Neml Suresi

Mekke’de risaletin 8. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 93 âyetten oluşan, adını 18. âyetinde zikredilen ve “karınca/karıncalar” anlamındaki النَّمْل en-neml kelimesinden alan Neml sûresi, inişe göre 53, resmî sıralamada ise 27. sûredir.

Neml sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Şu‘arâ’ sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Her iki sûrenin de mukatta‘a harfleriyle başlaması, ilk kıssanın Hz. Mûsâ ile ilgili olması, ayrıca Hz. Sâlih ve Hz. Lût kıssalarına yer verilmesi, vahyin kaynağı ve etkinliğinin gündeme getirilmesi ortak konulardan bir kısmıdır. Ayrıca Şu‘arâ’ 26/7’de tek âyet olarak yer alan “yeryüzü” âyetine Neml 27/60-64 ve 86’da benzer konuların eklenmesi, iyi insanlarla kötülerin mücadelesi ve iki grubun da mahşerde yaşayacakları akıbet gibi konular bu iki sûrenin ortak konuları olarak zikredilebilir.

Neml sûresi, muatta‘a harfleriyle başlamakta, vahyin apaçıklığı, müminlere hidayet ve müjde oluşu, inanmayanlara azap edileceği bilgisiyle devam etmektedir. 7. âyetten itibaren, önce Hz. Musa, ardından sırasıyla Hz. Süleyman, Sebâ melikesi Belkıs, Hz. Sâlih ve Hz. Lût kıssalarıyla ilgili bilgiler verilmektedir.

60. âyetten itibaren, kâinat kitabından gökler, yeryüzü, yağmur, bitkiler, yeryüzünün düzeni, nehirler, ağırlıklar, iki nehir gibi konu başlıkları hatırlatılmakta, insana yönelik ilâhî yardımlar gündeme getirilmektedir.

65. âyetten itibaren, gaybı sadece Yüce Allah’ın bilebileceği, inkârcıların âhiret hakkındaki olumsuz kanaatleri zikredilmekte, daha sonra Kur’ân’ın çeşitli etkinlik noktaları, Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez kudreti muhataplara aktarılmaktadır.

82. âyetten itibaren, mahşer şartları, orada yaşanacak yürek burkucu olaylar gündeme getirilmekte, Son Saat’teki büyük değişim ve dönüşüme dikkat çekilmektedir. Sûrenin sonunda ise, Hz. Peygamber’e yönelik risalet öğretileri “Allah’a kulluk”, “hakka teslimiyet” ve “vahyi okuyup hayata geçirmek” şeklinde üç başlıkta özetlenmekte, hidayet ve dalaletin şahsiliği üzerinde durulmakta, Yüce Allah’ın her bir şeyden haberdar olduğu bilgisi zikredilmektedir.

Yüce Allah, surenin 15-28. ayetlerinde Hz. Davud’a kısaca, oğlu Hz. Süleyman’a ise uzunca yer vermekte, çeşitli özelliklerini hatırlatmakta, Karınca V adisi’nde yaşananları, kendisini görmediği Hüdhüd’e haber göndermesini, sonrasında onunla olan konuşmalarını beyan etmektedir.

ııı. (23-24. Ayetler): Melike Belkıs ve Putperest Sebe’ Halkı

اِنّ۪ي وَجَدْتُ امْرَاَةً تَمْلِكُهُمْ وَاُو۫تِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظ۪يمٌ وَجَدْتُهَا وَقَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ اَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّب۪يلِ فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ “Kendisine her şeyden (bolca) verilmiş ve büyük de bir tahtı olan bir hanımı (Belkıs’ı) onları yönetir buldum. Onu ve kavmini, Allah’ın peşi sıra Güneş için secde eder buldum. Şeytan, yaptıkları işleri kendilerine süslü göstermiş ve onları doğru yoldan alıkoymuştur. Onlar doğru yolu bulamıyorlar.”

Buradaki اِنّ۪ي ifadesi “muhakkak ki ben”; وَجَدْتُ [vecettü] fiili “buldum”; امْرَاَةً [imraeten] kelimesi “(şöyle) bir kadın”; تَمْلِكُهُمْ [temlikühum] fiili “onlara sahip, onları yönetmektedir”; وَاُو۫تِيَتْ [veûtiyet] edilgen fiili “ve (ona) verilmiştir”; مِنْ كُلِّ شَيْءٍ [minkülli şey’in] tamlaması “her şeyden”; وَلَهَا [ve lehâ] ifadesi “ve onun için vardır”; عَرْشٌ عَظ۪يمٌ [‘arşun ‘azîmun] tamlaması “büyük bir taht”; وَجَدْتُهَا [vecedtühâ] fiili “ve onu buldum”; وَقَوْمَهَا [vekavmehâ] ifadesi “ve onun kavmini de”; يَسْجُدُونَ [yescüdûne] fiili “secde etmektedirler”; لِلشَّمْسِ [li’ş-şemsi] sözcüğü “Güneş’ e, Güneş için”; مِنْ دُونِ اللّٰهِ [mindûnillahi] ifadesi “Allah’ın peşi sıra”; وَزَيَّنَ [vezeyyene] fiili “ve süslemiştir”; لَهُمُ [lehum] ifadesi “onlara”; الشَّيْطَانُ [eş-şeytânu] kelimesi “şeytan”; اَعْمَالَهُمْ [a‘mâlehüm] tamlaması “onların kendi amellerini”; فَصَدَّهُمْ [fesaddehum] fiili “ve onları alıkoymuştu, engellemişti”; عَنِ السَّب۪يلِ [ ‘ani’s-sebîli] kelimesi “(doru) yoldan”; فَهُمْ [fehum] zamiri “onlar”; لَا يَهْتَدُونَ [lâ yehtedûne ] fiili ise “yolu bulamamaktadırlar, bulamazlar” demektir.

Burada ulak Hüdhüd’ün Sebe’lilerle ilgili verdiği tanıtıcı bilgiler gündeme getirilmektedir.

1. اِنّ۪ي وَجَدْتُ امْرَاَةً تَمْلِكُهُمْ وَاُو۫تِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظ۪يمٌ “Kendisine her şeyden (bolca) verilmiş ve büyük de bir tahtı olan bir hanımı (Belkıs’ı) onları yönetir buldum.” Ulak Hüdhüd, Hz. Süleyman’a verdiği bilgi çerçevesinde bu kadının ülkesini yönetmekte olduğunu, kendisine muhtemelen ülke yönetimiyle ilgili her bir imkânın verildiğini ve büyük ya da ihtişamlı bir de tahtının bulunduğunu beyan etmektedir.

a) Kur’an’da adı zikredilmemiş de olsa, bu yönetici kadın, babası bütün Yemen toprağının meliki olan Şurâhîl’ın kızı Seba melikesi Belkıs olarak bilinmektedir.(116)

Zemahşerî’nin de tespit ettiği gibi, Hüdhüd’ün, Neml suresinin 16. ayetinde beyan edilen “Hz. Davud’a ve Hz. Süleyman’a her bir şeyden verilmesi”ne karşılık, Belkıs’ın da benzer bir durumda olduğunu söyleyerek, sanki onları eşit gördüğü gibi bir izlenim hissedilmektedir.

Ancak Hz. Süleyman “kuşların konuşmasını anlayabilmek” türünden kendilerine verilen nimetleri Yüce Allah’ın ihsan ettiği mucizevî şeyler gördüğünü, ayrıca nimetlerin “peygamberlik”, “hikmet” ve “dinle ilgili öğretiler” olduğunu ifade etmektedir.

Bunlara ilave olarak, nimetlerin “yöneticilik ve dünya işleriyle ilgili bilgileri” de içerdiği verilen bilgilerden anlaşılmaktadır. Oysa Belkıs’a bütün bunların içinden sadece “yöneticilik” kısmının verildiği aşikârdır. Dolayısıyla böyle bir karşılaştırma doğru ve isabetli olarak görülemez.(117)

b) Belkıs’a verilen “her şey” devlet yönetimiyle ilgilidir ve muhtemelen bütün Yemen bölgesinin meliki olan babasından kalma bilgi ve tecrübelerden oluşmaktadır. Hz. Davud’a ve Hz. Süleyman’a verilenler ise ilahi kaynaklıdır ve elbette insan kaynaklı bilgi ve tecrübelerden çok daha güvenilirdir.

c) Âlimlerimizin bir bölümü Belkıs’ın sahip olduğu “arş”ın büyüklüğünü daha çok maddi anlamda ele almış ve değerli süs eşyasıyla süslenmişliği üzerinde durmuşlardır.(118) Nitekim Neml suresinin 38, 41 ve 42. ayetlerinde verilen bilgilere göre, sözü edilen “arş”ın madd i anlamda büyüklüğünün ve ihtişamının kast edildiği söylenebilir.

Bu yaklaşımın isabetli olduğunu kabul ederek “büyük arş”ı yönetimle ilgili verilen bilgilerle uyumlu “güçlü yönetim”(119) şeklinde yorumlamak da hatalı görülmemelidir. Zira bazı âlimlerimiz konuya bu şekilde yaklaşmış, arşın madd i yapısı değil, değeri ve kıymeti üzerinde durmuşlardır.(120)

Söz konusu tamlama Neml 27:26. ayette Yüce Allah için [eliflâm]lı olarak, burada ise [eliflâm]sız bir şekilde getirilmiş, dolayısıyla Belkıs’a nispet edilen “büyük arş”ın çok önemli bir özelliğinin bulunmadığı, dolayısıyla bunun başkaları için de mümkün olduğu ortaya konulmuştur, diyebiliriz.

Bu ayeti ve konuyu işlerken Sebelilerle ilgili bazı açıklamaları burada hatırlatmak istiyoruz.

Sebeliler Kimdir?

Neml 27:22 ve Sebe’ 34:15’te geçen سَبَاٍ [sebe’] kelimesi, bir kavmin adıdır ve bunlar Sebe’ b. Yeşcub (Yaşhab) b. Ya‘rub (Yağrub) b. Kahtân adıyla bilinen bir kavimdir.(121) Neml suresinin 22-44. ayetlerinde kıssa sının bir bölümü anlatılan bu kavim, önceleri güneşe tapan, başlarında Belkıs diye bilinen bir kadın hükümdar bulunan, sonrasında Hz. Süleyman’ın emrine giren, durdukları yer Güneybatı Arabistan’da Yemen’de Me’rib adındaki şehir olan bir kavim idi. En parlak dönemlerinde (M.Ö. iki bin yıllarında) yalnızca Yemen’i değil, Hadramevt’in geniş bir bölümünü, Mahrah topraklarını ve şimdiki Habeşistan’ın büyük bölümünü de içine alıyordu.

Sebe’liler başkent Ma’rib’in çevresinde yüzlerce yıllık bir zaman kesiti içinde günümüze kadar ayakta kalabilmiş muhteşem kalıntılarıyla tarihte büyük bir ün yapmış olan olağanüstü barajlar, bentler ve suyolları şebekeleri inşa etmişlerdi.

Sebe’ ülkesi bütün Arap Yarımadası’nda dillere destan olan muazzam gelişmesini bu büyük barajlara borçluydu. Ülkenin zenginleşmesi, halkının ticari faaaliyetlere yoğun ilgisinden ve Ma‘rib’den Kuzeyde Mekke, Medine ve Suriye’ye, Doğuda Arap Denizi kıyılarındaki Zufar’a doğru ilerleyen ve böylece Hindistan ve Çin’e bağlanan deniz yolları ile birleşen “Baharat Y olu”nu kontrol etmelerinden ileri geliyordu. Bu surede değinilen konu Neml 27:22-44’te sözü edilenden daha sonraki bir zamana tekabul eder.(122)

Sebe’liler ve onların ülkesi hakkında şu bilgiler de konuyu tamamlar mahiyette görülebilir:

[“Sebe] (Eski Ahid’de Şiba), milattan önceki bin yılda Hadramevt, Yemen, Necran ve Habeşistan’ın bir bölümünü içine alan ve okyanusla Akdeniz arasındaki Baharat Yolu’nu elinde bulunduran gelişmiş bir su uygarlığı. Me’rib Barajı, kadim çağların en büyük yapay su göletiydi. İlk yıkılışı miladi 215 tarihinde Roma imparatoru Decius dönemine rastlar. Sebe halkını teşkil eden Kahtân kabileleri bu felaketin ardından dağılarak kuzeye göç ettiler.”(123)

2. وَجَدْتُهَا وَقَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ اَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّب۪يلِ فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ “Onu ve kavmini, Allah’ın peşi sıra Güneş için secde eder buldum. Şeytan, yaptıkları işleri kendilerine süslü göstermiş ve onları doğru yoldan alıkoymuştur. Onlar doğru yolu bulamıyorlar.” Ulak Hüdhüd, Hz. Süleyman’a Sebe’liler hakkında bilgi vermeye devam ederek, öncelikle onların inanç yapısını gündeme getirmektedir.

Onun verdiği bilgiye göre Belkıs ve halkı Yüce Allah’ı bırakıp “Güneş”e secde etmektelerdi. Tipik bir müşrik algısına uygun olarak “Allah’a hiç inanmayanlar” değil de O’nun peşi sıra “Güneş” gibi başka varlıklara boyun eğdiklerini beyan etmektedir. Zira Neml suresinin 30. ayetinde Hz. Süleyman’ın mektubunun başlangıcındaki Besmele, onların Rahmân Rahîm Yüce Allah’ı bildiklerinin bir delilidir.

Yüce Allah’a değil de başka varlıklara boyun eğenler için en belirleyici hususlardan birisi, yaptıklarını, yani Güneş’e secde etmelerini şeytanın kendilerine süslü göstermesidir. İnsan eğer Yüce Allah’a değil de başka varlıklara boyun eğerse, artık onun davranışlarında istikametten söz edilemez. Bu nedenle, Hüdhüd ayette bu kavmin sadece “bir davranışı”ndan değil, “pek çok davranışı”dan söz etmekte ve sapkınlığın boyutunun büyüklüğünü ortaya koymaktaydı.

Ayette geçen زَيَّنَ [zeyyene] fiili “süslü göstermek” manasına gelmektedir. Yüce Allah ahirete inanmayan insanların inançsızlıktaki kararlılıklarının karşılığı olarak, dünyadaki davranışlarının kendilerine süslü gösterildiğini, bunun sonucunda da bocalayıp durduklarını beyan etmektedir.

Kur’an’da bu konuda başka ayetlere bakıldığında kötü işleri insanlara süslü gösterenlerin şeytan,(124) kötü arkadaşlar(125) ve Allah’a ortak tutulan putlar(126) olduğu görülmektedir. Ayrıca bazı ayetlerde benzer şekilde kötü insanlara bazı olumsuzlukların “süslü gösterildiği” ifade edilmekte,(127) bir ayette ise çeşitli dünyevî şeylerin imtihan amaçlı olarak insanlara süslü gösterildiği beyan edilmektedir.(128)

Davranışları süslü göstermesinin sonucunda şeytan insanları hak ve hakikat yolundan engellemiş olduğu için artık doğru yolu bulamamaktalardı. Ayette sözü edilen “şeytan”ı cinlerden olan diye algılayabileceğimiz gibi şeytanlaşmış insan tipi olarak da düşünebiliriz. Belli ki olumsuz yapıyı tercih edenler birbirlerini etkilemekte, yaptıkları yanlışları birbirlerine cazip göstermekte, hakikat yolunu engellemekte ve nihayet doğru yolu bulamayacak duruma getirmektelerdi.

Neml suresinin dördüncü ayetinde de ele aldığımız üzere, insanlar kendileri bir şeylere karar verirler; sonra da Yüce Allah onların tercihlerini yaratır. İnsanların işlerini onlara süslü gösteren varlık bu ayette “şeytan” olarak belirlenmektedir; bu elbette doğrudur. Ancak şeytanın devreye girişi bir “sonuç”tur; “sebep” ise insanların kendi iradeleriyle farklı tercihlerde bulunmasıdır.

Dipnotlar

• 116-) Semerkandi , age ., II, 605; Zemahşeri , age ., III, 349.
• 117-) Zemahşeri , age ., III, 349. 118-) Semerkandi , age ., II, 605; Taberi , age ., XIX, 148; Zemahşeri , age ., III, 349. 119-) Esed, age ., s. 766. 120-) Taberi , age ., XIX, 148.
• 121-) Semerkandi , age ., III, 84. 122-) Esed, age ., 875’te 23. not.
• 123-) İslâmoğlu, age ., s. 819’da 29. not.
• 124-) En‘âm 6 : 43; Enfâl 8 : 48; Hicr 15: 39; Nahl 16 : 63; Neml 27 : 24; ‘Ankebût 29 : 38. 125-) Fussilet 41 : 25. 126-) En‘âm 6 : 137. 127-) Bakara 2 : 212; En‘âm 6 : 122; Tevbe 9 : 37; Yûnus 10 : 12; Ra‘d 13 : 33; Fâtır 35 : 8; Mü’min 40 : 37; Muhammed 47 : 14; Fetih 4 8 : 12. 128-) Âl-i İmrân 3 : 14.
  • En‘âm 6/43 Enfâl 8/48 Hicr 15/39 Nahl 16/63 Neml 27/24 ‘Ankebût 29/38 Fussilet 41/25 En‘âm 6/137 Bakara 2/212 En‘âm 6/122 Tevbe 9/37 Yûnus 10/12 Ra‘d 13/33 Fâtır 35/8 Mü'min 40/37 Muhammed 47/14 Fetih 48/12 Âl-i İmrân 3/14