Vâkı‘a Suresi

Mekke’de risaletin 8. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 96 âyetten oluşan, adını ilk âyetinde “meydana gelen olay” anlamındaki الْوَاقِعَة el-vâkı‘ah kelimesinden alan Vâkı‘a sûresi, inişe göre 50, resmî sıralamada ise 56. sûredir.

Vâkı‘a sûresi, resmî sıralamada öncesinde bulunan Rahmân sûresiyle yakın konu ilişkisine sahiptir. Her iki sûre âdeta birbirinin devamı niteliğindedir. Rahmân sûresinde insanoğlunun iki ana gruba ayrılacağı ve mahşer şartlarında iyilerin cennete gideceği, orada kendilerine sunulacak nimetlerin adeta listesi verilmekte, benzer şekilde Vâkı‘a sûresinde de konuyla ilgili detay bilgiler yer almaktadır. İnkârcılara sunulacak cehennemin özelliklerine her iki sûrede de değinilmektedir. Bu arada insanın yaratılışıyla alakalı bilgiler ve Yüce Allah’ı tesbîh etmenin gerekliliği de iki sûrenin ortak konuları arasında sayılabilir.

Vâkı‘a sûresi, Son Saat’e dikkat çeken bir mesajla başlamakta, mahşer şartlarında insanların üç gruba ayrılacağı, bunların “sağın adamları”, “solun adamları” ve “ödülde önde olanlar” şeklinde belirlenmektedir. Aslında bu da ana grup olarak “iyiler” ve “kötüler” diye ikiye ayrılabilir.

10. âyetten itibaren, “hayırda önde olanların ödülde de önde olacakları” ifade edilerek, bunların Hakk’a yaklaştırılmış yiğitler olduğu ifade edilmekte, onlara cennette verilecek nimetler sayılmaktadır. Ardından “amel defteri kendisine sağ taraftan verilecek olanlar” gündeme getirilmekte, onlara ikram edilecek cennet nimetleri sayıldıktan sonra, “amel defterini sol taraftan alacak olanlar” dile getirilmekte ve onların mahşerde yaşayacağı korkunç akıbete dikkat çekilmektedir.

57. âyetinden itibaren, başlayan bölümde Yüce Allah’ın kudretini ortaya koymak bakımından şu dört konu başlığı hakkında bilgiler verilmektedir:

1. İnsanı nasıl yarattığı,

2. Tarım ürünlerini nasıl inşa ettiği,

3. Suyu nasıl yağdırdığı ve

4. Ateşi nasıl var ettiği.

75. âyetinden itibaren, konu çok ilginç bir yemin ifadesiyle başlatılmakta ve söz vahye getirilmekte, vahyin kaynağına ve değerine değinilmekte, ayrıca insanların vahiy ile irtibatı sorgulanmaktadır.

83. âyetten itibaren, sûrenin son grup âyetinde ise insanların son anları hakkında bilgi verilmekte, burada da üç grup insanın ölüm sonrasına dair kısa bilgiler sunulduktan sonra, Vâkı‘a sûresi Yüce Allah’ı tesbîh emriyle sona erdirilmektedir.

2. ثُلَّةٌ مِنَ الْاَوَّل۪ينَ وَثُلَّةٌ مِنَ الْاٰخِر۪ينَ “(Bütün bunlar), bir bölümü önceki (ümmet)lerden, bir bölümü de sonrakilerden oluşacaktır.” Burada [ashâbu’l-yemîn] denilen ve amel defterini sağ taraftan alacak olanların kimlerden oluşacağı bildirilmektedir. Buna göre [sâbikûn]’dan farklı olarak bu kişilerin bir bölümü önceki ümmetlerden, bir bölümü ise sonrakilerden oluşacaktır. Bu grubun [sâbikûn] adı verilenlerden çok daha fazla olacağı anlaşılmaktadır. Rabbim bizi de kardeşlerimiz i de bu iki gruptan birine ilhâk eylesin inşallah.

Yüce Allah, surenin 41-56. ayetlerinde mahşerdeki üç insan grubunun “üçüncüsü” olan “cehennemlikler hakkında ve onlara sunacağı akıbetle ilgili çarpıcı bilgiler” vermektedir.

ıı. (45-46. Ayetler): Azabın Nedenleri

اِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذٰلِكَ مُتْرَف۪ينَ وَكَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظ۪يمِ “Şüphesiz ki onlar bundan önce (dünyada) şımartılmışlardı. Büyük günahı (şirki) işlemekte ısrar ediyorlardı.”

Buradaki اِنَّهُمْ [innehum] ifadesi “muhakkak ki onlar”; كَانُوا [kânû] fiili “(şöyle) idiler”; قَبْلَ ذٰلِكَ [kable zâlike] ifadesi “ondan önce, dünyada iken”; مُتْرَف۪ينَ [mütrafîne] kelimesi “şımartılanlar, şımartılmış kişiler”; وَكَانُوا [ve kânû ] fiili “ve onlar (şöyle) idiler”; يُصِرُّونَ [yusırrûne] fiili “ısrar ediyorlardı, direniyorlardı”; عَلَى الْحِنْثِ الْعَظ۪يمِ [‘ale’l-hınsi’l-‘azîmi] tamlaması ise “büyük günahlar da” demektir.

Burada âhirette amel defterini soldan alacak kişilerin azaba çarptırılmalarının nedenleri gündeme getirilmektedir.

1. اِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذٰلِكَ مُتْرَف۪ينَ “Şüphesiz ki onlar bundan önce (dünyada) şımartılmışlardı.” Bu ayette ilk gerekçe olarak söz konusu kişilerin “dünya hayatında şımartıldıkları” dile getirilmektedir.

Kur’an’da sekiz kez(118) geçen [t-r-f] kökünden kelimeler fiil olarak da isim olarak da “şımartılma”yla ilgili anlamlar vermekte, mahşerdeki perişanlığın nedeni olarak sunulmaktadır. Kur’an’da hepsi de çoğul kalıpta [mütrefû/mütrefî] şeklinde beş kez(119) geçen مُتْرَف [mutraf] kelimesi ise “şımarık, refah içindeki zenginler, seçkinler” anlamı vermektedir.

Ayette geçen مُتْرَف [mutraf] kelimesinin nimetler içerisinde bulunarak, zevküsafa içerisinde kibirlenmek ve dolayısıyla Yüce Allah’ın emirlerini terk etmek gibi bir anlam boyutu da vardır.(120) Demek ki dünya hayatında zevklerin peşine düşenler mahşerde bunun faturasını çok acı bir şekilde ödeyeceklerdir.

Çünkü dünya hayatında verilen nimetlerin veriliş gayesini ve kadrini bilmeyenler elbette nefs a n i arzularına mağlup olurlar ve şımarık tutumların esiri olarak Yüce Allah’tan uzaklaşırlar. İşte amel defterini sol tarafından alacak kişilerin dünya hayatındaki ilk suçu bu “şımarık durumları” olarak belirlenmiştir.

2. وَكَانُوا يُصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظ۪يمِ “Büyük günahı (şirki) işlemekte ısrar ediyorlardı.” Bu ayette ikinci gerekçe “büyük günah işlemek” olarak dile getirilmektedir.

Kur’an’da sadece burada geçen الْحِنْث [el-hıns] kelimesi “yemini bozmak” anlamına gelmektedir. Kişinin hangi yemini bozduğu sorusu sorulursa cevap olarak “fıtrat yemini” cevabını verebiliriz. İnsanlar fıtratları şekillendirilirken Yüce Allah’ı tek ilâh tanıyacak şekilde [hanîf], yani tevh id ehli olarak programlanmışlardı.(121)

Onların fıtratına hem [fucûr] hem de [takvâ] ilham edilmiş,(122) ancak iman tarafı küfre göre bir adım önde olacak şekilde kalbe sevdirilmiş ve orada süslü gösterilmişti.(123) Buradan hareketle “büyük günah” diye ifade edilen şeyi fıtrat sözleşmesini(124) iptal edip ona aykırı davranmak anlamında “şirk” olarak tarif edebiliriz.

[Ashâbu’l-meymeneh] veya [ashâbu’l-yemîn] tamlamalarına “yeminlerine sadık olanlar” manasını verince, buradaki “yemini bozma”nın anlamı da ortaya çıkmış olacaktır. Amel defterini sol taraftan alacak kişiler her şeyden önce fıtratlarındaki mecazi yemini bozmuş oldukları için, mahşerde bunun karşılığını azap olarak alacaklardır; ayette asıl vurgulanan husus budur.

Amel defterini soldan alacak olmanın ikinci sebebi “büyük günahta ısrar etmek” şeklinde belirlenmektedir. Surenin iniş yeri, zamanı ve ilk muhatapları düşünüldüğünde, bu ayetteki “büyük günah”tan maksadın “şirk” olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.

Müşriklerin en büyük sorunlarından biri “öldükten sonra diriltilmeye inanmamaları” ve “var güçleriyle bu konuda yemin etmeleri”dir.(125) Zaten devam eden ayetlerde de müşriklerin inkârından ve müminlerle alaylarından söz edildiği için [hıns-ı ‘azîm] tamlamasını “şirk” olarak yorumlamakta hiçbir sakınca yoktur.

“Büyük günah” kapsamına Yüce Allah’ın doğrudan yasakladığı her eylem girmekte, bu tür günahların haram olmadığını düşünmek ise dinden çıkmak anlamına gelmektedir. Bu günahların en başında elbette şirk, inkâr, küfür ve nifak gelmektedir. Nitekim Lokmân 31:13’te “şirkin çok büyük bir zulüm” olduğu beyan edilmişken, bağışlanmayacak tek günah olarak da şirk belirlenmektedir.(126)

Gündelik hayatta işlenen hatalar prensip olarak bu kavramın içerisinde bulunsa da inkâr edilmediği sürece bu bağlamda değerlendirilmemelidirler. Çünkü bu ayet grubunda mutlak inkârcılardan ve mahşerde amel defterini sol taraftan alacak kişilerden söz edilmektedir. Bir davranışın haramlığı inkâr edilmedikçe bunu işleyenler sadece günahkâr olurlar, dinden çıkmış olmazlar.

Mahşerde amel defterini sol taraftan alacak kişilerin tek özelliği yorumunu yaptığımız ayetteki husus değildir; bu konuda sayılan üç sıfatı birlikte düşünmek durumundayız. Ancak bir günahın devamlı olarak işlenmesi, istiğfar ve tevbe edilmemesi bir süre sonra o günahın benimsenmesine ve günah olmadığına inanmaya dönüşebilir ki işte bu durum inkârdır.

Yüce Allah mağfiretini umanları tanıtırken “büyük günahlardan kaçınmış olmaları”nı şarta bağlamıştır.(127) Günahta ısrar etmek felaketin sebebidir. Yüce Allah muhsin ve muttakîleri tanıtırken hiç günah işlememekten değil, “bile bile günahta ısrar etmemek”ten söz etmektedir.(128) Buna karşılık hakikate kulaklarını ısrarla kapatıp elbiselere bürünen Hz. Nuh kavminin yaptığı gibi(129) davrananlar ise büyük günahlarda ısrar edenlerdir.

Dipnotlar

• 118-) Hûd 11 : 116; İsrâ’ 17 : 16; E nbiyâ 21: 13; Mü’minûn 23 : 33, 64; Sebe’ 34 : 34; Zuhruf 43 : 23; Vâkı‘a 56 : 45. 119-) İsrâ’ 17 : 16; Mü’minûn 23 : 64; Sebe’ 34 : 34; Zuhruf 43 : 23; Vâkı‘a 56 : 45. 120-) Semerkandi , age ., III, 395; Taberi , age ., XXVII, 193.
  • Hûd 11/116 İsrâ 17/16 Enbiyâ 21/13 Mü'minûn 23/33 Sebe' 34/34 Zuhruf 43/23 Vâkı‘a 56/45 İsrâ 17/16 Mü'minûn 23/64 Sebe' 34/34 Zuhruf 43/23 Vâkı‘a 56/45
• 121-) Rûm 30 : 30. 122-) Şems 91 : 7-8. 123-) H ucur ât 49 : 7. 124-) A‘râf 7 : 172.
  • Rûm 30/30 Şems 91/7 Hucurât 49/7 A‘râf 7/172
• 125-) Nahl 16 : 38. 126-) N isâ 4: 48, 116.
  • Nahl 16/38 Nisâ 4/48
• 127-) N isâ 4: 31; Şûrâ 42 : 37; Necm 53 : 32. 128-) Âl-i İ mrân 3 : 135. 129-) Nûh 71 : 7.
  • Nisâ 4/31 Şûrâ 42/37 Necm 53/32 Âl-i İmrân 3/135 Nûh 71/7