Duhân Suresi

Mekke’de risaletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 59 ayetten oluşan, adını 10. ayette yer alan ve “duman” anlamındaki دُخَان duhân kelimesinden alan Duhân suresi, inişe göre 84, resmî sıralamada ise 44. suredir.

Duhân suresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Zuhruf suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sure de “başlangıç harflerinin huruf-ı mukatta‘adan oluşması” (Zuhruf 1; Duhân 1); “vahyin indiriliş gayesi” (Zuhruf 3; Duhân 4-6); “Yüce Allah’ın mutlak hükümranlığı” (Zuhruf 81, 84-85; Duhân 7-8); “inkârcıların dünyevi sıkıntıların giderilmesi durumunda verdikleri sözlerden dönmeleri” (Zuhruf 49-50; Duhân 12-13); “Firavun’un muhataplarıyla ilişkisi, İsrailoğullarının durumu” (Zuhruf 51-54; Duhân 17-18, 30-33); “cennetliklere ve cehennemliklere yönelik bilgilendirmeler” (Zuhruf 71-75; Duhân 43-55) gibi konularda ortak mesajlar içermektedir. 

Duhân suresi, mukatta‘a harfleri, vahyin apaçık oluşu, indiriliş amacı, Yüce Allah’ın mutlak kudreti ve bütün insanların Rabbi olduğu, inkârcıların azabın kaldırılması durumunda eski inkârcılıklarına ve alaycılıklarına geri döndükleri, buna karşılık Yüce Allah’ın çok güçlü bir şekilde kendilerinden intikam aldığı ifade edilmektedir.

17. ayetten itibaren, daha önceki nesiller içinde yaşamış olan Firavun’un kendisine gelen elçilere nasıl davrandığı, onların tekliflerini nasıl reddettiği, bunun sonrasında Yüce Allah’ın müminleri kurtarmak ve geride kalan azgınları cezalandırmak üzere denizde boğduğu, geride çok değerli şeyleri bıraktıkları hatırlatılmaktadır.   

30. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın İsrailoğullarını Firavun’un şiddetli azabından koruduğu, sonrasında onların da tıpkı başka inkârcılar gibi ahiret hayatını inkâr ettikleri bildirilmekte, Tübba‘ halkının ve benzerlerinin de benzer sebeplerle helak edildikleri özellikle hatırlatılmaktadır.

38. ayetten itibaren, kâinatın oyun olsun diye yaratılmadığı, her bir şeyin mutlak surette bir yaratılış amacının bulunduğu, fakat insanların çoğunun bunu bilmediği, mahşerde insanların birbirlerine hiçbir yararının bulunamayacağı, Yüce Allah’ın merhamet ettikleri hariç kendilerine asla yardım edilmeyeceği haber verilmektedir.

43. ayetten itibaren, cehennemde azabın menüsü hakkında bilgi verilmekte, zakkum ağacından söz edilmekte, inkarcıların ateşin ortasına savrulacakları, oysa dünya hayatında itibarlı olduklarının kendilerine hatırlatılacağı ifade edilmektedir. Buna karşılık, muttakilere de çeşitli ödüller verileceği, orada hiçbir şekilde ölümü tatmayacakları, azaptan korunmuş olacakları beyan edilmektedir.

58. ayette Kur’an’ın muhataplar gerçekleri hatırlasınlar diye Hz. Peygamber’in diline kolaylaştırıldığı, bunu inkâr edenlerin feci akıbetlerinin gözetilmesi gerektiğine dikkat çekilmektedir.

Yüce Allah, surenin 51-59. ayetlerinde takva sahiplerine çeşitli nimetler vereceğini, orada başka bir ölüm tatmayacaklarını, Allah’ın büyük lütfu gereği azaptan korunmuş olacaklarını, vahyin kolaylaştırıldığını ve inkâr edenlerin akıbetin in beklenmesi gerektiğini ifade etmektedir.

ıı. (54-55. Ayetler): Eşleştirilmeler ve İstedikleri Her Şey

كَذٰلِكَ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ ع۪ينٍ يَدْعُونَ ف۪يهَا بِكُلِّ فَاكِهَةٍ اٰمِن۪ينَ “İşte böyle! Biz onları, (güzel) gözlü hurilerle (de) eşleştirmiş (olacağ)ız. Orada, güven içinde (canlarının istediği) her meyveyi isteyeceklerdir.”

Buradaki كَذٰلِكَ [kezâlike] kelimesi “işte böylece”; وَزَوَّجْنَاهُمْ [vezevvecnâhum] fiili “ve onları eşleştirmiş (olacağız)”; بِحُورٍ ع۪ينٍ [bihûrin ‘înin] tamlaması “güzel, iri gözlü huri(ler)le”; يَدْعُونَ [yed‘ûne] fiili “isterler”; ف۪يهَا [fîhâ] ifadesi “orada”; بِكُلِّ فَاكِهَةٍ [bikülli fâkihetin] tamlaması “her bir meyve ile ilgili”; اٰمِن۪ينَ [âminîne] sözcüğü ise “güven içinde olanlar olarak” demektir.

Burada cennetliklere ödül bağlamında verilecek başka bazı nimetler gündeme getirilmektedir.

1. كَذٰلِكَ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ ع۪ينٍ “İşte böyle! Biz onları, (güzel) gözlü hurilerle (de) eşleştirmiş (olacağ)ız.” Yüce Allah durumun işte bu şekilde gerçekleşeceğini beyan etmekte, bu arada cennetlikleri güzel gözlü hurilerle eşleştirileceklerini müjdelemektedir. Bu ifadenin benzeri Tûr 52:20’de de geçmektedir.

Bu ayetlerde geçen زَوَّجْنَا [zevvecnâ] “eşleştirdik” fiilinin geçmiş zaman kalıbında oluşu bunun cennette mutlak surette gerçekleşeceğini göstermek içindir ki bu tür gelecekte yaşanacak olaylar için geçmiş zaman kalıbı kullanımı bir Kur’an üslubudur.

Kur’an’da dört kez(137) geçen حُور [hûr] kelimesi “beyaz olmak, beyazlaşmak” anlamındaki  [haver/ahver] kökünden türetilmiş bir sıfat olan  [havrâ]nın çoğuludur. Türkçede tekili için kullanılan “hûrî” kelimesi bu kalıpta Arapçada yoktur. Bu sözcük, “gözünün beyazı çok beyaz, siyahı da çok siyah olanlar veya kalpleri, nefisleri ve gözleri güzel olanlara” denilir.(138) Araplar, çölde yaşayan kadınların aksine şehir hanımlarının ten beyazlığını ifade etmek için  [havâriyyât] kelimesini kullanırlar.

Dilciler “huri” için “beyaz tenli, gözünün beyazı saf, siyahı koyu ve yuvarlak, göz kapakları ince ve nazik” tasvirini yapmışlardır. Bir anlayışa göre “huri” ceylan gözlü, yani gözünün tamamı siyah olan demektir ki böylesine insanlarda rastlanmaz(139).

Kur’an’da dört kez(140) geçen ve üç ayette(141) [hûr] kelimesiyle birlikte zikredilen ع۪ين [‘în] kelimesi ise “güzel, iri ve kara gözlü” demektir.(142) Bu kelime Rahmân 55:72. ayette ise “çadırlarda iskân edilmiş” anlamındaki [maksûrât] kelimesiyle beraber yer almaktadır.

Sâffât 37:48, Sâd 38:52 ve Rahmân 55:56. ayetlerde [hûr] kelimesi kullanılmamasına rağmen “güzel bakışlarını eşlerinden ayırmayan kadınlar” anlamındaki [kâsırâtü’t-tarfi] ifadesiyle birlikte Rahmân 55:70. ayette “iyi huylu güzel kadınlar” anlamında [hayrâtün hisânun] ifadesinin hurileri nitelendirdiği genellikle kabul edilmektedir.

“Huriler”, Nebe’ 78:33’te “göğüsleri yeni oluşmuş yaşıt kızlar” anlamındaki [kevâibe etrâben] şeklinde açıklanmaktadır ki bu yorum ayetlerin bağlamına açıkça ters olduğu için doğru kabul edilmemelidir. Vâkı‘a 56:37’de “eşlerine düşkün iffetli yaşıt kızlar” anlamında [‘uruben etrâben] nitelemesiyle de ifade edilmiştir. Bakara 2:25, Âl-i İmrân 3:15 ve Nisâ 4:57’te geçen “tertemiz eşler” anlamındaki [ezvâcun mutahharatün] ifadesiyle de hurilerin kastedildiği belirtilmiştir.(143)

Vâkı‘a 56:23’te huriler, yüksek değerinden ötürü saklanan ve bir anlamda kıskanılan inciye benzetilirken Sâffât 37:49’da gün yüzü görmemiş ve el değmemiş taze yumurtaya, bir anlayışa göre sedefinden çıkarılmamış beyaz inciye(144), Rahmân 55:58’de de yakut ile mercana benzetilmiştir. Ayrıca Vâkı‘a 56:36’da hurilerin bakire oldukları yani başkaları için ödül olmadıkları ve Rahmân 55:56, 74’te cennetteki eşlerinden önce kendilerine hiçbir insanın ve hiçbir cinin dokunmadığı belirtilmektedir.

Duhân 44:54. ayette زَوَّجْنَا [zevvecnâ] fiilinden sonra [bâ/bi] cer harfinin gelişi bu [tezvîc] denilen eşleştirmenin “nikahlamak” veya bilinen anlamıyla cinsel içerikli “evlendirmek” değil de “birbirine yaklaştırmak”, “tek olanı bir başkasıyla çift yapmak” manasına geldiği bazı müfessirlerimiz tarafından dile getirilmektedir. Esasında söz konusu fiilin bilinen anlamda “nikâhlamak, evlendirmek” manasındaki kullanımından söz eden Ahzâb 33:37’de [bâ/bi] cer harfinin kullanılmadığı gözden kaçırılmamalıdır.(145)

Cennetteki eşleştirmeler dünyadaki gibi cinsel içerikli değildir; çünkü aynı ödüller erkeklere de kadınlara da verilecektir. Anlaşılan o ki orada cennetliklere sadece ve sadece kendilerine tahsis edilen eşler verilecek, ancak bu bir evlendirme gibi olmayacak, Hicr 15:47’de de beyan edildiği gibi “cennet kardeşliği” şeklinde gerçekleşecektir.

Ayrıca Zuhruf 43:67’de muttakiler dışında kalanların birbirlerine düşman olacakları belirtilirken de muttakilerin kardeş olacakları mesajı verilmektedir. Vâkı‘a 56:7’de de ifade edildiği gibi, orada eşler ve eşleştirmeler olacaktır. Ancak bu aynı ödülü hak edenler için kullanılan bir ifade olarak kadın ve erkek bütün cennetlikleri içerecek şekilde anlaşılmak durumundadır.

2. يَدْعُونَ ف۪يهَا بِكُلِّ فَاكِهَةٍ اٰمِن۪ينَ “Orada, güven içinde (canlarının istediği) her meyveyi isteyeceklerdir.” Yüce Allah cennetliklerin oradaki nimetlerden, her türlü meyveden dilediklerini güven içerisinde isteyebileceklerini haber vermektedir.

Konuyla ilgili olarak Yâsîn 36:57’de geniş açıklamalar yapmıştık. Burada önemine binaen şu hususları hatırlatmakta yarar görmekteyiz: Kur’an’da 11 kez(146) geçen فَاكِهَة [fâkiheh] kelimesi “meyve”, “taze yemiş”, “her tür meyve” anlamına gelmekte, Râzî’nin de belirttiği gibi yenen her bir nimetin tazeliğini ve lezzetli oluşunu ifade etmektedir. Ayette فَاكِهَة [fâkiheh] kelimesinin seçilmesinin muhtemel bir nedeni, dünyadaki fedakârlıklarının “meyve”sini mahşerde alacaklarını beyan olabilir.

Cennetin menüsü sadece meyvelerden oluşmamakta, cennetliklere arzu ettikleri her ne varsa kendilerine ikram edileceği beyan edilmektedir. Zuhruf 43:71’de “canların çektiği ve gözlerin görmekten hoşlanıp zevk alacağı her şey”in cennette bulunacağı ifade edilmektedir. Nahl 16:31’de de cennetliklere “orada istedikleri her şeyin verileceği” müjdelenmektedir.

Muhammed 47:15’te “zamanla bozulmayan saf su ırmakları”, “tadı değişmeyen süt ırmakları”, “içenlere lezzet veren meşrubat ırmakları” ve “saf süzme bal ırmakları” zikredildikten sonra, “her türden meyve ve sınırsız bağış” da ödüller arasında yer almaktadır. Rahmân 55:46-78, Vâkı‘a 56:12-40, İnsân 76:5-22 gibi pek çok ayette ise “çok daha ayrıntılı bir cennet menüsü” verilmektedir.

Cennet nimetleri burada zikrettiğimiz ayetlerdekilerden ibaret değildir. Meselenin ne kadar muhteşem bir gizem içerdiğini belirtmek üzere Secde 32:17’de şöyle buyrulmaktadır: “Hiçbir can kendisi için (cennette) ne tür göz aydınlıklarının gizlendiğini bilemez.” İşte bu ayet, cennette müminler için akla hayale gelmeyecek sayısız nimetlerin bulunduğunu beyan etmekte, daha fazla kafa yormaya gerek olmadığını ortaya koymaktadır.

Daha önce yorumladığımız Şûrâ 42:22 ve Zuhruf 43:71’de de belirttiğimiz üzere, cennet nimetleri konusunda Hz. Peygamber’den bize gelen çok önemli bilgiler vardır. Konuyu özetleyecek mahiyette olan bir örneği hatırlatmakla yetineceğiz:

Hz. Peygamber’e nispet edilen bir rivayette cennet nimetleri hakkında Peygamberimiz (as)’ın مَا لاَ عَيْنٌ رَأَتْ ، وَلاَ أُذُنٌ سَمِعَتْ وَلاَ خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ beyanı gereği, orada “hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşer kalbine gelmeyen birtakım nimetler hazırlanmış olacağı” ifade edilmektedir.(147)

Rabbimiz bizi de bütün mümin kardeşlerimizi de bu büyük nimetten mahrum bırakmasın.

Örneklerini daha da artırabileceğimiz bu tür ifadeler cennetliklerin orada diledikleri her şeyi bulacaklarını açıkça göstermektedir. Dünya hayatında Yüce Allah’ın dilediği gibi yaşayanlar bunun karşılığını mahşerde diledikleri ödüllerle buluşma şeklinde göreceklerdir. Bu durum birbirine benzer ifadelerle şöyle de beyan edilmektedir: “Vaktiyle yapmış olduğunuz fedakârlıklara karşılık olarak afiyetle yiyiniz, içiniz.”(148)

İşte yorumunu yapmakta olduğumuz bu ayet ve aktardığımız bir rivayet cennette müminler için akla hayale gelmeyecek sayısız nimetlerin bulunduğunu beyan etmekte, daha fazla kafa yormaya gerek olmadığını ortaya koymaktadır.

Dipnotlar

• 137-) Duhân 44: 54; Tûr 54: 20; Rahmân 55: 72; Vâkı‘a 56: 22. 138-) Taberi, Câmi‘u’l-Beyân, XXVII, 159. 139-) İbn Manzur, Lisânü’l-ʿArab, “hvr” md.; Kâmus Tercümesi, “ḥvr” md. 140-) Sâffât 37: 48; Duhân 44: 54; Tûr 52: 20; Vâkı‘a 56: 22. 141-) Duhân 44: 54; Tûr 52: 20; Vâkı‘a 56: 22. 142-) Semerkandi, Bahru’l-‘Ulûm, III, 352; Razi, Mefâtîhu’l-Ğayb, XXVII, 253.
  • Duhân 44/54 Kamer 54/20 Rahmân 55/72 Vâkı‘a 56/22 Sâffât 37/48 Duhân 44/54 Tûr 52/20 Vâkı‘a 56/22 Duhân 44/54 Tûr 52/20 Vâkı‘a 56/22
• 143-) “ Huri ” kelimesiyle ilgili farklı ve geniş değerlendirmeler için bkz. Bekir Topaloğlu, “Huri” mad., DİA , İstanbul, 1998, XVIII, ss. 387-390. 144-) İbn Kesîr, Tefsîr , II, 452; Şevkânî, Fethu’l-Kadîr , IV, 382-383. 145-) Razi, age ., XXVII, 253.
• 146-) Yâsîn 36 : 57; Sâd 38 : 51; Duhân 44 : 55; Tûr 52 : 22; Rahmân 55 : 11, 52, 68; Vâkı‘a 56 : 20, 32; ‘Abese 80 : 31.
  • Yâsîn 36/57 Sâd 38/51 Duhân 44/55 Tûr 52/22 Rahmân 55/11 Vâkı‘a 56/20 ‘Abese 80/31
• 147-) Buhari, Tevhîd, 35; Bed’ü’l-Halk, 8; Tefsir, (Secde) 1; Müslim, Cenneh ve Sıfatü Na‘îmihâ ve Ehlihâ, 5; Tirmizi, Tefsîru’l-Kur’ân, 32; İbn Mace, Zühd, 39. 148-) Tûr 52: 19; Hâkka 69: 24.
  • Tûr 52/19 Hâkka 69/24