Sâd Suresi

Mekke’de risaletin 8 veya 9. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 88 âyetten oluşan, adını ilk âyette geçen صٓ sâd harfinden alan Sâd sûresi, inişe göre 55, resmî sıralamada ise 38. sûredir. Bu sûrenin bir adı da “Dâvûd sûresi”dir.

Sâd sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Sâffât sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Her iki sûrenin de yemin ifadeleriyle başlaması ve çeşitli peygamber kıssaları noktasında konu ilişkisine sahiptir. Sâffât sûresinin başında, Sâd sûresinin sonunda vahyin etkinliğine dair bilgiler verilerek de iki sûre birbirine konu bağı ile bağlanmaktadır.

Sâd sûresi, Mekkeli müşriklerin Hz. Peygamber’e yönelik hakaretleri ve alaycılıklarıyla ilgili bilgilerle başlamakta, peygamberlerini yalanlayan çeşitli kavimlerin akıbetleri hakkındaki bilgilerle ve inkarcıların azabı acele isteme alaycılıklarıyla devam etmektedir.

17. âyetten itibaren, Hz. Dâvûd’un kıssası diğer sûrelerde olmayan boyutuyla burada ele alınmakta, peşinden kâinatın yaratılış amacı ile vahyin âyetleri üzerinde derin derin düşünüp gerçeği hatırlamanın önemi vurgulanmaktadır. Ardından sırasıyla Hz. Süleyman, Hz. Eyyûb, Hz. İbrahim ve daha başka bazı peygamberlerin kıssaları kısaca ele alınmakta ve hakikatin izini süren insanların mahşerdeki muhteşem ve sıra dışı ödülleri hakkında bilgiler verilmekte, bu arada bazı konuşmalara da yer verilmektedir.

55. âyetten itibaren, peygamberlerin tebliğ ettiği ilâhî öğretilere karşı azgınlık yapanların mahşerdeki korkunç akıbetleri ele alınmakta, cehennemliklerin birbirini suçlayacakları haber verilmekte, 63. âyetten sonra da Hz. Peygamber’in misyonu gündeme getirilmektedir.

71. âyetten itibaren, Yüce Allah’ın insanoğlunu yaratması, İblis hariç meleklerin ilâhî emre boyun eğdikleri, bu arada İblîs’in kendini hayırlı görüp kibi göstererek secdeden kaçınma gerekçeleri ile huzurdan kovulması ve mahşere kadar izin isteğine verilen olumlu cevap hatırlatılmaktadır.

Sûrenin sonunda yani 84. âyetten itibaren ise, Yüce Allah’ın sözünün ve vaadinin gerçek olduğu vurgulanarak, Hz. Peygamber’in risaleti tebliğinin karşılığında herhangi bir ücret istemediği hatırlatılarak vahyin âlemler için bir hatırlatma olduğu beyan edilmektedir.

ı. (49-52. Ayetler): Cennetlerin Dört Özelliği

هٰذَا ذِكْرٌ وَاِنَّ لِلْمُتَّق۪ينَ لَحُسْنَ مَاٰبٍ جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْاَبْوَابُ مُتَّكِـ۪ٔينَ ف۪يهَا يَدْعُونَ ف۪يهَا بِفَاكِهَةٍ كَث۪يرَةٍ وَشَرَابٍ وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ اَتْرَابٌ “İşte (bu Kur’an) bir hatırla(t)madır. Şüphesiz ki [muttakî]lere (duyarlı olanlara) güzel bir varış yeri vardır. İçlerinde yaslanabilecekleri, her çeşit meyve ve içeceği isteyebilecekleri, kapıları onlar için açılmış durulmaya değer bahçeler (vardır). Yanlarında yaşlarına uygun, bakışlarını kendilerine yönelten (eş)ler (bulunacaktır).”

Buradaki هٰذَا [hâzâ] işaret zamiri “işte bu (Kur’an, vahiy)”; ذِكْرٌ [zikrun] kelimesi “hatırla(t)ma(dır); وَاِنَّ لِلْمُ تَّق۪ينَ [ve inne li’l-muttakîne] ifadesi “ve muhakkak ki takvalı (duyarlı) olanlar için, muttakiler için vardır”; لَحُسْنَ مَاٰبٍ [lehusne meâbin] tamlaması “elbette güzel bir gelecek”; جَنَّاتِ عَدْنٍ [cennâti ] ‘[adnin] tamlaması “durulmaya değer cennetler, Adn cennetleri”; مُفَتَّحَةً [müfettehaten] kelimesi “açılmış bir halde”; لَهُمُ [lehum] ifadesi “onlar için vardır”; الْاَبْوَابُ [el-ebvâbu] sözcüğü “kapılar”; مُتَّكِـ۪ٔينَ [müttekiîne ] kelimesi “yaslananlar olarak”; ف۪يهَا [fîhâ] ifadesi “orada”; يَدْعُونَ [yed] ‘[ûne] fiili “isterler”; ف۪يهَا [fîhâ] ifadesi “orada”; بِفَاكِهَةٍ كَث۪يرَةٍ [bi fâkihetin kesîratin] tamlaması “çok meyveler”; وَشَرَابٍ [veşerâbin] sözcüğü “ve içecek”; وَعِنْدَهُمْ [ve ‘ındehum] ifadesi “ve onların yanında vardır, onların yanında olacaktır”; قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ [kâsiratü’t-tarfi] tamlaması “bakışlarını kendilerine diken (eşler)”; اَتْرَابٌ [etrâbun] kelimesi ise “yaşları uygun” demektir.

Burada iyi ve güzel davrananlar için mahşerde hazırlanmış ödüllerden bir bölümü gündeme getirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 49-64. ayetlerinde muttakilerin ödülleri ile suçluların feci akıbetini, cehennemliklerin birbirlerini suçlamalarını ve karşılıklı atışmalarını haber vermektedir.

1. هٰذَا ذِكْرٌ وَاِنَّ لِلْمُتَّق۪ينَ لَحُسْنَ مَاٰبٍ “İşte (bu Kur’an) bir hatırla(t)madır. Şüphesiz ki [muttakî]lere (duyarlı olanlara) güzel bir varış yeri vardır.” Ayeti iki başlıkta incelemek istiyoruz:

a) هٰذَا ذِكْرٌ “İşte (bütün bu anlatılanları içeren Kur’an) bir hatırla(t)madır.” Ayette geçen هٰذَا [hâzâ] işaret ismi, Kur’an’dan söz edilen surenin ilk ve 29. ayetini işaret etmektedir. Bu kelime surenin başından beri anlatılan ilahi uyarıları içermekte, bütün bunların yer aldığı vahyi yani Kur’an’ı ifade etmektedir.

Buradaki ذِكْر [zikr] kelimesi ise Kur’an’ın isimlerinden birisidir ve “(gerçeği) hatırlatan şey” anlamında Yüce Allah’ın insanın fıtratına yazdığı gerçekleri hatırlatması manasına gelmektedir. Taberî ve Râzî’nin de belirttiği gibi, bu cümleyi surede kıssası anlatılan peygamberler için bir [yâd-ı cemîl], yani bir “şeref” olarak anlamak da mümkündür.(231)

Bu ifadeyi müşriklerin Sâffât 37:168-169’da dile getirdiği “Geçmiş atalarımızdan bize gelen bir zikir (hatırlatma, uyarı) olsaydı biz de Allah’ın halis kullarından olurduk” sözlerinin cevabı olarak da anlayabiliriz. İşte “bu ve benzer bilgiler istiyordunuz; bunlar eskilerle alakalı hatırlatmalardır” demek istenmektedir. Benzer şekilde En‘âm 6:157’deki isteklerine ve yalan iddialarına bu ayetle de cevap verilmiştir diyebiliriz.

b) وَاِنَّ لِلْمُتَّق۪ينَ لَحُسْنَ مَاٰبٍ “Şüphesiz ki [takva]lı olanlara (duyarlı kişilere) güzel bir gelecek hazırlanmıştır.” Burada sözü edilen ödüller muttakiler için hazırlanmış olacaktır.

Bakara 2: 2’de geniş bir şekilde ele aldığımız üzere, [takvâ] ve [muttakî] kavramı, insanın dünya hayatındaki duyarlılığı manasına gelmekte, Yüce Allah’ın emir ve yasaklarına karşı olabildiğince hassas davranan ve sorumluluğunu bilen insanlara muttaki denmektedir. İşte Yüce Allah bu surede sözünü ettiği peygamberler gibi bütün peygamberlerin muttaki olduğunu, onların izinden gidenlerin de ödüllendirileceğini haber vermektedir.

Yüce Allah, muttaki kullarına mahşerde vereceği ödüller için لَحُسْنَ مَاٰبٍ “Güzel bir gelecek” ifadesini kullanmaktadır. Ayetteki مَاٰبٍ [meâb] kelimesi “dönüş, dönüş yeri” gibi anlamlara gelmekte(232) ve âhireti işaret etmektedir. Bu tamlama, daha önce Sâd 38:25. ayette özel olarak Hz. Davud ve 40. ayette ise Hz. Süleyman için de dile getirilmişti. İşte bu beyanla Hz. Peygamber’e hitap edilmekte, müşriklerin ona yönelttiği eziyet ve sıkıntılara sabretmesi istenerek diğer peygamberler gibi davranması kendisine emredilmektedir.

2. جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْاَبْوَابُ مُتَّكِـ۪ٔينَ ف۪يهَا يَدْعُونَ ف۪يهَا بِفَاكِهَةٍ كَث۪يرَةٍ وَشَرَابٍ وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ اَتْرَابٌ “İçlerinde yaslanabilecekleri, her çeşit meyve ve içeceği isteyebilecekleri, kapıları onlar için açılmış durulmaya değer bahçeler (vardır). Yanlarında yaşlarına uygun, bakışlarını kendilerine yönelten (eş)ler (bulunacaktır).” Burada bazı hususlara değinmek gerekmektedir.

a) جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْاَبْوَابُ “Kapıları onlar için açılmış durulmaya değer bahçeler (vardır).” Bu ayette muttakilere verilecek ödül hakkında bilgi verilmektedir.

ı. جَنَّاتِ عَدْنٍ “[‘Adn] cennetleri.” Yüce Allah önceki ayetteki [husnü meâbin] şeklindeki tamlamayı bu ve devam eden ayetlerde açıklamakta, “güzel gelecek”ten maksadın “durulmaya değer cennetler” anlamında [‘adn] cennetleri olduğunu ifade etmektedir. Fâtır 35:33’te ‘Adn cennetleri konusunda geniş bilgi verdiğimiz için burada aynı şeyleri tekrarlamayacağız. Bu “bahçelerin” bir başka özelliği ise şu şekilde ifade edilmektedir:

ıı. مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْاَبْوَابُ “Kapıları onlar için ardına kadar açılmış.” Nahl 16:32, Enbiyâ 21:103, Ahzâb 33:44 ve Zümer 39:73’te ifade edildiği gibi, cennetlikler oraya geldiklerinde kendilerini melekler selamla karşılayacak ve zaten kapıları açılmış cennetlere kendilerini buyur edeceklerdir. Cennetin kapılarının zaten açılmış olduğu Zümer 39:73’te وَفُتِحَتْ اَبْوَابُهَا [ve futihat ebvâbuhâ] ifadesiyle açıkça bildirilmektedir.

b) مُتَّكِـ۪ٔينَ ف۪يهَا يَدْعُونَ ف۪يهَا بِفَاكِهَةٍ كَث۪يرَةٍ وَشَرَابٍ “İçlerinde yaslanabilecekleri, her çeşit meyve ve içeceği isteyebilecekleri (bahçeler vardır).” Bu ifadenin مُتَّكِـ۪ٔينَ ف۪يهَا şeklindeki ilk kısmı Yâsîn 36:56, Rahmân 55:76 ve Mutaffifîn 83:23 gibi ayetlerde dile getirildiği üzere “cennetliklerin orada çeşitli tahtlara, koltuklara veya yastıklara yaslanmış olacaklarını” beyan eden bir hâl cümlesidir.

Ayetin يَدْعُونَ ف۪يهَا بِفَاكِهَةٍ كَث۪يرَةٍ وَشَرَابٍ “Orada her çeşit meyve ve içeceği isteyebilecekler” kısmı ise, cennetliklerin orada isteyecekleri her türden meyvenin ve meşrubatın kendilerine ikram edileceğini mana olarak içermektedir.

Cennetlerde ne kadar meyve veya meşrubat olduğu konusunda herhangi bir sayı verilemez; ancak Yâsîn 36:57 ve Zuhruf 43:71 gibi ayetlerde onların istediği her şey kendilerine verilecektir. Dahası Muhammed 47:15’te cennetliklere dört farklı özellikte ırmaktan içme imkânı verileceği ve orada her türden meyvenin bulunduğu da hatırlatılmaktadır.

Secde 32:17’de ise hiçbir canın bilemeyeceği türden göz aydınlıklarının onlara sunulacağı ifade edilmektedir. Vâkı‘a 56:18-19, İnsân 76:5-6 ve Mutaffifîn 83:25 gibi ayetlerde cennetliklere ikram edilecek meşrubat hakkında bilgiler verilmektedir.

c) وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ اَتْرَابٌ “Yanlarında yaşlarına uygun, bakışlarını kendilerine yönelten (eş)ler (bulunacaktır).” Bu cümlede cennetliklerin yanında bulunacak eşlerin özelliğinden söz edilmektedir. Buradaki اَتْرَاب [etrâb] kelimesi “aynı yaşta olan, yaşıt” manasına gelmektedir.(233)

Rahmân 55:56’da da açıkladığımız üzere, قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ [kâsırâtu’t-tarfi] “Bakışları kısanlar” tamlaması, cennetlerde bulunan ve “bakışları kontrollü, çekingen, mutedil, gözleri sadece eşlerine yönelik olanlar” anlamına gelmektedir. Sâffât 37:48’de geçtiği üzere [‘în](234) ve yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de olduğu gibi اَتْرَاب [etrâb](235) kelimeleriyle de kullanılan bu tamlama, “bakışlarını sadece eşlerine özel kılanlar, bakışları kendisine çeken, bakışları kendi önlerine çevrilmiş, şuraya buraya bakmayan, edep, hayâ ve nezaketiyle seçkin dilberler” şeklinde yorumlanmaktadır.(236)

Dipnotlar

• 231-) Taberi , age ., XXIII, 172; Razi, age ., XXVI, 218.
• 232-) Semerkandi , age ., III, 171.
• 233-) Semerkandi , age ., III, 171; Taberi , age ., XXVI, 174-175; Zemahşeri , age ., IV, 97; Razi, age ., XXVI, 219.
• 234-) Sâffât 37 : 48. 235-) Sâd 38 : 52. 236-) Yazır, age ., VII, 384-385.
  • Sâffât 37/48 Sâd 38/52