Duhân Suresi

Mekke’de risaletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 59 ayetten oluşan, adını 10. ayette yer alan ve “duman” anlamındaki دُخَان duhân kelimesinden alan Duhân suresi, inişe göre 84, resmî sıralamada ise 44. suredir.

Duhân suresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Zuhruf suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sure de “başlangıç harflerinin huruf-ı mukatta‘adan oluşması” (Zuhruf 1; Duhân 1); “vahyin indiriliş gayesi” (Zuhruf 3; Duhân 4-6); “Yüce Allah’ın mutlak hükümranlığı” (Zuhruf 81, 84-85; Duhân 7-8); “inkârcıların dünyevi sıkıntıların giderilmesi durumunda verdikleri sözlerden dönmeleri” (Zuhruf 49-50; Duhân 12-13); “Firavun’un muhataplarıyla ilişkisi, İsrailoğullarının durumu” (Zuhruf 51-54; Duhân 17-18, 30-33); “cennetliklere ve cehennemliklere yönelik bilgilendirmeler” (Zuhruf 71-75; Duhân 43-55) gibi konularda ortak mesajlar içermektedir. 

Duhân suresi, mukatta‘a harfleri, vahyin apaçık oluşu, indiriliş amacı, Yüce Allah’ın mutlak kudreti ve bütün insanların Rabbi olduğu, inkârcıların azabın kaldırılması durumunda eski inkârcılıklarına ve alaycılıklarına geri döndükleri, buna karşılık Yüce Allah’ın çok güçlü bir şekilde kendilerinden intikam aldığı ifade edilmektedir.

17. ayetten itibaren, daha önceki nesiller içinde yaşamış olan Firavun’un kendisine gelen elçilere nasıl davrandığı, onların tekliflerini nasıl reddettiği, bunun sonrasında Yüce Allah’ın müminleri kurtarmak ve geride kalan azgınları cezalandırmak üzere denizde boğduğu, geride çok değerli şeyleri bıraktıkları hatırlatılmaktadır.   

30. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın İsrailoğullarını Firavun’un şiddetli azabından koruduğu, sonrasında onların da tıpkı başka inkârcılar gibi ahiret hayatını inkâr ettikleri bildirilmekte, Tübba‘ halkının ve benzerlerinin de benzer sebeplerle helak edildikleri özellikle hatırlatılmaktadır.

38. ayetten itibaren, kâinatın oyun olsun diye yaratılmadığı, her bir şeyin mutlak surette bir yaratılış amacının bulunduğu, fakat insanların çoğunun bunu bilmediği, mahşerde insanların birbirlerine hiçbir yararının bulunamayacağı, Yüce Allah’ın merhamet ettikleri hariç kendilerine asla yardım edilmeyeceği haber verilmektedir.

43. ayetten itibaren, cehennemde azabın menüsü hakkında bilgi verilmekte, zakkum ağacından söz edilmekte, inkarcıların ateşin ortasına savrulacakları, oysa dünya hayatında itibarlı olduklarının kendilerine hatırlatılacağı ifade edilmektedir. Buna karşılık, muttakilere de çeşitli ödüller verileceği, orada hiçbir şekilde ölümü tatmayacakları, azaptan korunmuş olacakları beyan edilmektedir.

58. ayette Kur’an’ın muhataplar gerçekleri hatırlasınlar diye Hz. Peygamber’in diline kolaylaştırıldığı, bunu inkâr edenlerin feci akıbetlerinin gözetilmesi gerektiğine dikkat çekilmektedir.

Yüce Allah, surenin 34-50. ayetlerinde müşriklerin ahireti inkârlarını, önceki nesiller içinde Tübba‘ kavmi gibi çok daha güçlü olanları helak edişini, kâinatı bir anlam için yarattığını, mahşerde inkârcıların yaşayacakları felaketleri, cehennemdeki korkunç azapla ilgili detayları ve muhataplara yönelik kınama ifadelerini dile getirmektedir.

ı. (40-42. Ayetler): Yardımlaşmanın Olmaması

اِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ م۪يقَاتُهُمْ اَجْمَع۪ينَ يَوْمَ لَا يُغْن۪ي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْـًٔا وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ اِلَّا مَنْ رَحِمَ اللّٰهُ اِنَّهُ هُوَ الْعَز۪يزُ الرَّح۪يمُ “Şüphesiz ki ayrılma (mahşer) günü, hepsinin bir arada buluşacağı (gündür). O gün, dostun dosta hiçbir yararı olmaz; kendilerine yardım da edilmez. Ancak Allah’ın merhamet ettiği kişiler böyle değildir. Şüphesiz ki sadece O, [el-‘azîz]dir (çok üstündür); [er-rahîm]dir (çok merhametlidir).”

Buradaki اِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ [inneyevme’l-fasli] ifadesi “muhakkak ki ayırım günü”; م۪يقَاتُهُمْ [mîkâtühüm] tamlaması “onların bulunacakları zaman (dır)”; اَجْمَع۪ينَ [ecme‘îne] kelimesi “hepsinin”; يَوْمَ [yevme] kelimesi “o gün”; لَا يُغْن۪ي [lâ yuğnî ] fiili “bir şey gideremeyecek, fayda ver e meyecek”; مَوْلًى [mevlen ] kelimesi “hiçbir dost”; عَنْ مَوْلًى [‘an mevlen] ifadesi “hiçbir dost t an, hiçbir dostun hiçbir dostuna faydası olmayacak”; شَيْـًٔا [şey’en] kelimesi “hiçbir şey, hiçbir şekilde”; وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ [velâ hum yunsarûne] ifadesi “onlara yardım da edilmeyecektir”; اِلَّا مَنْ رَحِمَ [illâ men rahime] istisnası “merhamet ettikleri hariç”; اللّٰهُ [ allâhu] kelimesi “Allah(ın)”; اِنَّهُ هُوَ [innehû huve] ifadesi “muhakkak ki sadece O’dur O”; الْعَز۪يز [el-‘azîzü] sıfatı “çok üstün (olan)”; الرَّح۪يم [er-rahîmu] sıfatı ise “çok merhametli (olan)” demektir.

Burada mahşer şartlarında bütün insanların bir araya toplanacağı ve hiç kimsenin hiç kimseye faydasının olamayacağı, Allah’ın merhamet ettikleri hariç onlara yardım da edilmeyeceği gündeme getirilmektedir.

1. اِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ م۪يقَاتُهُمْ اَجْمَع۪ينَ “Şüphesiz ki ayrılma (mahşer) günü, hepsinin bir arada buluşacağı (gündür).” Yüce Allah önceki nesillerin azgın olanlarının helak edildiğini, mahlukatın bir yaratılış amacının mutlaka bulunduğunu beyan ettikten sonra, bu ayette de insanların yargılanacağı güne dikkat çekmekte ve o gün öncekilerin ve sonrakilerin hepsinin bir araya toplanacağını haber vermektedir. Bağlam dikkate alındığında burada sözü edilenlerin öncelikli olarak “inkârcılar ve müşrikler” olduğu anlaşılmaktadır.

Konuyla ilgili olarak Mürselât 77:12-19’da şöyle buyrulmaktadır: “(Bu durum), hangi güne ertelenmiştir? Fasl (yani her şeyin ayırt edilip açıklanacağı Ayrılma) Günü’ne. ‘(Ey Peygamber!) O Ayrılma Günü’nün ne olduğunu sana bildiren ne olabilir ki!’ (Peygamberleri, kıyameti ve yargılamayı) yalan sayanların, o gün vay haline! Biz, (bunlar gibi inkârcı olan) öncekileri helak etmedik mi? Sonra gelenleri de onların ardına takacağız. İşte Biz, suçlulara böyle yaparız! (Allah’ın, suçluları cezalandıracağı gerçeğini) yalan sayanların, o gün vay hâline!”

Bu ayetlerde geçen söz konusu gün, “Fasl Günü”, yani “Ayrım Günü”, “Ayrılma Günü” veya “Hüküm Günü” olarak isimlendirilmektedir. Bu tamlama hükümlerin verilmesi manasına geldiği gibi inanç farkı bulunan kan yakınlığı olanların aralarının ayrılması manasını da içerebilir.(95)

Ahirette gerçekleştirilecek değerlendirilme veya hüküm verme işlemi hakkında Yüce Allah’ın Kur’an’da kullandığı kelimelerden biri de الْفَصْل [el-fasl] ismi veya يَفْصِلُ [yefsılü] fiilidir. [Fasl], “iki şeyden birini diğerinden ayırmak”, “hakkı bâtıldan ayırt etmek” ve “bu işin yapıldığı gün” anlamlarına gelmektedir.(96)

İşte bu anlamlardan da esinlenerek, ahiretteki [fasl]ın insanlar hakkında hükmün verilmesi, değerlendirme aşamasında insanların birbirlerinden ayrılması veya hükmün ayrıntılı olarak fasl edilmesi anlamına geldiğini söyleyebiliriz. Bu anlamıyla, ilgili kelime Kur’an’da şu ayetlerde geçmektedir:

a) “İman edenler, Yahudiler, Sâbiîler, Hristiyanlar, Mecusiler ve müşrik olanlara gelince, muhakkak ki Allah bunlar arasında kıyamet gününde (ayrı ayrı) hükmünü verecektir. Çünkü Allah her şeye hakkıyla şahittir.”(97)

b) “Muhakkak ki, Rabbin anlaşmazlığa düştükleri şeyler hakkında kıyamet günü onların aralarında hükmedecektir.”(98)

c) “(Durumu gören kâfirler), ‘Âh, yazıklar olsun bize! Bu, ceza günüdür’ derler. (Bunun üzerine kendilerine), ‘İşte bu, yalanlamış olduğunuz hüküm günüdür’ (denilecektir).”(99)

d) “Kıyamet günü yakınlarınız ve çocuklarınız size fayda vermezler. Çünkü Allah aranızı ayırır. Allah, yaptıklarınızı görendir.”(100)

e) Ahirette insanların, amellerine göre ayrılacağından söz eden ayetler bağlamında Rûm suresindeki şu ayet oldukça dikkat çekicidir: “Kıyamet kopacağı gün, işte o gün (müminlerle inkârcılar) birbirlerinden ayrılacaklardır.”(101) Bu ayette [fasl] kelimesi değil, ancak aynı anlama gelebilecek [yeteferrakûne] “birbirlerinden ayrılacaklar” fiili kullanılmaktadır.

f) Ayrıca Yâsîn suresindeki, “Ey suçlular! “Bugün (kenara) çekilip ayrılın!”(102) ayeti de bu ayrılma işleminin bir başka hitabını oluşturmaktadır.(103)

Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette ve Mürselât 77:13. ayetindeki ifade, Kur’an’da çeşitli surelerde ele alınan “yargılama ve hüküm verme günü” anlamında mahşeri ifade etmekte, peygamberlerin şahitliklerinin işte bu güne ertelendiği ortaya konulmaktadır.

Konuyla ilgili olarak yine Mürselât 77:38’de de şöyle buyrulmaktadır: “(O zaman, inkârcılara şöyle denecektir:) Bu, Ayrım Günü’dür. Sizi de öncekileri de bir araya toplayacağız.” Benzer bir konunun işlendiği Yâsîn 36:32, Sâffât 37:16-17 ve Vâkı‘a 56:49-50’den de destek alarak şunu söyleyebiliriz:

Öncekiler de sonrakiler de, yani bütün insanlar belirli bir günün buluşma vaktinde bir araya getirileceklerdir. Bu gerçek ışığında özellikle inkârcıların yeniden bir durum değerlendirmesi yapmaları gerektiği açıktır. Ayette özellikle ve öncelikle hatırlatılan husus bu olsa gerektir. Bu arada, inananlarla inanmayanların birbirlerinden ayrılacağını ve aralarında verilen hüküm gereği farklı yerlere gideceklerini ortaya koyan başka ifadeler de Kur’an’da vardır.(104)

2. يَوْمَ لَا يُغْن۪ي مَوْلًى عَنْ مَوْلًى شَيْـًٔا وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ “O gün, dostun dosta hiçbir yararı olmaz; kendilerine yardım da edilmez.” Bu ifade şöyle de tercüme edilebilir: “Hiçbir dost hiçbir dosta fayda veremez, kendilerine yardım da edilmez”, “Hiçbir dostun hiçbir dostuna faydası olmayacak, kendilerine yardım da edilmez”; “Hiçbir dost hiçbir dosttan hiçbir şey gideremeyecek, kendilerine yardım da edilmez.”

Yüce Allah mahşerdeki hayatta dünyadaki hiçbir dostun diğer dostuna faydasının bulunmayacağını, birbirlerinden herhangi bir şey savamayacaklarını, kâfirlere de hiçbir şekilde yardım edilmeyeceğini haber vermektedir. Ayette geçen مَوْلى [mevlâ] kelimesi “dost” manasına gelmektedir. Bu kelime hakkında Hacc 22:78’de geniş bilgiler verdiğimiz için burada aynı bilgileri tekrarlamayacağız.

Konuyla ilgili olarak Câsiye 45:19’da şöyle buyrulmaktadır: “Muhakkak ki onlar, Allah’a karşı sana hiçbir fayda vermezler. Muhakkak ki zalimler birbirlerinin dostlarıdır; Allah da takvâ sahiplerinin dostudur.”
Ayrıca benzer bir içerikte Fâtır 35:18’de de şöyle buyrulmaktadır:
“Hiçbir (günah) yüklüsü, başkasının (günah) yükünü yüklenemez. (Günah) yükü ağır kişi, yakını bile olsa yükünü taşımaya (başkasını) yardıma çağırsa, yükünden hiçbir zerresi taşınamaz. Sen sadece görmedikleri halde (yalnızken) Rablerine derin saygı duyanları ve namazı kılanları uyarabilirsin. Arınmaya çalışan kişi sadece kendisi için arınmış olur. Dönüş sadece Allah’adır.” Bu ayet mahşerdeki durumun ciddiliğini, adaletin hakkaniyet üzere tecelli ettirileceğini ve günahlara dair sorumlulukların şahsiliğini açıkça ortaya koymaktadır.

Burada verilen bilgiye göre, mahşerdeki yargılama esnasında ve sonrasında, günah yüklü kişi en yakınları bile olsa başkasından yardım alamayacaktır. Hiç kimse hiç kimsenin yükünü hiçbir şekilde taşıyamayacaktır. Nitekim ‘Ankebût 29:12’deki “Kâfir olanlar iman edenlere ‘Bizim yolumuza uyun, sizin günahlarınızı da biz yüklenelim!’ derler. (Oysa) günahlarından hiçbir şeyi asla yüklenici değillerdir. Şüphesiz ki onlar yalancıdır.” ifadesi, bu noktadaki farklı kanaatlerin ne kadar hatalı olduğunu ortaya koymaktadır.

Bunun gerekçesi bu tür günaha dalmış ve tevbe etmeden ölmüş kişilerin mahşerde birbirlerinden kaçacak oluşlarıdır: “Kişi işte o gün, kardeşinden, annesinden, babasından, eşinden ve çocuklarından kaçar. (Çünkü) o gün, herkesin kendine yetip artacak bir işi, meşguliyeti olacaktır.”(105)

‘Abese 80:34-37’de de beyan edildiği üzere, mahşerde başkasına yardım etmek bir tarafa, kişinin kendi yakınlarıyla bile ilgilenemeyecek oluşu, yargılamada insanların birbirleriyle kesinlikle yardımlaşamayacaklarını göstermektedir. Bu durum, pek çok ayette dile getirilmektedir. Hiç kimse bir başkasının sorumluluğunu taşıyamayacaktır; hiç kimse başkasının günah yükünü çekemeyecek,(106) hiç kimse başkasından,(107) hiçbir baba oğlundan, oğul da babasından bir şey gideremeyecektir.(108)

Kişi en yakınından yardım istese de, günah yükünden hiçbir şey başkasına devredilemeyecektir.(109) Yardım isteyenin imdadına yetişmek mümkün olmayacağı gibi,(110) kendisinden yardım istenenler de buna güç yetiremeyeceklerdir.(111) Çünkü orada alışveriş de kayırmacılık da olmayacaktır.(112) Azabı gördüklerinde, kendilerine tabi olunanlar, tabi olanlara sırtlarını dönecekler; aralarındaki bütün ilişkiler kökten kesilecek;(113) hiçbir dost başka bir dostundan yardım alamayacaktır.(114)

Örneklerini çoğaltabileceğimiz bu ayetlerde de görüldüğü üzere, mahşerde yargılanma öncesinde ve o esnada herhangi bir yardımlaşma mümkün olmayacak, kişiler kendi yaptıklarını karşılarında bulacaklardır.(115) Mahşerde Sûr borusuna üflendiğinde insanlar arasında nesep bağının kalmayacağı ve hiç kimsenin diğerinden bir şey sorup isteyemeyeceği de haber verilmektedir.(116)

Cehennemlik bir kişinin yardım alması bir tarafa, en yakınındakiler dâhil bütünüyle yeryüzündeki insanları fidye vermeyi dahi teklif edebilecektir. İşte konuyla ilgili ayet mealleri: “Birbirlerine gösterileceklerdir (fakat herkes kendi derdindedir). O (inkârcı) suçlu kişi, o günün azabından (kurtulmak için) oğlunu, eşini (hanımını), kardeşini, kendisini koruyup barındıran yakınlarını ve yeryüzünde kim varsa hepsini kendisini (azaptan) kurtarması için fidye vermek isteyecektir.”(117)

Suçlu, inkârcı veya sürekli günah işleyen kişi mahşerdeki ateş azabından kurtulmak için fidye vermek isteyecektir. Bu girişim bir gerçeklik olarak Kur’an’da dile getirilmekte,(118) ancak fidye verilmek istense de bu isteğin sonucu değiştirmeyeceği, çünkü kabul edilmeyeceği beyan edilmektedir.(119)

Hz. Peygamber , “En yakın akrabanı uyar”(120) ayeti gelince, Muttalib oğullarına ve diğer kabilelere yönelik dile getirdiği gibi kızına da şunları söylemiştir:

يا فاطمة أنقذي نفسك من النار فإني لا أملك لكم من الله “Ey Fâtıma, nefsini ateşten koru; çünkü Allah’tan gelecek bir (ceza) konusunda sizin için (cezayı giderme konusunda) herhangi bir gücüm yoktur.”(121) İşte yorumunu yapmakta olduğumuz ayette mahşer şartlarında yardımlaşmanın olamayacağı, kişinin en yakınlarının bile ona yardım edemeyeceği, hiçbir şekilde yükünü hafifletemeyeceği beyan edilmektedir.

3. اِلَّا مَنْ رَحِمَ اللّٰهُ اِنَّهُ هُوَ الْعَز۪يزُ الرَّح۪يمُ “Ancak Allah’ın merhamet ettiği kişiler böyle değildir. Şüphesiz ki sadece O, [el-‘azîz]dir (çok üstündür); [er-rahîm]dir (çok merhametlidir).” Yüce Allah mahşerde kişilere yardım edilmeyeceği hükmünün istisnasının bulunduğunu beyan etmekte ve “kendisinin merhamet ettiklerine elbette yardım edileceğini” müjdelemektedir.

Buradaki istisnanın önceki ayetin son cümlesiyle ilgili olduğu aşikardır.(122) Ancak bazı müfessirlerimiz konuyu “şefaat”le ilişkilendirerek istisnanın önceki bütün ayetlerle ilgili olduğunu ve müminlerin birbirlerine şefaat edeceklerini dile getirmişlerdir.(123) Bizce şefaatle ilgili ayetlere bakıldığında bu görüş doğru değildir.

Yüce Allah mahşerde dilediği ve hak eden kullarına yardım edebileceğini, çünkü çok güçlü ve çok merhametli olduğunu beyan etmekte, bu noktada başka herhangi bir güç ve otorite olamayacağı için hiç kimseden izin almasının gerekli olmadığını ifade etmiş olmaktadır.

Bu mesajıyla putperestlerin nasıl bir yanılgı içerisinde olduklarını ortaya koymakta, Yüce Allah’ın dışında veya peşi sıra başka herhangi bir varlığa tapmanın ne kadar korkunç bir hata olduğunu açıkça dile getirmiş olmaktadır.

Dipnotlar

• 95-) Semerkandi , age ., III, 272.
• 96-) İsfehani, age., s. 638. 97-) Hacc 22: 17. 98-) Secde 32: 25.
  • Hacc 22/17 Secde 32/25
• 99-) Sâffât 37: 20-21. 100-) Mümtehine 60: 3. 101-) Rûm 30: 14. 102-) Yâsîn 36: 59. 103-) Mahşerdeki Fasl işleminin ne olduğu hakkında geniş bilgi için bk. Okuyan, Kur’ân-ı Kerîm’e Göre Kabir Kavramı ve Kıyâmet-Âhiret Süreci , s. 558-563.
  • Sâffât 37/20 Mümtehine 60/3 Rûm 30/14 Yâsîn 36/59
• 104-) Rûm 30 : 14; Yâsîn 36 : 59.
  • Rûm 30/14 Yâsîn 36/59
• 105-) ‘Abese 80 : 34-37.
  • ‘Abese 80/34
• 106-) En‘âm 6: 164; İsrâ 17: 15; Fâtır 35: 18; Zümer 39: 7; Necm 53: 38. 107-) Bakara 2: 48, 123. 108-) Lokmân 31: 33. 109-) Fâtır 35: 18. 110-) İbrâhim 14: 22. 111-) Yâsîn 36: 75. 112-) İbrâhim 14: 31. 113-) Bakara 2: 166. 114-) Duhân 44: 41; Me‘âric 70: 10. 115-) Necm 53: 39-41; Zilzâl 99: 7-8. 116-) Mü’minûn 23: 101. 117-) Me‘âric 70: 11-14.
  • En‘âm 6/164 İsrâ 17/15 Fâtır 35/18 Zümer 39/7 Necm 53/38 Bakara 2/48 Lokmân 31/33 Fâtır 35/18 İbrâhîm 14/22 Yâsîn 36/75 İbrâhîm 14/31 Bakara 2/166 Duhân 44/41 Me‘âric 70/10 Necm 53/39 Zilzâl 99/7 Mü'minûn 23/101 Me‘âric 70/11
• 118-) Yûnus 10 : 54; Ra‘d 13 : 18; Zümer 39 : 47. 119-) Âl-i İmrân 3 : 91; Mâide 5 : 36; Hadîd 57 : 15. 120-) Şu‘arâ 26 : 214. 121-) Müslim, Îmân, 89. Bu başlıkta bazı değişikliklerle 10 rivayet daha yer almaktadır. 122-) Taberi, age., XXV, 130; Zemahşeri, age., IV, 273. 123-) Semerkandi, age., III, 272; Taberi, age., XXV, 130.
  • Yûnus 10/54 Ra‘d 13/18 Zümer 39/47 Âl-i İmrân 3/91 Mâide 5/36 Hadîd 57/15 Şu‘arâ 26/214