyin bir kitapta teker teker kaydedildiği ve azaplarının arttırılacağı bildirilmektedir.

31. âyetten itibaren, muttaki denilen duyarlılık sahiplerine de çeşitli ödüllerin verileceği belirtildikten sonra, mahşerdeki yargılama hakkında çeşitli bilgilendirmeler yapılmaktadır. Sûrenin sonunda, insanların uzak gördüğü mahşerdeki azabın aslında yakın olduğu ve kâfirlerin toprak olmayı arzu edecek hale geleceği bildirilmektedir.

ı. (1-3. Ayetler): İhtilaflarının Konusu

عَمَّ يَتَسَآءَلُونَ عَنِ النَّبَاِ الْعَظ۪يمِ اَلَّذ۪ي هُمْ ف۪يهِ مُخْتَلِفُونَ “Birbirlerine neyi soruyorlar? Anlaşmazlığa düştükleri o büyük haberi.”

Buradaki عَمَّ [‘amme] ifadesi “neden, neyi”; يَتَسَآءَلُونَ [yetesâelûne] fiili “birbirine soruyorlar, soruşturuyorlar”; عَنِ النَّبَاِ الْعَظ۪يمِ [‘ani’n-nebei’l-‘azîmi] tamlaması “o büyük haberden, o büyük haberi”; اَلَّذ۪ي هُمْ [ellezî hum ] ifadesi “ki onlar”; ف۪يهِ [fîhi] ifadesi “onun hakkında”; مُخْتَلِفُونَ [muhtelifûne] kelimesi ise “ihtilafa düşenler(dir)” demektir.

Burada Mekkelilerin tartışmakta olduğu “büyük haber” konusu gündeme getirilmektedir.

Mekkelilerin gündemi Hz. Peygamber’in ris aletinden sonra hemen tamamen değişmiş ve onun tebliğ ettiği esaslar insanların dikkatlerini meşgul eder olmuştu. İşte, Nebe’ suresinin ilk ayetlerinde bu gündemden çok önemli bir başlık ele alınmaktadır. Yüce Allah, surenin 4-5. ayetlerinde bazı insanların bazı konulardaki karşı çıkışları ileri düzeyde olduğu için, onlara yönelik cevapları aynı vurgularla dile getirmektedir.

1. عَمَّ يَتَسَآءَلُونَ “(Biliyor musun!) Birbirlerine neyi soruyorlar?” Bu ifade hakkında bazı açıklamalar yapılması zorunludur.

a) Cer harflerinden biri soru edatı olan مَا [mâ] harfinin başına gelirse, bu harf [me] şeklinde [fetha] (üstün) hareke ile yazılır ve öyle okunur. Kur’an’daki عَمَّ [‘amme,](1) فيم [fîme,](2) مِمَّ [mimme,](3) لِمَ [lime(4)] ve بم [bime](5) örnekleri bu kuralın sonucu kullanımlardır.

İşte bu ayetin ilk kelimesi, “-den, -dan” anlamındaki عَن [‘an] ve “ne” anlamındaki مَا [mâ] harfi birleştirilerek عَمَّ [‘amme] şeklinde getirilen soru ifadesidir. Anlamı, “neyi, hangi şeyi, hangi şeyden” şeklindedir. Bu ifadenin “niçin, neden dolayı” anlamı da vardır; bu durumda Mekkelilerin neyi sordukları değil, niçin sordukları gündeme getirilmiş olmaktadır.

b) “Tefâ‘ül” kalıbındaki يَتَسَآءَلُونَ [yetesâelûne ] fiili, “sormak, istemek” anlamındaki [s-e-l] kökündendir. Bu ayette “birbirlerine sormak, soruşturmak” şeklinde soranların birden çok olduğunu ve hepsinin de aynı şeyi birbirlerine sorduğunu göstermektedir. Sorgulamanın amacı, sorgulanan şey ve bunu kimlerin yaptığı konularında bazı hatırlatmalar yapmak istiyoruz.

ı. Bu soruşturmada amaç “alay etmek” olabilir. Bu durumda onların Son Saat’e ve kıyamet-âhiret şeklinde ötesine inanmadıkları meydana çıkmış olur ki Kur’an’da bunu destekleyen pek çok ayet vardır.(6) Kıyâmete ve mahşere inanmayan Mekkeli müşriklerin, alaya aldıkları bu mesele hakkında öteden beri karşı çıkış içerisinde oldukları sonucunu çıkartabiliriz. Necm 53:27’de de işaret edilen husus budur.

Karşı çıkanlar önemli oranda ve aynı zamanda alaya da alırlar. Nitekim Mutaffifîn 83:29-32. ayetlerde dile getirildiği üzere, müminleri gördüklerinde ya da özellikle yanlarına gittiklerinde alaycı bir tavırla gülerler, kaş göz hareketleri yaparak dalga geçerler, kafadarlarıyla buluşunca yaptıklarıyla övünerek eğlenirlerdi.

Bütün bunlarla da yetinmeyip, Müslümanları her gördüklerinde onlara “şaşkın ve sapık” suçlamasını yapmaktan da geri durmazlardı. İşte, müminlere karşı tavrı bu şekilde olanlar, aynı zamanda Son Saat’in ne zaman gerçekleşeceği hususunda da alaycı sorular sormaktan çekinmiyorlardı.

ıı. “(Biliyor musun) nereden, neyi soruyorlar?!” manasında bu soruşturmada amaç “gerçekliği sorgulamak” da olabilir. O zaman da, meselenin ciddiyetini önemsedikleri ve bu nedenle aralarındaki konuşmalarda bu konuya sıklıkla yer verdikleri ortaya çıkmış olur.

Kur’an’da verilen bilgilere göre, Mekkeliler içerisinde kıyâmetin kopmasına inanmayanlar olduğu gibi, bu konuda tereddüt içerisinde bulunanlar da vardı. Yüce Allah, onların tereddüt içerisinde bulunduğunu, ancak zanlarının da ağırlıklı olarak inanmamaya yakın olduğunu bildirmektedir.(7)

ııı. Soruşturma işlemini yapanların kimler olduğu konusunda uzak bir ihtimal olsa da bazı müminlerin bulunmasında da bir sakınca yoktur. Tartışanlar arasında inananlar da bulunmalı ki tartışmanın ve soruşturmanın bir anlamı olsun. Müminler imanlarını güçlendirirken, kâfirler küfürde ileri giderler.

Bakara 2:26’da geçen “sivrisinek örneği”ni alay konusu ederek “bu da neymiş?” sözleriyle hafife alanlar olduğu gibi, bu sayede imanları artanlar da olmuştur. Aynı şekilde, bir sure indirildiğinde bunun bazı insanların imanını arttırdığı, bazılarının ise kalplerindeki imansızlık hastalığını daha da ilerlettiği ve kâfir olarak öldükleri de Tevbe suresinin 124-125. ayetlerinde haber verilmektedir.

Ayete konu edinilen “soruşturma” işleminde bunu yapanların kâfirler olduğu ve alay için bunu gerçekleştirdikleri görüşü bizce diğerlerine göre daha önceliklidir; çünkü Nebe’ 78:4 ve 5. ayetlerde bunun tehdit içerikli bir şekilde cevaplandırıldığı görülmektedir.

2. عَنِ النَّبَاِ الْعَظ۪يمِ “O büyük haberi.” Yüce Allah, Mekkeli müşriklerin veya diğer insanların neyi soruşturdukları sorusunu gündeme getirmekte ve bütünüyle sureyi içerecek bir konuya dikkat çekmektedir.

a) “Çok önemli bir haber” denilerek dikkatler olayın büyüklüğüne çekilmektedir. İlk ayetteki sorunun ne ile ilgili olduğunun cevabını Yüce Allah burada vermektedir.

Mekkeli müşriklerin konuyu alaya alarak ve küçümseyici ifadeler kullanarak konuştukları bu meselenin, aslında çok büyük bir hakikat olduğu ve derin anlamlar içerdiği hissettirilmektedir. Böylece, konunun değerli, yüce ve çok büyük bir önem içerdiği Yüce Allah tarafından dile getirilmiş olmaktadır. Elbette alaycıların ciddiyetle ve samimiyetle bu konuya النَّبَا الْعَظ۪يم [en-nebeü’l-‘azîmu] demeleri düşünülemez.

b) Bu ayet grubunda, hem soru hem de cevap cümlesi Yüce Allah’a aittir. “Hem soru hem cevap bir arada olabilir mi?” şeklinde bir soru akla gelebilir. Bilinmelidir ki bunun Kur’an’da değişik örnekleri vardır.

* “De ki: ‘Göklerde ve yerde olanlar kimindir?’ De ki: Allah’ındır.”(8)

* “De ki: ‘Göklerin ve yerin Rabbi kimdir?’ (Cevaben de) de ki: Allah’tır.”(9)

* “De ki: ‘Sizi göklerden ve yerden kim rızıklandırıyor?’ De ki: ‘Allah’.”(10)

* “Bugün mülk kimindir? O tek ve güçlü olan Allah’ındır.”(11)

* “Peygamberlerin (ümmetleri hakkında şahitlik) vakti tayin edildiği zaman (artık kıyâmet kopmuş olacaktır). (Bu durum), hangi güne ertelenmiştir? Fasl (yani her şeyin ayırt edilip açıklanacağı Ayrılma) Günü’ne.”(12)

Bu örneklerde de olduğu gibi, Yüce Allah hem soruyu soruyor, hem de cevabını kendisi veriyor; bu bir Kur’an üslubudur. Yüce Allah, Mekke ileri gelenlerinin kendi aralarında konu edindikleri meselenin ne olduğunu Hz. Peygamber’e bildirerek, adeta “Neler konuştuklarını biliyor musun?” anlamındaki soruya ve cevaba yer vermektedir.

c) Peki, o zaman ayetteki النَّبَا الْعَظ۪يم [en-nebeü’l-‘azîmu] “büyük haber” nedir? Rivayetlere göre, bu ayetlerin iniş nedeni olarak şöyle bir olay anlatılmaktadır: Hz. Peygamber ris aletle görevlendirilince, Mekkeli müşrikler kendi aralarında bu görevlendirmeyi soruşturmuşlar, Yüce Allah da bu ayetleri indirmiştir.(13) Buna göre ilk ayetteki sorunun maksadı, müşriklerin kendi aralarında konuştuklarından Hz. Peygamber’in haberdar edilmesidir.

Bu rivayeti ve konuyla ilgili olabilecek diğer bazı ayetleri de esas alarak, ikinci ayetteki النَّبَا الْعَظ۪يم [en-nebeü’l-‘azîmu] ifadesinin muhtemel anlamları hakkında bilgi vermek istiyoruz.

ı. النَّبَا الْعَظ۪يم [en-nebeü’l-‘azîmu] tamlaması “âhiret” veya “mahşer” olabilir.(14) Diğer görüşlere göre bu görüş daha önde görülmektedir. Çünkü hem o günkü müşriklerin tartışmaları, hem de inkârları bunu daha öne çekmektedir. Kur’an’da pek çok ayette dile getirilen husus, onların öldükten sonra yeniden diriltilmeyi inkârlarıdır.

Surenin ileriki bölümlerinde, özellikle son bölümünde bu husus açık bir şekilde ifade edilmektedir. Müşriklerin asıl inkârları, mahşer sorgulamasına yönelikti; çünkü onlar dünyada yaptıklarından bir daha sorgulanacaklarına hiçbir şekilde inanmıyorlardı. Hümeze suresinin ilk ayetlerinde belirtildiği üzere, mal ve servetlerinin kendilerini ebedî yaşatacağını sanmaları da bunu göstermektedir.

ıı. النَّبَا الْعَظ۪يم [en-nebeü’l-‘azîmu] tamlaması “Son Saat” olabilir. Surenin iniş zamanı dikkate alındığında, o zamana kadar yaşanan gerçekler arasında en çok itiraza neden olan konu, müşriklerin kıyâmetle ilgili tutumudur. Buna göre büyük haber kıyamet öncesi yaşanacak “Son Saat” olarak anlaşılabilir.(15)

Surede bütünüyle işlenen konu kıyâmet ve mahşer merkezli olduğu için bu görüş de isabetlidir. Zaten Nebe’ 78:4-5. ayetlerde, dahası 17-20. ayetlerde dile getirilen husus, onların ileride bu gerçeği anlayacaklarıdır. Kıyâmet günü herkes irkilecek ve onu inkâr edenler nasıl bir yanılgıya düştüklerini anlayacaklardır.

Bağlam dikkate alındığında, bu görüşün öncelikli olarak doğru olduğu anlaşılmaktadır. Râzî bu görüşü desteklemek üzere iki delil zikretmektedir. Bunlardan biri Sâd 38:67-68’dedir. Diğeri de Mutaffifîn 83:5’tir. Nebe’ 78:2’deki النَّبَا الْعَظ۪يم [en-nebeu’l-‘azîmu] ifadesinden maksadı “Son Saat” olarak kabul etmekte herhangi bir sakınca görmemekteyiz.

ııı. النَّبَا الْعَظ۪يم [en-nebeü’l-‘azîmu] tamlaması “Hz. Peygamber’in risaleti” olabilir. Çünkü onların ilk karşı çıktıkları şey Hz. Peygamber’in peygamberliğidir.(16) Yûnus 10:2 ve Kâf 50:2’de de dile getirildiği üzere, Mekkeliler Hz. Muhammed’in peygamber olarak görevlendirilmesine şaşmış ve bunu kabule yanaşmamışlardı. Ayrıca Sâd 38:4-5’te de onun risaletle görevlendirilmesinden öte, “ilâhları tek ilâha dönüştürme şeklindeki ilahi prensibi” çok şaşılacak şey olarak karşılamışlardı.

Onların psikolojisini anlamak üzere düşünüldüğünde, gerçekten de, içlerinden birinin peygamber olarak görevlendirilmesi onlar için “büyük bir haber” değerindeydi. Çünkü onlar bir melek peygamber istiyor veya bekliyorlardı;(17) ille de insan olacaksa, ya Mekke’den Velîd b. Muğîr e veya Tâif’ten Urve es-Sekafî olmalıydı. Bu olay onların gündemini uzun süre meşgul ettiğinden, ayette kastedilen büyük haber, “Hz. Peygamber’in ris aleti” olabilir.

ıv. النَّبَا الْعَظ۪يم [en-nebeü’l-‘azîmu] tamlaması “Kur’an” olabilir.(18) Sâd 38:67-68’deki ifadelere bakıldığında, Mekkeli müşriklerin kendisinden yüz çevirdikleri şeyin Kur’an olduğu açıktır. Gerçekten de Kur’an çok büyük bir haberdir ve onların asıl sorunu da Kur’an’ı kabulle ilgilidir.

Hâkka 69:40-42’de Kur’an’ın güvenilir bir elçinin getirdiği, ilettiği söz olduğu, şair ve büyücü sözü olmadığı ısrarla vurgulanmaktadır.(19) Bunun anlamı şudur: Onlar Kur’an hakkında ileri geri konuşuyorlardı ki Yüce Allah onlara cevap vermiştir ve Hz. Peygamber’i haberdar etmiştir. Dolayısıyla, ayetteki maksadın “Kur’an” olduğu görüşü de dikkate değerdir.

Bu dört görüşün sahipleri, her biri kendi açısından çeşitli gerekçelere sahiptirler; dolayısıyla bu ayetlerde ele alınan konunun bu dört görüşü de içerdiğini söyleyebiliriz. Mekkeli müşrikler ve günümüzün inkârcıları bir taraftan Hz. Peygamber’in ris aletini inkâr ederken, diğer taraftan Kur’an’ı da, kıyâmeti de, mahşer duruşmasını da inkâr etmektedirler. Durum böyle olunca, maksadı evrensel anlamda değerlendirmek ve kapsamını mümkün olduğu kadar geniş tutmak hatalı bir tutum değildir.

3. اَلَّذ۪ي هُمْ ف۪يهِ مُخْتَلِفُونَ “(İnanıp inanmamakta) ayrılığa düşmekte oldukları (o büyük haber).” “Büyük Haber”i sormak durumunda olanların en önemli özelliklerinden birisi, onların bu konuda fikir birliğine sahip olmamalarıdır. Bu büyük ve önemli haber, “hakkında ihtilaf ettikleri bir haber”dir.

a) İhtilaf etmek, “anlaşmazlığa düşmek, farklılık ortaya koymak” demektir. Eğer farklılık, genelin yanlışına karşı doğrunun tarafında yer almak veya doğruyu ortaya koymak ise, bu övülecek bir davranıştır. Ancak, ihtilaf denince genelde bu anlaşılmaz; daha çok “doğruyu terk edip yanlışın yanında yer almak, yanlış yola sapmak, birliği bozmak veya tefrikaya sebep olmak” anlamları akla gelir.

b) Âl-i İmrân 3:105’te şöyle buyurulmaktadır: “Kendilerine hakikatin apaçık belgeleri geldikten sonra parçalanıp birbirlerine düşen kimseler gibi olmayın; işte bunlar için korkunç bir azap vardır.” Bu ayette vurgulandığı gibi, ihtilaf eğer tefrika ile veya onun sonucu ise azabı gerektirir. Tefrika ve ihtilaf peş peşe getirildiği için, tefrikanın sonuçta ihtilafa dönüşebileceğine dikkat çekilmiş olmaktadır.

Sadece bir görüş farkı olmakla kalmayıp, vaktinde önü alınmayan tefrikalar maalesef ihtilafların tetikleyici ve hareketlendirici unsuru olabilmektedir. Buradan hareketle, Müslümanların parçalanmasına sebep olan ihtilaflardan kaçınmaları gerektiğini söylemek durumundayız.

c) Kur’an’da ihtilafın geçtiği ayetlere(20) bakıldığında, bunun genellikle yerilen içeriklerde kullanıldığı görülmektedir. Ancak, bazı ayetlerde bunun müminler arasında da yaşanabileceği anlaşılsa da, Yüce Allah’ın hükmü doğrultusunda bunun sona erdirilmesi gerektiği anlaşılmaktadır.(21)

Bütün bu kullanımların ötesinde, Bakara 2:253’te, ihtilafın imana dönüşmesi durumunda övülebileceği, ancak sonuçta küfrün de muhtemel olduğu ortaya konulmaktadır. İnkârdan imana geçişte olumlu olmasının yanında, müminler arasındaki ihtilafın parçalanmaya sebep olacağı da gözden kaçırılmamalıdır.

d) Görüş ayrılıkları hayat ayrılıklarına ve farklı önceliklerin doğmasına vardırılıp tefrikaya neden olunmamalıdır. Bu nedenle, tefrikadan da mümkün mertebe ihtilaftan da kaçınmak durumunda olduğumuz ortadadır. Gerçeği araştırmak ve doğruyu tespit etmek amacıyla ümmetin ihtilafı rahmet olsa da, ihtilafta kalmak rahmet olamaz. İhtilaf sadece hakikati aramada yaşanabilecek farklı metotlar için müsamaha ile karşılanabilir; yoksa ihtilafı mezhep veya meslek edinmek ve bunu ısrarla vazgeçilmeze dönüştürmek kesinlikle doğru değildir.

Nebe’ suresinin 3. ayetinde dile getirilen ihtilaf, eğer inkârcıların inkâr türlerini ifade ediyorsa, bunun yararı yoktur; ancak gerçeği aramak hususunda bütün Mekkelileri içeriyor ve müminleri de kapsıyorsa, bunun yerilecek bir tarafı da olamaz. Nitekim Taberî, ayeti izahında ihtilafın inkâr eden veya onaylayan Mekkeliler arasında gerçekleştiğini belirtmektedir.(22) Bu görüşe rağmen, surenin devam eden ayetlerine bakıldığında, buradaki ihtilafın “övülen” türden değil, “yerilen” türden olduğu açıkça ortaya çıkmaktadır.

Müşriklerin İhtilaf Konusu

ı. İlk ayeti yorumlarken de belirttiğimiz üzere, Mekke müşrikleri özellikle âhiret konusunda aynı inanç durumunda değillerdi. Bazıları “dehr”e inanarak herhangi bir dirilişi kesinlikle kabul etmiyor, kendilerini sadece “dehr”in, yani zamanın yok edeceğini sanıyorlardı.(23) Bunlar, tipik birer materyalist gibi, maddenin yerine zamanı yerleştirmiş ve ilahi gücün yeni bir sistem yaratacağı gerçeğini inkâr etmişlerdi.

Aynı ayette, bu inanca sahip olanların aslında hiçbir kesin bilgilerinin bulunmadığı ve sadece zanna uydukları ifade edilmektedir. Âhirete inanmayan bu müşrikler Müddessir 74:53’te beyan edildiği gibi âhiretten de korkmuyorlardı. Esasında Nahl 16:38’de dile getirildiği üzere, onlar vargüçleriyle yemin ederek Yüce Allah’ın insanları mahşerde diriltmeyeceğini söylüyorlardı.

ıı. Mekkeli müşriklerin bir bölümü ise âhirete hiçbir şekilde inanmıyorlardı. İşte bu durumda olanlar ilk ayette de belirttiğimiz üzere âhiret veya mahşer duruşmasını alaya alıyor, inananlarla da eğleniyorlardı.(24) Necm 53:28’deki bilgilere göre bunların da bu hususta kesin bilgileri yoktu; [dehr]’e inananlar gibi onlar da sadece yanlış bir zannın peşinden gidiyorlardı.

ııı. Mekkeli müşriklerin bir kısmının ise yeniden diriltilme konusunda tam inkârları da yoktu, tam inançları da.(25) Ancak konunun ele alındığı ayetlere bakıldığında, bunların inanmama yönündeki tutumlarının biraz daha ağır bastığını söyleyebiliriz.

Bu üç ihtimal, ayetteki muhatapların inanmayanlardan oluştuğu düşüncesi doğrultusunda ortaya çıkmıştır. Nebe’ suresinin devam eden ayetleri bunu bir anlamda zorunlu kılmaktadır. Eğer bütünüyle Mekkeliler bu konuda muhatap iseler, o zaman, yaşanan ihtilafı açıklamak daha da kolaydır; çünkü Hz. Peygamber’in ris aleti, Kur’an, kıyâmet ve âhirete iman konularında Mekke genelinde tam anlamıyla inkârcılar olduğu gibi, sayıları günden güne artan Müslümanlar da vardı. Bu durumda yaşanan gerçek, şehrin tamamını içermekte ve tek tip insan grubundan söz edilmediği anlaşılmaktadır.

Dipnotlar

• 1-) Nebe’ 78 : 1. 2-) N isâ 4: 97; Nâzi‘ât 79 : 43. 3-) Târık 86 : 5. 4-) Bakara 2 : 91; Âl-i İmrân 3 : 65, 66, 70, 71, 98, 99, 183; N isâ 4: 77; Mâide 5 : 18; A‘râf 7 : 164; Tevbe 9 : 43; Meryem 19 : 42; Tâhâ 20 : 125; Neml 27 : 46; Fussilet 41 : 21; Saff 61 : 2, 5; Tahrîm 66 : 1. 5-) Hicr 15: 54; Neml 27 : 35. 6-) Yûnus 10 : 48; E nbiyâ 21: 38; Neml 27 : 71; Sebe’ 34 : 29; Yâsîn 36 : 48; Mülk 67 : 25.
  • Nebe' 78/1 Nisâ 4/97 Nâzi‘ât 79/43 Târık 86/5 Bakara 2/91 Âl-i İmrân 3/65 Nisâ 4/77 Mâide 5/18 A‘râf 7/164 Tevbe 9/43 Meryem 19/42 Tâhâ 20/125 Neml 27/46 Fussilet 41/21 Saff 61/2 Tahrîm 66/1 Hicr 15/54 Neml 27/35 Yûnus 10/48 Enbiyâ 21/38 Neml 27/71 Sebe' 34/29 Yâsîn 36/48 Mülk 67/25
• 7-) Kehf 18 : 36; Fussilet 41 : 50; Câsiye 45 : 32.
  • Kehf 18/36 Fussilet 41/50 Câsiye 45/32
• 8-) En‘âm 6 : 12.
  • En‘âm 6/12
• 9-) Ra‘d 13 : 16. 10-) Sebe’ 35 : 24. 11-) Mü’min 40 : 16. 12-) Murselât 77 : 11-13. 13-) Taberi , age., XXX, 1; Semerkandi , age., III, 536.
  • Ra‘d 13/16 Fâtır 35/24 Mü'min 40/16 Mürselât 77/11
• 14-) Taberi , age. , XXX, 2. 15-) Taberi , age . , XXX, 2.
• 16-) Semerkandi , age. , III, 536. 17-) En‘âm 6 : 8-9; İ srâ 17 : 94-95. 18-) Semerkandi , age ., III, 536; Râzî , age., XXXI, 3-4.
  • En‘âm 6/8 İsrâ 17/94
• 19-) Benzer suçlamalar için bk. Tûr 52 : 29-34; Necm 53 : 2-4.
  • Tûr 52/29 Necm 53/2
• 20-) Bakara 2 : 113, 176, 213; Âl-i İmrân 3 : 19, 55; N isâ 4: 157; Mâide 5 : 48; En‘âm 6 : 164; Enfâl 8 : 42; Yûnus 10 : 19, 93; Hûd 11 : 110; Nahl 16 : 39, 92, 124; Meryem 19 : 37; Hacc 22 : 69; Neml 27 : 76; Secde 32 : 25; Zümer 39 : 3, 46; Fussilet 41 : 45; Zuhruf 43 : 63, 65; Câsiye 45 : 17. 21-) Bakara 2 : 213; Şûrâ 42 : 10; Nahl 16 : 64.
  • Bakara 2/113 Âl-i İmrân 3/19 Nisâ 4/157 Mâide 5/48 En‘âm 6/164 Enfâl 8/42 Yûnus 10/19 Hûd 11/110 Nahl 16/39 Meryem 19/37 Hacc 22/69 Neml 27/76 Secde 32/25 Zümer 39/3 Fussilet 41/45 Zuhruf 43/63 Câsiye 45/17 Bakara 2/213 Şûrâ 42/10 Nahl 16/64
• 22-) Taberi , age. , XXX, 2.
• 23-) Câsiye 45 : 24. 24-) Necm 53 : 27; Mutaf fifîn 83 : 29-32. 25-) Kehf 18 : 36; Fussilet 41 : 50; Câsiye 45 : 32.
  • Câsiye 45/24 Necm 53/27 Mutaffifîn 83/29 Kehf 18/36 Fussilet 41/50 Câsiye 45/32