Muhammed Suresi

Konuyla ilgili olarak Tevbe 9:5’te yer alan ve “seyf ayeti” olarak da bilinen ayette verilmek istenen mesajla bu ayetlerin mesajı birbirinin tamamlar mahiyettedir. Çünkü o ayette de kendileriyle savaşılması emredilen düşmanlar Müslümanlarla yaptıkları antlaşmayı bozup fiili bir savaşı başlatan müşriklerdir; yoksa durduğu yerde duran kişilere yönelik herhangi bir saldırı yapılması kesinlikle söz konusu değildir. Esasında Hacc 22:39. ayette geçen [yukâtelûne] edilgen fiili de Müslümanlara “savaş açılması”ndan söz edildiğini göstermektedir. Savaş açmayana savaş açılmaz; savaş açanlara da iyi ki savaş açmışsın denmez.

Müslümanlara savaş açanlara karşı savunma savaşına izin verilmesi hükmünü içeren ve saldırganlık içermeyen ayetlerin verdiği mesajla uyumlu olacak şekilde Mümteh ine 60:8-9’da da şu bilgiler yer almaktadır: “Allah, sizinle din uğrunda savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayanlara iyilik yapmanızı ve onlara adil davranmanızı yasaklamaz. Çünkü Allah, adaletli olanları sever. Allah, yalnız sizinle din uğrunda savaşanları, sizi yurtlarınızdan çıkaranları ve çıkarılmanız için onlara yardım edenleri dost edinmenizi yasaklar. Kim onlarla dost olursa işte zalimler onlardır.” Kimlerle savaşılacağı ve kimlere savaş açılamayacağıyla ilgili olarak Nisâ 4:88-91’de de geniş bilgiler verilmektedir.

İşte Hacc 22:39. ayette de aynı konu ele alınmakta, kendilerine haksızlık yapılan ve sırf “Rabbimiz Allah’tır” dedikleri için yurtlarından çıkartılmış olan müminlere düşmanlarına karşı savaş yapmaları bir anlamda kendilerini savunmaları manasında bir buyruk verilmektedir. Burada tekrar vurgulanması gereken nokta, bunun bir savunma savaşı olduğudur; çünkü maksat diğer ayetlerin de işaretiyle saldırıya karşı çıkabilmektir; yoksa saldırganlığın kapısını aralayabilecek bir boyut içermemektedir. Özellikle Mumteh ine 60:8-9’da verilen bilgilerle Nisâ 4:88-91’da ele alınan hususlar bu yaklaşımımızı zorunlu kılmaktadır.

2. حَتّٰىٓ اِذَآ اَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَاِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَاِمَّا فِدَآءً حَتّٰى تَضَعَ الْحَرْبُ اَوْزَارَهَا ذٰلِكَ “Sonunda onları etkisiz hale getirince bağ(ların)ı sıkıca bağlayın! (Savaş sona erince de) artık ya karşılıksız serbest bırakma (vardır) veya fidye (uygulamak)! İşte böyle; (yapılması gereken bu).” Yüce Allah ayetin bu bölümünde savaşın bitiminde tutuklulara nasıl davranılması gerektiğini hükme bağlamaktadır.

a) حَتّٰىٓ اِذَآ اَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ “Sonunda o (sağ kala)nları etkisiz hale getirince bağ(ların)ı sıkıca bağlayın!” Yüce Allah savaş ortamında düşmanların iyice alt edilmesi durumunda kendilerine boyunduruk vurulmuş olanları ya da öldürülenlerden sonra geride kalan sağların sıkıca bağlanılmasını, yani tutuklanmalarını, ellerinin sıkıca bağlanılmasını emretmektedir; maksat da muhatapların etkisiz hale getirilmesinin sağlanmasıdır.

Ayette geçen اَثْخَنْتُمُوهُمْ [eshantümûhum] ifadesi “onları alt etmek”, “onları iyice sindirmek”, “onların kuvvetini kırmak”, “onların mecalini kırmak”, “takatlarını kesmek”(42) gibi anlamlar vermekte ve düşmanların tamamen etkisiz hale getirilmeleri manasını içermektedir. İşte bu ifadedeki [hum] zamiri önceki cümlede yer alan buyruğun boyunduruk vurulması olduğunu göstermektedir. Bu kelime aynı konu içeriğinde olmak üzere bir kez de [yushıne] kalıbında Enfâl 8:67’de aynı manada geçmektedir.

Bu arada ayette yer alan شُدُّوا الْوَثَاقَ [şüddü’l-vesâka] ifadesi de aynı mananın devamı mahiyetinde olmak üzere “iplerini sıklaştırmak”, “iplerini sıkıca bağlamak”, “bağlarını sıkıca tutmak”, “ellerini arkalarından bağlamak”(43) gibi anlamlar vermekte, savaşta öldürülmemiş boyunduruk vurulmuş olanların iyice tutuklanması emredilmektedir. Tefsirlerimizde özellikle bu ifadeyle ilgili olarak onların “esir edinilmesi” ve “esir olarak bulundurulmaları” şeklinde beyanlara yer verilse de ayette böyle bir ifade söz konusu edilmemekte, hatta devam eden cümlede bu bakış açısı açık bir anlamda şekilde reddedilmektedir.

b) فَاِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَاِمَّا فِدَآءً حَتّٰى تَضَعَ الْحَرْبُ اَوْزَارَهَا ذٰلِكَ “(Savaş sona erince de) artık ya karşılıksız serbest bırakma (vardır) veya fidye (uygulamak)! İşte böyle; (yapılması gereken bu).” Yüce Allah savaş ortamında fiili olarak cephede savaşmakta olanların etkisizleştirilmesi yani öldürülmesi ile geride kalanların tutuklanması gerektiğini beyan ettikten sonra, işte bu tutukluların ya bedelsiz bir şekilde, bir iyilik ve lütuf olarak salıverilmelerini veya bir bedel (fidye) karşılığında bırakılmalarını hükme bağlamaktadır.

ı. Bu ifadede yer alan مَنًّا [mennen] kelimesinin başında تمنون [temünnûne] fiili ile فِدَآءً [fidâen] kelimesinin başında ise تفدون [tefdûne] fiilinin bulunduğu belirtilmektedir(44) ki maksat tutukluların ya bedelsiz bir şekilde salıverilmelerini ya da fidye verilerek bırakılmalarını içermektedir.

ıı. Ayette yer alan حَتّٰى تَضَعَ الْحَرْبُ اَوْزَارَهَا [hattâ teda‘a’l-harbu evzârahâ] ifadesi “savaş ağırlıklarını bırakıncaya kadar”, “savaş sona erinceye kadar”,(45) “savaşın izleri tamamen silininceye kadar”,(46) “savaşın ağır sonuçları ortadan kalkıncaya kadar”,(47) “bir daha savaşacak mecalleri kalmayıncaya kadar”(48) gibi anlamlar içermektedir. İbn Abbâs’tan gelen bir rivayete göre buradaki maksat müşriklerin şirkini terk etmesi ve tek ilah olarak Yüce Allah’a inanmalarıdır.

ııı. Burada ayetin sonunda yer alan ذٰلِكَ [zâlike] kelimesi “durum işte böyle”, “yapılması gereken bu”, “böyle yapın”(49) gibi anlamlar içermekte, bir anlamda başka seçenekler düşünülmemesi gerektiğine dair bir de ipucu verilmektedir. Kur’an metinlerinde ذٰلِكَ [zâlike] kelimesi ile öncesindeki اَوْزَارَهَا [evzârahâ] ifadesinin üzerinde üç nokta konulmakta, bunun sebebi her iki kelimede de durulabileceğini göstermektir. Esasında ذٰلِكَ [zâlike] kelimesinin önceki cümleyle de sonrasıyla da anlam ilişkisi kurulabilir.

Bu gerçeklere rağmen, kaynaklarımızda savaş sonrası tutuklulara neleri n yapılabileceğiyle ilgili çeşitli kanaatler ileri sürülmektedir. Bu bağlamda tutukluların öldürülebileceği, köle alınabilecekleri, zımmi olarak kullanılabilecekleri, esir değişimine tabi tutulabilecekleri, bedelli bir şekilde salıverilebilecekleri veya [menn] olarak yani hiçbir bedel almaksızın salıverilmeleri gibi seçenekler ileri sürülmüştür.

Bu ayetin hükmünün Tevbe 9:5’teki emirle neshedildiği dahi ileri sürülmüştir.(50) Nesih iddiasının tutar tarafının olmadığını izaha bile gerek görmüyoruz. Yorumunu yapmakta olduğumuz ayetteki açık bilgiye rağmen bu türden seçeneklerin nasıl üretilebildiğini anlamak mümkün değildir. Esasında Kur’an’ın hayatımızdan nasıl ağır ağır bir şekilde çekildiği ve vahye rağmen hayata dair kuralların nasıl keyfi veya zorlamalarla değiştirildiği kendiliğinden ortaya çıkmaktadır.

ıv. Bu ayet İslam’ın savaşta ve sonrasında ne yapılması gerektiğini ortaya koyan mesajlar içermekte, savaşın içerisinde düşmana karşı şiddetli davranılmasını, sonrasında ise tutukluların mutlak surette bırakılmaları gerektiğini hükme bağlamaktadır.

Bu vesileyle hatırlatılması gereken çok önemli bir konu olan “köle ve cariyelere karşı tavrımızın nasıl olması gerektiğini” ana hatlarıyla bir kez daha hatırlatmakta yarar görmekteyiz.

Enfâl 8:67 ve Beled 90:13’te de ele aldığımız üzere, Kur’an’ın kölelik ve cariyelik kurumunu ortadan kaldırmayı amaçladığını rahatlıkla söyleyebiliriz. Çünkü bu amaçla birtakım tedbirler getirmiş ve Müslümanların bunları iyi anlayıp uygulamalarını kendilerinden istemiştir. Önemine binaen Kur’an’ın bu konudaki emir ve önerilerini tekrar hatırlatmakta yarar görmekteyiz.

* Kur’an’ın Kölelik ve Cariyelik Kurumuna Bakışı

1. Çeşitli vesilelerle ele aldığımız üzere, Kur’an’ın “kölelik ve cariyelik kurumu”nu bitirip tamamen ortadan kaldırmayı amaçladığını rahatlıkla söyleyebiliriz. Çünkü bu amaçla birtakım tedbirler getirilmiş ve Müslümanların bunları iyi anlayıp uygulamaları kendilerinden istenmiştir.

Sözün en başında belirtelim ki Kur’an daha Mekke döneminde köleliğin bitirilmesini çok önemli bir prensip, bilinç ve ahlak olarak Müslümanların zihinlerine kazımak istercesine Beled 90:13’te “köle azat etmeyi” kurtuluşa ermek için gerçekleştirilecek [el-‘akabe] denen “sarp yokuşu” aşmada fedakarlıkların en başına yerleştirmiş, sonrasına diğer hususlara sırayı getirmiştir. Şimdi bu konu gündeme geldiğinde sahip olunması gereken en önemli nokta Kur’an’ın daha Mekke dönemindeyken bile bunu bitirmeyi hedef edindiğini bilmektir.

Konuyu ele alma bağlamında öncelikle bazı kelime ve kavramları hatırlatmak istiyoruz. Pek çok ayette “kul” şeklinde asıl anlamındaki kullanımlarının yanında Kur’an’da doğrudan “köle” manasına gelen kelime Bakara 2:178, 221, Nahl 16:75, Nûr 24:32’de geçtiği üzere [‘abd/‘ıbâd] sözcüğüdür. [Câriye] kelimesi bu anlamda Kur’an’da hiç geçmez; bunun yerine [emetün/imâ’] kelimeleri Bakara 2:221 ve Nûr 24:32. ayette yer almaktadır. Bu iki sözcükten ayrı olarak köle veya cariye ile ilişkilendirilen kelimelerden birisi Kur’an’da tekil kalıpta altı kez(51) geçen [rakabeh], çoğul kalıpta üç kez(52) geçen [rikâb] sözcüğüdür. Bu kelime “boyun, boynu başkasının kontrolünde olan kişi” anlamında zikredilmektedir.

Kur’an’da iki, kez yer alan [feteyât] sözüğü “genç kızlar” manasını içermektedir ki bunu sadece köle veya cariyeye indirgeyemeyiz. Zira söz konusu kelime Nisâ 4:25’te “genç kızlar” manasını verirken, Nûr 24:33’te ise cariyeler anlamını içermektedir.

Bunlardan ayrı olarak konuyla ilişkilendirilen ifadelerden birisi de Kur’an’da pek çok ayette geçen [meleket yemîn/meleket eymân] şeklindedir. Bu ifadenin tercümesi “sağ ellerin sahip oldukları” manasında köle ve cariye ile ilgili olarak anlaşılmaktadır. Oysa bu ifadenin asıl karşılığı “yeminlerin sahip oldukları” şeklindedir. Esasında bu ifade köle ve nikahlı eşler de dahil olmak üzere meşru yolla sahip olunanların tamamını ifade eder. Konuyla ilgili ayetleri izahımızda bu konudaki yaklaşımımızı ortaya koymayı ihmal etmemeye çalıştık.

Konuya önyargısız bir şekilde ve mesajı doğru anlama gayesiyle bakıldığında daha Mekke döneminin ilk yıllarında inen Beled suresinde “Akabe” denilen sarp yokuşun nasıl geçileceğiyle ilgili bilgiler verilirken ilk sıraya [fekkü rakabetin] yani köleliği dağıtıp her türlü boyunduruğu bitirmek anlamında “bir boynu hürriyetine kavuşturmak” ilkesi yerleştirilmiştir. Sadece bu ayette bile meselenin vermek istediği mesaj ehlince anlaşılabilir kılınmıştır.

Yeni esir alınmasının yasaklandığı mesajın yanında mevcut esirlere yönelik Nisâ 4:36’da belirtildiği gibi “onlara iyi davranılması”, bu çerçevede İnsân 76:8’de ifade edildiği üzere müminlerin “onlara yediklerinden yedirmesi” ilkesi getirilmiş ve bu haysiyetli davranış cenneti kazanmanın en önemli ilkeleri arasında ilk sıralara yerleştirilmiştir.

Vahyin muhatabı olan Hz. Peygamber’in bu konudaki tutumu da son derece önemlidir. Amr b. el-Hâris’ten şöyle rivayet edilmiştir: “Resulullah öldüğünde geride dinar da dirhem de köle de cariye de başka bir şey de bırakmamıştı. Onun bıraktığı şey bir binek (beyaz katır), silahı ve akrabası için vasiyyet ettiği bir tarlaydı.”(53)

Müslümanların [üsve-i hasene]si yani rolmodeli, örnek alacağı tek kişi olan Hz. Muhammed’in bu meseledeki uygulaması bu şekilde olduğuna ve ayetlerde verilmek istenen mesaj tam da bu uygulamayı işaret ettiğine göre geriye bunu bu şekilde anlayıp uygulamaktan başka bir arayı, çaba, fikir üretme durumu kalmamalıdır. Ayetlerin dediği ve demek istediği ile Rasülüllah’ın uygulaması ortada dururken başka söylemler geliştirilmesini hiçbir şekilde doğru ve insancıl bulmadığımızı belirtmek isteriz.

Konuya bu şekilde genel bir bakış gerçekleştirdikten sonra şimdi de Kur’an’ın bu problemle ilgili olarak içeriğinde ahlaki, hukuki, ekonomik, sosyolojik ve dini içerikli boyutlar bulunan emir ve önerilerine değinmek istiyoruz. Mekke dönemi surelerinden olan İnsân 76:8’de ise yiğit müminlerin kendi yemeklerinden yoksullara, yetimlere ve esirlere yedirmelerinden söz edilerek onlara sahip çıkmanın önemine dikkat çekilmesi de önemli bir göstergedir. Şimdi bu konu gündeme geldiğinde sahip olunması gereken en önemli nokta Kur’an’ın daha Mekke dönemindeyken bile bunu bitirmeyi ve mevcutlara insanca muamele edilmesi gerektiğini hedef edindiğini bilmektir.

a) Enfâl 8:67: Savaşta esir bulundurulması yasaklanarak kölelik ve cariyelik kurumunun bitirilmesi hususunda önemli bir prensip getirilmiştir. Köle ve cariye elde etmenin en önemli yolu olan savaş sonrasında esir alma ve esir barındırma uygulamasının yasaklanmasıyla bu konuda devrim denilebilecek bir prensip getirilmiştir.

b) Muhammed 47:4: Alınmış savaş esirleri değiştirilir veya bedelli ya da bedelsiz olarak serbest bırakılır. Bedir’deki uygulama bunun bir örneğidir. Bu ayette kölelik ve cariyelik meselesinin asıl kaynağı olan savaş durumunda bile o anda alınan esirlerin etkisiz hale getirildikten hemen sonra bedelli veya bedelsiz bir şekilde bırakılmaları emredilmekte, esirlik yani köle veya cariyeler bir kururm olarak savaş sonrasına bırakılmayacaktır. Hem Enfâl 8:67 hem de Muhammed 47:4’te köle ve cariye edinmenin kaynağı kurutulmak istenmiş, köle ve cariye edinmenin yolunu kapatılmıştır.

c) Nûr 24:32: Kölelerin ve c ariyelerin evlendirilmesi emredilmiştir. Çünkü yeni köle ve cariye alınmasının önü Enfâl 8:67 ve Muhammed 47:4. ayetlerle kesilmiş olsa da mevcut durumdaki kölelerin ve cariyelerin topluma ve hayata katılması gerekmektedir. İşte kendileriyle evlenilmesi ve onlara yönelik çeşitli infak içerikli buyruklara Kur’an’da yer verilmesi son derece insanidir ve anlaşılabilir bir durumdur.

d) Nûr 24:33: Durumu müsait olanlarla [mükâtebe], yani “azatlık/hürriyet sözleşmesi” yapılmalı, onlara ekonomik yardımda bulunulmalıdır. Böylece köleler ve cariyeler hürriyetlerine kavuşturulmuş olacaklardır.

e) Nisâ 4:3, 25: Cariyelerle evlenilebilir; böylece hürriyetlerine kavuşturulmuş olurlar.

f) Nûr 24:33: Cariyeler fuhşa kesinlikle ve kesinlikle zorlanmamalıdır.

g) Bakara 2:221: Köle ve cariyeler müşriklerden daha hayırlı ilan edilerek onlarla evlenilmesi teşvik edilmiştir.

h) Nisâ 4:92; Mâide 5:89; Mücâdele 58:3: Hataen insan öldürme, bozulan yemin ödeneği ve zıhar gibi bazı suçlar için öngörülen “kefaret” uygulamalarında köle azadı öne çıkartılmakta veya seçeneklerden biri olarak sunulmaktadır.

i) Tevbe 9:60: Sadaka (zekât) verilecek sekiz kişiden biri kölelikten kurtulmak isteyenler şeklinde belirlenerek bunun bitirilmesi amaçlanmaktadır.

j) Bakara 2:177; Nisâ 4:36; Nûr 24:33: İnfakta yardım edilmesi istenen en önemli kişilerden biri kölelikten kurtulmak isteyenler şeklinde belirlenerek aynı amaca hizmet edilmesi hedeflenmektedir.

k) Beled 90:13: “Sarp yokuşu” aşmanın ilk şartı köle azadı şeklinde ilan edilerek de bunun sona erdirilmesi istenmektedir.

Bütün bunların dışında, yoksullara, yetimlere ve esirlere nasıl bakılması ve onların nasıl gözetilmesi gerektiği hususunda Kur’an’ın öngördüğü metot, zamanlar ve medeniyetler üstü bir incelik ve nefaset içermektedir. Çünkü Kur’an, cenneti kazanmak isteyenlerin özelliklerini saydığı İnsân 76:5-9. ayetlerde bu konuya değinmekte ve kendi yediklerinden onlara da yedirmenin erdeminden söz etmektedir.

Bizim dinimizde esirler ikinci sınıf insanlar olarak hiç görülmemiştir; ancak bazı Müslümanların bu konudaki duyarsız davranışları dinimizin kölelik ve cariyelik konusundaki saygın duruşunu maalesef olumsuz yönde etkilemiştir, etkilemektedir.

2. Köle azadı konusunda Hz. Peygamber’in sahih hadislerinden de birkaç örnek vermek durumundayız.

Rasûlüllah (as), kendi hayatında köle azadını bizzat kendisi uygulayarak ümmete örnek olmuştur. Eb u Hureyre’den bir rivayette Rasûlüllah (as)’ın şöyle buyurduğu nakledilmektedir: “Her kim bir mümin köleyi hürriyetine kavuşturursa, Yüce Allah da onun her organına karşılık olarak azat edenin bir organını ateşten azat eder.”(54)

Başka bir rivayette ise bu defa kölenin inancı gündeme getirilmeden şöyle buyurulmaktadır: Bir adam Nebî (as)’a gelerek, “Bana beni cennete götürecek bir davranış öğret” deyince, Nebî (as), “Bir can kurtar veya bir köle azat et” buyurmuştur.(55) Bu rivayette can kurtarmak ile köle azadı aynı değerde sayılmış ve Hz. Peygamber’in konuya bakışı özetlenmiştir.

3. Zemahşerî ve Râzî ’nin bize aktardığına göre, Ebu Hanîfe (ra), köle azadını sadaka vermekten daha üstün görmektedir.(56) Beled suresindeki sıralama da Ebu Hanîfe’yi desteklemektedir.

4. Kölelik kurumuna bir statü kazandırmanın aksine, Kur’an’ın asıl söylemek istediği şey, bu kurumun tamamen ortadan kaldırılmasıdır. Yukarıda saydığımız ayetlerde sunulan bilgilerden hareketle şunu rahatlıkla söyleyebiliriz: Kur’an, dünyevî ceza gerektiren çeşitli fiillere verilecek cezalar arasına “köle azadı”nı koyarak, kölelik kurumunun tamamen ortadan kaldırılmasını amaçlamaktadır.

Kur’an’ın “söylediklerinden hareketle, söylemek istediğinin” bu olduğu anlaşılmaktadır. Zaten uygulamada da makul denebilecek kısa bir sürede bu kurum ortadan kaldırılmaya çalışılmıştır. Bizim söylemek istediğimiz husus, Kur’an’ın kölelik kurumunu kaldırmak üzere bütün tedbirleri aldığıdır. Daha sonra bazı Müslümanların bu konuda yanlış yapması, hatalı söylemler geliştirip dile getirmesi Kur’an’a fatura edilemez, edilmemelidir. Varsa bir kabahat, bu İsl am’ın değildir; aksine, onu İsl am’a yamayıp, dine mal etmeye çalışan Müslümanlarındır.

5. Elmalılı ’nın da belirttiği gibi, “bir köle”yi hürriyetine kavuşturmak bunca değer ifade ettiğine göre, bir “toplumun” hürriyetine kavuşturulması çok daha büyük bir kahramanlık ve hayır vesilesidir.(57) Bu durumda, ayette kastedilen anlam için şu değerlendirme de son derece isabetli olmaktadır: “Bir köleyi özgürleştirmek, tüm kölelikleri ortadan kaldırmak için bir adım daha atmaktır. Bu çağrı, yalnızca fizik i/madd i köleliği değil, sosyal, ekonomik ve siyasal türevleriyle birlikte manev i köleliği de kaldırmaya yöneliktir.”(58)

6. A‘râf 7:157’de Hz. Peygamber’in misyonu hakkında bilgi verilirken, sözü edilen en dikkat çekici hususlardan biri, onun için söylenen şu özelliktir: “(Neb i, insanların) sırtlarına vurulan yüklerini indirip, öteden beri (özgürlüklerine) vurulan zincirleri çözecektir.” Kur’an’ın Hz. Peygamber’e biçtiği misyonun en önemli unsurlarından biri budur.

İnsanların zihinlerine vurulan prangaların sökülmesi, kırılıp parçalanması ve özgürlüklerine kavuşmalarının sağlanması, insanın onuruyla yeniden buluşmasını temin edecektir. Kur’an bu hedefi insanlara göstermiş olup, kırılan insan onurunun yeniden elde edilmesi yolunda fed akârlıklardan kaçınmadan ve önüne çıkacak bütün engelleri kaldırarak ilerlemek, bu anlamda yapılacak en güzel davranıştır. Hz. Peygamber’in asıl sünnetlerinden biri de işte budur.

Müşriklerin kendilerini boyunduruk altına alan manevi prangaların kırılması da bu vesileyle hatırlanmalıdır. Yâsîn 36:8 ve 9’daki [ağlâl] ve [sedd]’lerden kurtulmak yaratılışın gayesidir. Dünyada [ağlâl]den kurtulmayanlar mahşerde azap [ağlâl]ine mahkûm olacaklardır.(59)

7. Kölelikle ilgili şu ilginç tespiti hatırlatmakta da yarar vardır: “İnfakın en üstünü, köleleri özgürlüklerine kavuşturmak için insana yapılan yatırımlardır. Günümüzde kölelik çok farklılaşmıştır. Eskiden köleler pazarda satılırdı, para ile alınıp kullanılırdı. Günümüzde çağdaş kölelik çok daha farklılık kazanmıştır. Kölelik, siyasete girmiş, kalemlere sıçramış, istihdam alanı değişmiş, yakından değil, uzaktan kölelikler başlamıştır.

Teşkilatlanmalarda görünen kölelik, eski köleliklere nerdeyse rahmet okutmaktadır. Belki özgür dolaşıyorlar, ama köle beyinler ve köle kalemler çağdaş köleliği çok iyi anlatmakta, köleliğin ne denli değiştiğine işaret etmektedir.”(60)

8. İslam’da savaş, esirler, kölelik ve cariyelikle ilgili çok önemli bir bilgiyi aktarmakta yarar görmekteyiz:

“İsl am’da savaş esirleri konusundaki çerçeveyi bu ayet çizmektedir. Ayet açıkça esir almayı, fakat alınan esirleri köleleştirmek yerine bedelli-bedelsiz bırakmayı emretmektedir. Ayette [ve immâistirkâkan/esran] diye üçüncü bir şık bulunmamaktadır.

Hz. Peygamber savaş esirlerini köleleştirmemiştir. Ya Bedir esirlerinde olduğu gibi fidye karşılığında, ya da 100 ailelik Beni Mustalık esirleri ve 600 kişilik Hevazin esirlerinde olduğu gibi karşılıksız serbest bırakmıştır. Çok ender olarak da koruyucu aile yanında muhafaza edilmelerine izin vermiştir.”

“Nüzul ortamında köle kaynakları dörttü:

ı. Haramilik yoluyla hürleriköleleştirmek.

ıı. Faiz borcu gibi maddi gerekçelerle borçluyuköleleştirmek.

ııı.Savaşlar.

ıv. Köle ailelerin miras ya da satın alma yoluyla ele geçen çocukları.”

“Vahiy ilk ikisini yasakladı. Üçüncü kalemi bu ve benzeri ayetlerle geçersizleştirdi. Dördüncü kalemi ise azat etme yoluyla eritti. Kur’an, mevcut köle stokunu eritmek için şu üç hususta köle azadını emretti: Bozulan yeminlerde(61), hata ile öldürmede(62), zıhar yemininde.(63) Ayrıca zekâttan köle azadı için pay ayrılmasını,(64) azatlık sözleşmesi yapılmasını,(65) evlilik yoluyla köle/cariye kadınların özgürlüğüne kavuşturulmasını(66) özendirdi.”

“Bir boynu kölelikten kurtarma çabası içinde olmayanı vahiy daha ilk yıllarda kınadı.(67) Bu tedbirler bir iki nesil içerisinde köleliğin tamamen ortadan kaldırılmasını sağlayabilirdi.”

“Buna rağmen, Müslümanlar yüzyıllar boyunca köle sahibi olmaya devam ettiler. Bu durumun tarihî, sosyal, ekonomik izahları yapılabilir; fakat Kur’an i ve ins an i izahı asla yapılamaz. Bu konuda köle sahiplerine getirilmiş bir dizi ahlaki yükümlülük Ahmet Cevdet Paşa’ya ‘İsl am’da köle sahibi olmak, aslında köle olmaktır’ dedirtse de bu, Müslümanların vahyin hedefini ıskalamasını açıklamaz.”(68)

3. وَلَوْ يَشَآءُ اللّٰهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلٰكِنْ لِيَبْلُوَ۬ا بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ “Allah dileseydi, onları elbette cezalandırırdı. Fakat sizi birbirinizle denemek istemektedir.” Yüce Allah savaş ortamına ve sonrasına dair bu bilgileri verdikten sonra, dilemesi halinde islam düşmanlarından intikam alabileceğini, fakat insanları birbirleriyle denemeyi murat ettiğini beyan etmektedir.

Bu kalıpta bir kez de Şûrâ 42:41’de geçen انْتَصَرَ [intesara] fiili ve diğer ayetlerde geçen benzer kalıpları(69) “cezalandırmak”, “yardım etmek”, “haklarından gelmek”, “öç, intikam almak”, “savunmak” gibi anlamlar içermektedir.(70) Dilemesi halinde deprem, volkanik patlama, sel, kasırga, fırtına, tufan, salgın hastalık vs. ile kendilerini cezalandırabileceğini bildirmek istemektedir.

Bu gerçeklere rağmen, Yüce Allah iradesini kullarını imtihan etmekten yana belirlemiş, savaş ortamlarında kimin ne yapabileceğini kendilerine göstermek, kulların ellerinden geleni yapmalarını sağlamak, bir anlamda gereken fedakarlıkların ortaya konulmasını temin etmek istemiş olmaktadır.

Yani bir mucize olarak zorla yaptırmak şeklinde değil de şeriat, yasa ve kanun ile emir vermek suretiyle fedakarlık yapmak, insanları birbirleriyle savıp veya savunup Allah yolunda mücadele edenleri sevaba erdirmek bir anlamda kural olarak belirlenmiş, ilahi irade bu şekilde tecelli etmiştir.

İnsanlar imtihan edilmeli ki kimin durumunun ne olacağı hakkıyla ortaya çıkabilsin. Yoksa Yüce Allah’ın elbette her şeye kudreti yeter; ancak bu durumda kulların durumu ve derecesi ortaya çıkmamış olur. Kimler hangi tarafta ve ne kadar fedakarlık yapıyorlarsa bu denenmiş olacak ve herkese hak ettiği ne varsa o verilecektir. Bu şekilde Müslümanların samimiyet ve sadakati ile müşriklerin hor ve hakir hale düşmeleri gözler önüne serilmiş olmaktadır.

4. وَالَّذ۪ينَ قُتِلُوا ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِ فَلَنْ يُضِلَّ اَعْمَالَهُمْ “Allah yolunda öldürülenlere gelince, (Allah) onların yaptıklarını asla boşa çıkarmayacaktır.” Yüce Allah insanları deneyeceğini beyan ettikten sonra, elbette savaş ortamlarında düşmanlardan öldürülenler olacağı gibi, Müslümanlar tarafında da şehit düşenler in olacağını beyan etmekte, bu şekilde Allah yolunda öldürülmüş olanların dünyada yapıp ettikleri her ne türden fedakarlık varsa onları asla silmeyeceğini, zayi etmeyeceğini müjdelemektedir.

Daha önce yorumladığımız Muhammed sure sinin ilk ayetinde “inkâr edip Allah yolundan engelleyenlerin amellerini sileceği” beyanına karşılık, Allah yolunda öldürülenlerin hiçbir çabasının silinmeyeceği, onların hayatlarında kayıp riskinin bulunmadığı bu şekilde ortaya konulmuş olmaktadır.

Ayette geçen قُتِلُوا [kutilû] edilgen fiili bazı kıraat alimlerine göre قتلوا [katelû] veya قاتلوا [kâtelû] şeklinde okunmakta,(71) bu durumda Allah yolunda “öldürülenler” değil de Allah yolunda “savaşanlar” manası devreye girmektedir. Buna göre Yüce Allah kendi rızası için O’nun yolunda savaşanların çabalarını, gayretlerini, fedakarlıklarını hiçbir şekilde zayi etmeyeceğini, boşa çıkarmayacağını beyan etmiş olmaktadır.