Mü'minûn Suresi

Mekke’de risâletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 118 âyetten oluşan, adını ilk âyetindeki “müminler” anlamına gelen الْمُؤْمِنُون el-mü’minûn kelimesinden alan Mü’minûn sûresi, inişe göre 80, resmî sıralamada ise 23. sûredir.

Mü’minûn sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Hacc sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sûre de “insanın yaratılışı” (Hacc 5; Mü’minûn 12-15); “mahşerdeki diriltiliş” (Hacc 5-6; Mü’minûn 16); “kâinat kitabından başlıklar” (Hacc 63-65; Mü’minûn 17-20); “Son Saat’in gerçekliği” (Hacc 1-2; Mü’minûn 101); “çeşitli peygamberlerin kıssaları” (Hacc 42-45; Mü’minûn 23-50); “zamanın görece oluşu” (Hacc 47; Mü’minûn 113-114); “birtakım ilahi emirler” (Hacc 77; Mü’minûn 1-11) gibi konularda ortak mesajlara sahiptir.

Mü’minûn sûresi, müminlerin çeşitli özellikleri, onların Firdevs cennetine vâris olacakları, insanın yaratılışı, kâinat kitabından başlıklar bağlamında göklerin üzerinde yedi yol oluşu, yağmurun yağdırılması, hayvanların yaratılışındaki çeşitli ibretler ele alınmaktadır.

23. âyetten itibaren, sırasıyla Hz. Nûh’un, Hz. Hûd’un, Hz. Mûsâ ve Hz. Hârûn’un, ayrıca özet de olsa Hz. Meryem ve Hz. İsa’nın kıssası, Yüce Allah’a karşı derin saygı duyanların çeşitli özellikleri, inkârcıların çeşitli nankörlükleri, Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez kudretine dair bildirimler, mahşerdeki diriltilmeye dair öğretiler yer almaktadır.

83. âyetten itibaren, inkârcıların Allah inancı noktasındaki üç soruya cevap bağlamında çarpık algıları, Yüce Allah’ın hiçbir şekilde çocuk edinmediği, şeytanın insana karşı vesvese vericiliği ele alınmakta, inkârcıların ölümleri sonrasında dünyaya geri döndürülme istekleri, onlara verilecek olan olumsuz cevap, mahşerdeki terazilerde sevap tartısının hafif gelmesi sonrası cehennemdeki korkunç akıbet gündeme getirilmektedir.

105. âyetten itibaren, nankörlerin mahşerdeki sorgulanmaları, onların dile getireceği çeşitli pişmanlıklar, kendilerine verilecek sert karşılıklar, dünya hayatlarında müminlere karşı takındıkları alacılıklarının kendilerine hatırlatılması, dünyada kalış sürelerinin sorulması üzerine “bir gün veya yarım gün” kaldıklarını söylemeleri beyan edilmektedir.

115. âyetten itibaren ise, insanların dünyada boşuna yaratılmadığı beyanı, Yüce Allah’ın mutlak hükümran oluşu, şirk içerikli kabullerin mahşerde perişan akıbetleri, kafirlerin kurtuluşa eremeyecekleri, nihayet mağfiret ve rahmet duası dile getirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 12-22. ayetlerinde insanoğlunun toprakta ve ana rahmindeki yaratılış aşamalarını, bu hayatın sonunda öleceklerini, sonrasında mahşerde diriltileceklerini, sonrasında ise kâinat kitabından bazı konu başlıklarını dile getirmektedir.

ıı. (14. Ayet): Ana Rahmindeki Evreler

ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ اَنْشَاْنَاهُ خَلْقًا اٰخَرَ فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَحْسَنُ الْخَالِق۪ينَ “Sonra o [nutfe]yi (zigotu) [‘alaka] (embriyo) yaptık. Sonra o [‘alaka]yı (embriyoyu) bir [mudğa] (et parçacığı) hâline soktuk; o et parçacığını kemiğe çevirdik; o kemiği de etle (kasla) kapladık. Sonra onu başka bir yaratışla oluşturduk. Yaratanların en güzeli olan Allah çok yücedir.”

Ayetteki ثُمَّ [sümme] edatı “sonra”; خَلَقْنَا [halaknâ] fiili “yaratmıştık”; النُّطْفَةَ [en-nutfete] kelimesi “cenini, nutfeyi, zigotu”; عَلَقَةً [‘alakaten] kelime si “embriyo olarak”; فَخَلَقْنَا [fehalaknâ] fiili “yaratmıştık, çevirmiştik, dönüştürmüştük”; الْعَلَقَةَ [el-‘alakate] kelimesi “o alakı, embriyoyu”; مُضْغَةً [mudğaten] kelime si “bir çiğnem et e”; فَخَلَقْنَا [fehalaknâ] fiili “yaratmıştık, çevirmiştik, dönüştürmüştük”; الْمُضْغَةَ [el-mudğate] kelimesi “o bir çiğnem eti”; عِظَامًا [‘ızâmen] kelimesi “kemiğe”; فَكَسَوْنَا [fekesevnâ] fiili “giydirmiştik, kaplamıştık”; الْعِظَامَ [el-‘ızâme] kelimesi “o kemiğe”; لَحْمًا [lahmen] kelimesi “et, kas”; ثُمَّ [sümme] edatı “sonra”; اَنْشَاْنَاهُ [enşe’nâhu] fiili “onu yaratmıştık”; خَلْقًا اٰخَرَ [halkan âhara] tamlaması “bambaşka (yepyeni) bir yaratık şeklinde”; فَتَبَارَكَ [fetebârake] fiili “şanı ne yücedir, bereket kaynağıdır”; اللّٰهُ [ allâhu] kelimesi “Allah”; اَحْسَنُ الْخَالِق۪ينَ [ahsenu’l-hâlikîne] tamlaması ise “yaratanların en güzeli(dir), en güzel yaratan(dır)” demektir.

Burada insanoğlunun ana rahminde geçirdiği yaratılış evreleri gündeme getirilmektedir. Buna göre bu ayette Yüce Allah’ın kudretine d air “ikinci” başlık ele alınmaktadır.

1. ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا “Sonra o [nutfe]yi (zigotu) [‘alaka] (embriyo) yaptık. Sonra o [‘alaka]yı (embriyoyu) bir [mudğa] (et parçacığı) hâline soktuk; o et parçacığını kemiğe çevirdik; o kemiği de etle (kasla) kapladık.” Yüce Allah insanoğlunun ana rahmindeki yaratılışıyla ilgili olarak son derece önemli bir detay vermekte, rahimdeki yaratılış aşamaları bağlamında çeşitli kelimeleri zikretmektedir. Bu konuyu surelerin iniş sırası bakımından ilk geçtiği yer olan ‘Alak 96:2’de ele alacağımız için, burada detay vermeyecek, sadece ilgili ifadeleri hatırlatmakla yetineceğiz.

a) ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً “Sonra o [nutfe]yi (cenini, zigotu) [‘alaka] (embriyo) yaptık.” Yüce Allah insanoğlunu çamurun bir özünden yaratıp onu bir [nutfe] (zigot) halinde sapasağlam bir yer olan [karâr-i mekîn] denilen “ana rahmi”ne yerleşti rdiğini beyan ettikten sonra, bu defa ana rahmindeki aşamaları zikretmektedir. Zümer 39:6’da da beyan edildiği gibi, insanlar annelerinin karınlarında aşamadan aşamaya geçerek üç karanlığın içerisinde yaratılmaktadırlar.

İşte bu aşamalar bağlamında, Yüce Allah [nutfe] halindeki insanı ana rahminde [‘alaka]’ya yani “e mbriyo”ya dönüştürdüğünü beyan etmektedir. “Allah, insanı asılı/yapışkan bir varlıktan (embriyodan) yarattı.”(82) İşte bu ve benzer ayetlerde geçen [ ‘alak/‘alakah](83) kelimeleri “embriyo” manasına gelmektedir ve insanın “embriyolojik süreci”nin bir aşamasını ifade etmektedir.

b) فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً “Peşinden, o [‘alaka]yı ( o embriyoyu) [mudğa] (bir parçacık, bir çiğnem et) haline soktuk.” İnsanoğlunun ana rahmindeki [‘alaka] yani “e mbriyo” aşamasının sonrasında onun [mudğah] yani “bir çiğnem et” hali hatırlatılmaktadır. Kur’an’da sadece burada ve Hacc 22:5’te geçen [mudğah] kelimesi, “oluşmuş, ancak henüz tam şekillenmemiş bir çiğnem et” manasına gelmektedir.

Hacc 22:5’te [mudğah] aşaması hakkında [muhallakatin ] ve [ğayr-i muhallakatin] ifadeleri kullanılmaktadır ki bu ifadeler [mudğah] denilen bir çiğnem et parçasının “(temel unsurları ve istidatları biçimlenip) tamamlanmış”, ancak “(bütün öğeleriyle, ayrıntılarıyla) henüz tamamlanmamış” durumunu ifade etmektedir. Bu iki ifade ana rahmindeki gelişim henüz tamamlanmadığı için peşpeşe getirilmiş, sürecin devam ettirildiği manası verilmek istenmiştir.

c) فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا “Bu [mudğa]’yı kemiklere (iskelete) çevirdik.” Yüce Allah, insanın ana rahmindeki الْمُضْغَةَ [el-mudğah] dediği bir “çiğnem et” halinin ardından, onda bir kemik evresini yaşattığını, ceninde kemik yapısı, yani iskelet oluşturduğunu bildirmektedir. Yumurta da tavuğun karnındayken yumuşaktır; ancak dışarı çıkacağı zaman sertleştiği gibi, ceninde de önce yumuşak kemikler yaratılmakta, ardından dünyaya geldikten sonra o kemikler sertleşmektedir.

Bilinmelidir ki Kur’an’da çeşitli ayetlerde(84) zikredilen عِظَام/ الْعِظَام [‘ızâm/el-‘ızâm] kelimeleri bilinen anlamda “kemik” demektir. Burada kast edilen mesaj ise iş cenindeki bu çiğnem et durumundaki yapının artık kemiklere dönüşmesidir.

d) فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا “Bu kemikleri de etle (kasla) kapladık.” Kur’an’da çeşitli ayetlerde(85) zikredilen لَحْم [lahm] kelimesi bilinen anlamda “et” demektir. Yüce Allah ceninde yarattığı kemik ve iskelet yapısını daha sonra etle yani kasla giydirdiğini, kapladığını haber vermektedir. Yüce Allah’ın bu ayette verdiği insanın ana rahmindeki gelişim ve oluşum süreci, modern Emriyoloji tarafından da ispatlanmış, Kur’an’ın muhteşem bir mucizesi olarak insanların algısına, ilgisine ve bilgisine sunulmuştur.

2. ثُمَّ اَنْشَاْنَاهُ خَلْقًا اٰخَرَ “Sonra onu başka bir yaratışla oluşturduk.” Yüce Allah, insanoğlunun ana rahmindeki gelişim sürecinin sonunda doğum zamanı geldiğinde onun artık yaratıldığı suya, toprağa, [nefs-i vâhıdeh]’e, [nutfe]ye ve [‘alaka]ya benzemediğini, bütün organları teşekkül etmiş bir şekilde bambaşka bir yaratık olarak onu inşa ettiğini bildirmektedir.

Ayette sözü edilen خَلْقًا اٰخَرَ [halk-ı âhar] tamlaması “başlı başına bir insan”, “yepyeni bir yaratık”, “bağımsız bir varlık”, “bambaşka bir yaratık” gibi manalar içermekte ve insanın artık canı, ruhu, kuvvetleri, boyu posu gibi özellikleriyle, başka hiçbir varlığa benzemeyen bir yapıya getirildiği bildirilmektedir.

Cansızken canlı, konuşamazken konuşabilen, işitmezken işitebilen, göremezken görebilen, hiçbir faaliyeti olamazken her faaliyeti yapabilecek bir duruma getirilmesi, onun bambaşka bir yaratılışa sahip kılınması manasına gelmektedir.

Müfessirlerimiz bu tamlamayı insana “ruhun üflenmesi” şeklinde yorumlamışlardır.(86) İnsanoğluna yaratılışında ruhun ne zaman üflendiği konusunda herhangi bir açıklama bulunmadığı için, bu konuda yanlış bir bilgi vermemeye veya insanları n yanıl tılıp birtakım yanlışlıklar yapılmasının önünü açacak ifadeler kullanmamaya çalışacağız.

Çünkü yaratılışta ruhun üflenmesinin hamileliğin dördüncü ayında olduğunu kabul edenler, bu zamana kadar çocuğun ana rahminden alınabileceği/kürtaj yapılabileceği gibi son derece hatalı bir görüşe sahip olmaktadır. Oysa وَنَفَخَ ف۪يهِ مِنْ رُوحِه۪ “Ona ruhundan üfledi” cümlesini “hâl cümlesi” olarak kabul edip başındaki [vâv] harfine [vâv-ı hâliyye] manası verirsek, insanın ana rahm indeki düzenlenmesi esnasında ruhun üflenmiş olduğunu söylemiş oluruz; kanaatimiz bu yöndedir.

3. فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَحْسَنُ الْخَالِق۪ينَ “Yaratanların en güzeli olan Allah çok yücedir!” Yüce Allah, insanın yaratılışını bu şekilde beyan ettikten sonra, en güzel ve mükemmel yaratıcının kendisi olduğunu, yüceler yücesi, cömertler cömerdi, şanı yüce olan, çok büyük olanın kendisi olduğunu ifade etmektedir.

Furkân 25:1’de geniş bir şekilde ele alacağımız gibi, “hayrın çokluğu ve fazla oluşu”,(87) “yüce ve ulu olmak”(88) gibi anlamlara gelen ve Kur’an’da 9 yerde(89) geçen تَبَارَكَ [tebârake] fiiline, “yüceler yücesidir”, “ne yücedir!”, “ne cömerttir!”, “şanı ne yücedir!”, “bereket kaynağıdır”, “cömertler cömerdidir” ve “kutludur” gibi anlamlar verilebilir. Bu kelime, Kur’an’daki kullanımlarında Yüce Allah’a nispet edilmektedir ve [yetebârakü] şeklinde geniş zaman kalıbı hiçbir ayette kullanılmamaktadır.

فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَحْسَنُ الْخَالِق۪ينَ “Allah halkedenlerin (yaratanların) en güzelidir.” Ayette “başka yaratıcılar var mı ki Yüce Allah onların içinden en güzeli olsun?” şeklinde bir soru akla gelebilir. Ayette geçen الْخَالِق۪ين [el-hâlıkîne] kelimesi kök itibariyle “yoktan yaratmak” değil, “vardan var etmek”, bir anlamda “dönüştürmek” demektir. Bu haliyle insanlar da bir şeyleri bir şeylerden dönüştürebilirler. Fakat insanlar [îcâd] etseler de [ibdâ‘ ]edemezler; yani yoktan var edemezler.

Bilindiği gibi, “var olan bir şeyi bulmak” anlamındaki “keşif”ten farklı olarak [îcâd,] “potansiyel olarak var olan bir şeyi ilk defa bulma k” demektir ve insanlarbu şekilde birtakım buluşlar gerçekleştirirler; ancak yoktan var etmek sadece ve sadece Yüce Allah’ın sıfatıdır. Bu durumda yoktan var etmede Yüce Allah tektir; vardan var edip dönüştürmede de mukayeselere konu olamayacak şekilde rakipsizdir. “Yaratanların en güzeli olan Allah yüceler yücesidir” demek “En güzel yaratan Allah yüceler yücesidir” demektir.

Yorumunu yapmakta olduğumuz bu ayetler Hz. Peygamber tarafından Abdullah b. Sa‘d b. Ebî Sarh’a yazdırılırken, son cümle gelmeden önce Abdullah “Allah yaratanların en güzelidir” demiş; Nebî (as) da “Yaz bunu, böyle vahyedildi” buyurunca, Abdullah “Eğer ona vahediliyorsa bana da vahyediliyor” diyerek dinden çıkmış, Mekke’ye kaçmış, sonrasında Mekke fethedildiği gün tekrar Müslüman olduğu rivayet edilmiştir.

Tefsirlerimizin büyük çoğunluğunda bu olay nakledildiği için,(90) biz de bu ayetin izahında bu olayı bir anekdot olarak hatırlatmakta bir mahsur görmedik.

Ayetin bu son cümlesinde mahlukatın yaratıcısının Yüce Allah olduğu bilincini kaybetmemek için mümkünse her işimizde, değilse de özellikle hayretlere konu işleyişlerde daima tekrar edilmelidir. Meselâ her sabah Güneş doğarken “En güzel yaratan Allah’ın şanı ne yücedir”, “Allah bereket kaynağıdır, yüceler yücesidir” gibi cümleler söyleyerek böyle bir bilinç ortaya koymak, kainatın tesbihine katılım anlamında bir bilinç göstergesidir.

İnsanın yaratılışıyla ilgili bir arada en çok bilginin verildiği bölüm olması nedeniyle burada “Genel Yaratılış” ve “İnsanın Yaratılışı” başlıklarına yer vermek istiyoruz:

* İnsanın Yaratılış Süreci

1.Genel Anlamda Yaratılış Süreci

Yüce Allah’ın yaratma sisteminin bir süreç halinde gerçekleştiğini bizlere öğreten birtakım ifadeler vardır. Bunları üç başlıkta ele alabiliriz:

a) “(Allah) bir şey (yapmak) istediği zaman O’nun işi sadece, ‘Ol’ demekten ibarettir. (O şey de) hemen olur (oluşmaya başlar).”(91) Kur’an’da sekiz ayette(92) geçtiği üzere فَيَكُونُ كُنْ [ kün feyekûnu] diye bilinen yaratılış olayı, كُنْ [kün] “ol” deyince فَيَكُونُ [feyekûnu] şeklinde hemen olup bitmek gibi anlaşılmaktadır. Hâlbuki فَيَكُونُ [feyekûnu] ifadesi olup bitmeyi değil, oluşumun başladığını göstermektedir.

İlgili ayetlerde geçen فَيَكُونُ [feyekûnu] ifadesinin başındaki [fâ/fe] edatı “ol” emrinden sonra oluşumun “hemen” başladığının delilidir. Yoksa işin hemen olup bittiğini göstermemektedir. Çünkü يَكُونُ [yekûnu] fiili süreç bildiren geniş zaman kalıbında gelmektedir. Genelde algılandığı gibi olsaydı bu ifadenin فَ كَانَ كُنْ [ kün fekâne] şeklinde geçmiş zaman kalıbında gelmesi gerekirdi.

b) Yüce Allah, yaratmayla ilgili ayetlerinde “yaratmaya başlamaktan” söz etmekte, bu arada yaratışın iadesine de sürekli vurgu yapmaktadır.(93) “Yaratan ve yaratılışı iade eden O’dur.”(94) Bu ve benzer ayetlerdeki “başlamak” anlamına gelen [bedee], [yebdeü ] fiilleriyle, “iade etmek” anlamındaki [ yu‘îdü] fiili hem bu dünyada hem de mahşerde yaratılışın iade edildiği anlamını vermektedir.

c) Yüce Allah, kâinatı ve elbette her şeyi yaratırken bir süreç sistemi kurmuştur ve bunu işletmektedir. Kâf 50:38’de de ele aldığımız üzere, Kur’an’da geçen [sittet-i eyyâm] “altı gün” ifadesi, kâinatın yaratılışının bir süreç ve çeşitli aşamalar geçirdiğini göstermektedir. Kur’an’da çeşitli ayetlerde göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin “altı gün”de yaratıldığına dair bilgiler vardır.(95)

Bu ayetlerde geçen “altı gün” ifadesinin her bir günü Dahhâk’in kanaatine göre bizim saydığımız türden 1000 yılı karşılamaktadır.(96) Bu 1000 yıl ifadesi ise “sürenin çok uzun bir zaman” olduğu anlamına gelmektedir. Konuyla ilgili ayetlerde geçen يَوْم [yevm] “gün” يَوْمَيْنِ [yevmeyni] “iki gün” ve اَيَّام [eyyâm] “günler” kelimeleri bizim bildiğimiz türden 24 saatlik zaman dilimini ifade etmemektedir.

Çünkü ilgili ayetlerde geçen [eyyâm] kelimeleri henüz mahlûkat yaratılmadan öncesi döneme aittir. Gün, hafta, ay, yıl, asır gibi zaman dilimleri Dünya ve Güneş’in de yaratılmış olduğu bu sisteme ait kavramlardır. Sistem yaratılmadan önceki şartlar için kullanılan bu kelimelerin farklı bir anlam verdiği açıktır.

Kâinatın yaratılış sistemi hakkında Fussilet 41:9-12’deki bilgiler yaratılışın bir süreç halinde gerçekleştiğini açıkça göstermektedir. İlgili ayetlerin mealişu şekildedir:

“De ki: Gerçekten siz, yeri iki günde yaratanı inkâr edip O’na ortaklar mı koşuyorsunuz? O, âlemlerin Rabbidir. O, yeryüzüne ağırlıklar yerleştirdi. Orada bereketler yarattı ve orada tam dört günde isteyenler için fark gözetmeden gıdalar takdir etti. Sonra duman halinde olan göğe yöneldi. Ona ve yerküreye, ‘İster istemez gelin!’ dedi. İkisi de, ‘İsteyerek geldik’ dediler. Böylece o (gök)leri iki günde yedi gök olarak yarattı ve her göğe görevini vahyetti. Biz, yakın semâyı kandillerle donattık, bozulmaktan da koruduk. İşte bu, azîz, alîm Allah’ın takdiridir.”

Yüce Allah, bu ayetlerde yeryüzünü iki günde yarattığını, bu arada orada ağırlıklar ve çeşitli bereketler var etmesinin toplam dört gün oluşturduğunu beyan etmektedir. Ardından duman halindeki göğe yöneldiğini ve onu da yedi gök halinde iki günde yarattığını bildirmektedir. Nahl 16:8’de insanların bilemedikleri nice şeyleri yaratmakta olduğunun beyanı da bu sürecin devam etmekte olduğunun bir delilidir.

Bütün bu söylediklerimizden anlaşılmasını istediğimiz husus şudur: Yüce Allah’ın kâinatı yaratırken uyguladığı sistem bir oluşum sürecidir. Her istediğini yapabilen yegâne kudret olan Yüce Allah,(97) elbette bir anda da yaratmaya kadirdir.

Nitekim Yâsîn 36:51, Zümer 39:68 ve Kâf 50:44 gibi ayetlerde de ifade edildiği üzere, mahşerdeki yaratılışın bir süreç halinde değil de, aniden, bir anda, hızlıca gerçekleştirileceği anlaşılmaktadır. Esasında yaptığından sorgulanamayacağı için,(98) “bunu niçin böyle yaptı” gibi bir soruyu sormak gereksizdir. Akla şu ihtimal gelmektedir:

Yaratılışın süreç halinde gerçekleşmesi esnasında Yüce Allah’ın kudretinin bir kısmının gözlemlenme imkânı vardır. Yoksa O’nun her şeyi bir anda yaratmaya da elbette gücü yetmektedir. Aşamalı yaratmada her aşamada Yüce Allah’ın kudreti etkin olduğu için bu durum bir anda yaratmaya göre daha etkilidir. Bilmemiz ve inanmamız gereken şey, Yüce Allah’ın iradesinin bu şekilde tecelli ettiğidir, [vesselâm].

2.İnsanınYaratılış Süreci

a) Kâinattaki genel yaratılış kuralına elbette insanın yaratılışı da tâbidir. Bu noktada bazı ayetleri hatırlatmak istiyoruz:

ı. İnsân 76:1’de henüz anılabilir, hatırlanabilir bir şey değilken insanın üzerinden çok uzun zamanlar geçtiği belirtilmektedir.

ıı. İnsanın yaratılış aşamalarına işaret etmesi bakımından Secde 32:7. ayet çok ilginçtir: “Yarattığı her şeyi güzel yapan ve insanı da yaratmaya çamurdan başlayan O’dur.”

ııı. Aynı konuda Nûh 71:14’te şu bilgiler verilmektedir: “O, sizi aşama aşama yarattı.” Bu ayetler insanın yaratılış sürecinde çeşitli aşamaların yaşandığını açıkça göstermektedir.

ıv. Zümer 39:6’da insanın ana rahminde üç karanlık içinde yaratılıştan yaratılışa geçilerek meydana getirildiği beyan edilmektedir. İnsanın tabiattaki elementer yaratılış sürecinden söz eden ayetler ile onun ana rahminde geçirdiği evrelerden söz eden ayetler bu hakikatin değişik ifadeleridir.

b) İlk insan türünün yaratılışında bir süreçten söz edildiği kesindir.(99) Ancak bunun türler arası bir “evrim”le hiçbir ilgisi yoktur; sadece kendi türü için bir süreç söz konusudur. Süreçte geriye doğru gidilirken başka herhangi bir canlı türünden hiçbir şekilde söz edilmemekte, bu noktada en küçük bir işaret dahi bulunmamaktadır.

Çünkü ilk insan türünün yaratılışından söz eden ayetlerde [el-insân](100) ve [beşer](101) kelimeleri kullanılmaktadır. Buna göre [el-insân] kelimesi “insan türü”nü, [beşer] kelimesi de “insanın beden yapısı”nı ifade etmektedir. Dolayısıyla daha ilk aşamanın dile getirildiği ayetlerde de [beşer] kelimesinin kullanılması, başka ara varlıkların kesinlikle söz konusu edilemeyeceğinin en önemli delilidir.

c) Kur’an-ı Ker im’de ilk insan neslinin yaratılışı hakkında başlıca iki konu gündeme getirilmektedir: Bunlardan ilki insanın canlı olmadan önceki “elementer” halidir; diğeri ise canlılık kazandırıldığı “biyolojik” yapısıdır.

İnsân 76:1’de şöyle buyurulmaktadır: “İnsanın üzerinden henüz anılan bir şey olmadan, çok uzun bir süre muhakkak geçmiştir.” Buradan anlaşılıyor ki, ilk insan henüz yaratılmamışken zaman kavramı oluşturulmuş ve insanın yaşayabileceği ortam meydana getirilmişti. Bir anlamda önce beşik hazırlanmış, sonra da çocuk yaratılmıştır.

ı.İnsanın “Elementer” Yaratılış Süreci

İnsanın canlı hale gelmeden önce tabiattaki cansız durumu, yani “elementer” yapısı hakkında Kur’an’da çeşitli bilgiler yer almaktadır. Bu bağlamda ilk insanın geçmişiyle, yani tabiattaki cansız ve potansiyel haliyle ilgili ifadeler dikkat çekmektedir.

1. الْمَآء [el-Mâ’] “su”. Canlılığın kaynağı sudur. İlgili ayetler mealen şöyledir:

Enbiyâ 21:30: “Her canlı şeyi sudan yarattık.”

Nûr 24:45: “Allah, her canlıyı sudan yaratmıştır.”

Özellikle [beşer] de denilen insanın yaratılış kaynağının [el-mâ’], yani “su” olduğu beyan edilmektedir: “(Özel) bir sudan bir insan yaratan O’dur.”(102)

2. تُرَاب [Türâb] “toprak”. “Su” aşamasıyla birlikte anılan ikinci kaynak [türâb], yani “toprak”tır. Bu konuda zikretmekte olduğumuz bütün ayetler Âl-i İmrân 3:59. ayetin bir anlamda açılımıdır: “Allah, onu (Âdem’i) topraktan yaratmıştır.”

Kur’an’da 17 kez(103) geçen تُرَاب [türâb] kelimesi “toprak” manasına gelmekte, insanın yaratılışıyla ilgili bağlamda da çeşitli ayetlerde(104) zikredilmektedir. İnsanın yaratıldığı kaynak olan toprağı çağrıştıran diğer kullanımlar da “arz, yeryüzü” anlamında Hûd 11:61, Necm 53:32 ve Nûh 71:17. ayette yer almaktadır. Bu ayetlerde insanların yerden ot bitirir şekilde bitirildiği, yani yaratıldığı ifade edilmektedir.

3. ط۪ين [ Tîn] “çamur”. Su ve toprağın karışımıyla oluşan aşama [tîn], yani “çamur”dur. En‘âm 6:2’de şöyle buyurulmaktadır: “Sizi bir çamurdan yaratan O’dur.” Bu noktada da pek çok ayetin(105) Kur’an’da yer aldığını belirtmek gerekmektedir.

4. سُلَالَة مِنْ ط۪ين [Sülâleh min Tîn] “çamurdan bir öz”. Bu konuda yorumunu yapmakta olduğumuz Mü’minûn 23:12’de şöyle buyurulmaktadır: “Andolsun ki, biz insanı çamurdan (süzülüp çıkarılmış) bir özden yarattık.” Burada sözü edilen [sülâletin min tîn] ifadesi “çamurdan bir öz” manasına gelmektedir. İnsanın su, toprak ve çamurdan yaratılışın bir başka aşaması budur. Yaratılışın herhangi bir çamur yığınından değil, özelliği olan bir özden şekillendirildiği beyan edilmektedir.

5. ط۪ين لَازِب [Tîn-i Lâzib] “yapışkan/konsantre çamur”. Bu aşama çamurun bir başka yönünü ortaya koymaktadır. Sâffât 37:11’de şu bilgiler zikredilmektedir: “Şüphesiz ki, biz onları yapışkan bir çamurdan yarattık.” Bu ayette sözü edi len [tîn-i lâzib] tamlaması “yapışkan çamur (konsantre çamur, balçık), özlü, esnek ve kopmayan çamur” manasına gelmektedir.

Dil âlimlerinin çoğunluğu, لَازِب [lâzib] kelimesinin sonundaki [bâ] harfinin [mîm]’den döndürüldüğü, Arapça’da da bu kelimenin [lâzib] ve [lâzim] şeklinde geldiği kanaatindedirler.(106) İşte bu ifade de insanın böbürlenmesinin hiçbir anlamı olmadığını, Yâsîn 36:77-78’de de belirtildiği gibi kendisinin bir zigottan yaratıldığını unutarak mahşerdeki diriltilmeyi inkârının hiçbir anlamının bulunmadığı vurgulanmış olmaktadır.

6. صَلْصَال مِنْ حَمَا مَسْنُونٍ [Salsâl min Hame-i Mesnûn] “kupkuru kara balçık”. Bu aşama çamurun değişik bir yönünü ortaya koyup tanıtmaktadır. Rahmân 55:14 ve Hicr 15:26, 28, 33’te geçen صَلْصَال [salsâl] kelimesi “kupkuru (nemi alınmış), kendisine vurulduğu zaman ses çıkaran çamur, kuru balçık, pişmiş çamur”(107) manalarına gelmektedir. İnsanın yaratılışındaki bu özellik onun hem yaratılışındaki kaynağa işaret etmekte, hem konuşabilen, dil üretebilen yapısına, hem de çok kolay kırılabilen, yani kırılgan özelliğine işaret olsa gerektir.

Ayrıca Kur’an’da sadece Hicr 15:26, 28, 33’te üç kez geçen حَمَاٍ مَسْنُونٍ [hame-i mesnûn] tamlaması da insanın [salsâl] aşamasının kaynağını vermektedir. Buna göre حَمَاٍ [hame’ ] kelimesi “özlü kara balçık, kokuşmuş kara çamur, kara balçık”, مَسْنُونٍ [mesnûn] sözcüğü ise “biçimlendirilmiş, değiştirilmiş, dönüştürülmüş” anlamını içermektedir. Bu durumda ayette geçen حَمَاٍ مَسْنُونٍ [hame-i mesnûn] tamlaması, “biçim verilmiş, değiştirilip dönüştürülmüş özlü kara balçık, kokuşmuş kara çamur, kara balçık” manasına gelmektedir.

7. صَلْصَال كَالْفَخَّار [Salsâl ke’l-Fahhâr] “pişmiş çamur”. Rahmân 55:14’te “(Allah) insanı, pişmiş çamur gibi ses çıkaran bir balçıktan yarattı” şeklinde geçen [salsâl ke’l-fahhâri] ifadesi de “pişmiş (fırınlanmış) çamur gibi ses çıkaran balçık” demektir.

Tabiatla ilgili bütün bu aşamalar Hûd 11:61, Necm 53:32 ve Nûh 71:17’de “insanoğlunun arzdan yaratılması”yla ifade edilmekte, bir anlamda söz konusu aşamalar bu ayetlerin açılımını oluşturmaktadır. Burada sözü edilen maddelerin veya aşamaların sıralaması hakkında farklı kanaatler ileri sürülebilir; ancak insanın tabiattaki halini ifade eden ayetlerde bu kavramların geçmekte olduğunu özellikle belirtmekte yarar vardır.

ıı.İnsanın “Biyolojik ve Embriyolojik” Yaratılış Süreci

Kur’an’da insanın tabiattaki bu aşamaları geçtikten sonra “biyolojik aşama”sı hakkında da bilgi verilmektedir. Şimdi genel hatlarıyla bunlar hakkında bilgi vermek istiyoruz:

1. نَفْس وَاحِدَة [Nefs-i Vâhıdeh] “ilk can, ilk canlı, ilk cevher, ilk öz”. Bu tamlama Kur’an’da çeşitli ayetlerde(108) zikredilmektedir. İnsanın cansız halden canlı hale geçtiği ilk aşama [nefs-i vâhıdeh] diye isimlendirilmektedir. Nisâ 4:1’de şöyle buyurulmaktadır: “Ey insanlar! Sizi bir tek nefisten yaratan Rabbinize karşı duyarlı olun.”

İlk insan türü işte bu ilk cevherden veya ilk candan, ilk özden yaratılmıştır. “İnsan” anlamına gelen [nefs] kelimesinin, bu ilk cevherin yine insanın potansiyel olarak bütün özelliklerini içerdiğini söyleyebiliriz. Zira Genetik bilimi ve genlerle ilgili haritalar, insanda bir genetik kodlamanın olduğunu göstermektedir.

Konuyla ilgili Nisâ 4:1, En‘âm 6:98, A‘râf 7:189 ve Zümer 39:6. ayetlerde geçen bu ifadelerde insanın biyolojik ilk hali olan [nefs-i vâhıdeh ] denilen ilk candan eşinin de yaratıldığı beyan edilmektedir ki dolayısıyla burada bir hücre bölünmesinin veya hücre çoğaltılmasının yaşandığı söylenebilir. Elbette burada nelerin yaşandığını sadece Rabbimiz bilir; bilim insanları da Kur’an’ın verdiği bu bilgi doğrultusunda araştırmalar yapmalıdırlar.

2. نُطْفَة [Nutfeh] “zigot, cenin”. Bu kelime bu konu içeriğinde çeşitli ayetlerde(109) kullanılmaktadır. Biyolojik aşamanın ikinci basamağı [nutfeh ] kelimesiyle karşılanmaktadır. İnsân 76:2’de şöyle buyurulmaktadır: “Gerçek şu ki, biz insanı katışık bir nutfeden (döllenmiş yumurtadan, zigottan) yarattık.”

Bugünkü bilimsel ifadesiyle söyleyecek olursak, insanın biyolojik olarak “zigot”tan yaratıldığı, bunun [nutfe] [-i emşâc], yani “döllenmiş yumurta” aşaması olduğu açıktır. Erkekten gelen 23 kromozom, kadından gelen 23 kromozom ile birleştiğinde 46 kromozomlu minik insan anlamında “zigot” meydana gelir.

Taberî, Fâtır 35:11’deki [nutfeh] kelimesini yorumlarken “erkek ve kadının nutfesi” ifadesini kullanarak, erkekten gelen sperm ile kadının yumurtasının birleşmesinden meydana gelen döllenmiş yumurta anlamında zigotu tarif etmektedir.(110)

3. عَلَقَة [‘Alakah ] “embriyo”. Bu kelime Kur’an’da beş kez(111) zikredilmektedir. Biyolojik aşamada üçüncü merhale zigotun rahimdeki halidir. ‘Alak 96:2’de “Allah, insanı asılı/yapışkan bir varlıktan (embriyodan) yarattı” beyanına yer verilmektedir. İşte bu ve benzer ayetlerde geçen [ ‘alak/‘alakah] kelimeleri “embriyo” manasına gelmektedir ve insanın “embriyolojik süreci”nin bir aşamasını ifade etmektedir.

4. مُضْغَة [Mudğah] “bir çiğnem et”. İnsanın yaratılışındaki bir diğer aşama [mudğah] yani “oluşmuş, ancak henüz tam şekillenmemiş bir çiğnem et, cenin” halidir. Mü’minûn 23:14’te şu bilgiler zikredilmektedir: “Peşinden, ‘alakayı bir parçacık et haline soktuk.” Burada ve Hacc 22:5’te geçen [mudğah] kelimesi “bir çiğnem et” demektir.

Hacc 22:5’te [mudğah] aşaması hakkında [muhallakah] ve [ğayr-i muhallakah] ifadeleri kullanılmaktadır ki bu ifadeler [mudğah] denilen bir çiğnem et parçasının “(temel unsurları ve istidatları biçimlenip) tamamlanmış”, ancak “(bütün öğeleriyle, ayrıntılarıyla) henüz tamamlanmamış” durumunu ifade etmektedir. Bu iki ifade ana rahmindeki gelişim henüz tamamlanmadığı için peşpeşe getirilmiş, sürecin devam ettir ildiği manası verilmek istenmiştir.

5. عِظَام [‘Izâm] “kemik”. Biyolojik aşamanın beşincisi insanın bir çiğnem et parçasından sonraki kemik durumudur. Konuyla ilgili olarak Mü’minûn 23:14’te “Bu bir parçacık eti kemiklere (iskelete) çevirdik” beyanına yer verilmektedir. Bu ayette geçen [‘ızâm] kelimesi et parçasının “kemiğe dönüştürülmüş hali”dir.

6. لَحْم [Lahm] “et, kas”. İnsanın ana rahmindeki altıncı aşaması onun et ve kaslarla buluşturulması, yani kemiklerin kaslarla kaplanmasıdır. Mü’minûn 23:14’te şöyle buyurulmaktadır: “Bu kemikleri etle kaplayıp giydirdik.” Bu ayette geçen [lahm] kelimesi, kemiklerin veya iskeletin et veya kas ile giydirilmesi manasına gelmektedir.

7. خَلْقًا اٰخَر [Halk-ı Âhar] “bambaşka bir yaratılış”. İnsanın biyolojk yaratılış aşamaları arasında veya sonunda Yüce Allah’ın insanı bambaşka bir yaratılışın sahibi kıldığı da Mü’minûn 23:14’te ifade edilmektedir.

Bu arada belirtelim ki insanın hem “elementer” hem de “biyolojik/embriyolojik” yaratılış süreçleriyle ilgili olarak zikredilen 14 aşamanın ilki olan “su” hariç geri kalan 13 aşamasında kullanılan kelimeler sadece insanın yaratılışıyla ilgili kullanıldığı için bu açıdanda insanın ayrıcalığına gönderme yapıldığını söyleyebiliriz.

Necm 53:32’de bu biyolojik aşama “annelerin karınlarındaki ceninler hali” olarak ifade edilmekte, sözünü ettiğimiz ayetler adeta bu ayetin açılımını oluşturmaktadır. Bu arada Zümer 39:6’da insanın “ana rahminde üç karanlık” içerisinde bulunduğu belirtilmekte ve “burada yaratılıştan yaratılışa geçildiği” beyan edilmektedir. Bugünkü bilimsel ifadeyle burada sözü edilen üç karanlıktan maksadın “amniyon, koriyon ve decidua zarları” olduğu dile getirilmektedir.

İşte Kur’an’da ilk insan türünün ve sonrasında insanın ana rahminde geçirdiği aşamalar bunlardan ibarettir. Nisâ 4:1, En‘âm 6:98, A‘râf 7:189 ve Zümer 39:6’da sözü edilen ve insanın biyolojik varlık aşamasının ilkini oluşturan [ nefs-i vâhıdeh] hali, hem ilk hücreye, hem de eşine kaynaklık yapmaktadır. İlk insanın yaratıldığı kaynak olan [nefs-i vâhıdeh,] eşinin de yaratılış kaynağıdır. Belki de orada bir “mitoz bölünme” yaşanmış olmalıdır. Daha sonra yine Nisâ 4:1’de beyan edildiği gibi, bu iki hücreden pek çok erkek ve kadın yaratılıp yayılmıştır.

Konuyla ilgili olarak Fâtır 35:11’de “topraktan ve [nutfeh] aşamasından sonra insanların “çiftler” haline getirildiği ifade edilmektedir ki, her iki ayette verilen mesaj birbirini tamamlar mahiyettedir. Bu ayetteki söz konusu kelimenin [zevceyni] şeklinde erkek ve dişi halinde “iki çift” değil de, [ezvâc] şeklinde çoğul getirilmesi ilk türün “pek çok insan çifti” şeklinde yaratıldığının bir delilidir.

Bu konuda bir başka ifade de Nebe’ 78:8’de aynı şekilde “Sizi çiftler halinde yaratmıştık” manasında ve [ezvâc] kelimesi zikredilerek verilmektedir.

Aynı meseleyle ilişkilendirilebilecek Rûm 30:20’de de şu bilgilere yer verilmektedir “Sizi topraktan yaratması, O’nun (kudretinin) delillerindendir. Sonra siz, (her tarafa) yayılan insanlar oluverdiniz.”

A‘râf 7:11’de insanların yaratılmasından ve onların suretlere sahip kılınmasından söz edilirken [küm], yani “siz/sizi” kalıbında çoğul zamirler kullanılmakta, sonrasında meleklere hitaben “Âdem için secde edin” emri verilmektedir. Bu durum, o esnada pek çok insanın bulunduğunu göstermektedir. Aynı şekilde Âl-i İmrân 3:33’te Hz. Âdem’in, Hz. Nuh’un, Hz. İbrahim’in ve İmrân ailelerinin seçiminden söz edilmesi de benzer bir hakikati ortaya koymaktadır. Zira seçim varsa alternatifler var demektir. Âdem (as)’ın seçilmesi bu noktada başka insanların bulunduğunun delilidir.

Hucurât 49:13’te insanların bir erkek ve bir dişi (hücre)den yaratıldığı ve ondan sonra kalabalık hale getirilerek kavimlere ve kabilelere dönüştürüldüğü beyan edilmektedir. Öyle anlaşılıyor ki, ilk “insan”dan değil, ilk “insan türü”nden söz etmek gerekir. Bu ayetteki [zeker] ve [ünsâ] kelimelerinin nekra yani başında belirteç edatı olan [eliflâm] takısı kullanılmaması, maksadın bir kişi değil, bir tür olduğunun delili olarak görülebilir. Allah en iyi bilendir.

Bu arada yine insanın yaratılış aşamalarından söz edilen Zümer 39:6’daki “sekiz çift [en‘âm]” ifadesi de bilim insanlarının ilgisini beklemektedir. Oradaki [el-en‘âm] kelimesine “hayvanlar” manası verilirse, maksat “deve, inek, koyun, keçiden oluşan erkekli dişili sekiz çift hayvan” olur.

Eğer [el-en‘âm] kelimesine “hayat sahipleri” manası verilirse “dört çiftten oluşan sekiz grup insan veya dört/sekiz ırk” gibi manalar devreye girebilir. Eğer bu ikinci yaklaşım/mana doğru ise, o zaman hem ilk insanların evlenmesi, hem kıtalara insanların nasıl yayıldığı, hem de ırkların nasıl oluşturulduğu soruları cevaplandırılmış olacaktır.

İlk insan neslinin çiftler halinde yaratılmasıyla birlikte iddia edilen türden “kardeş evlilikleri”nden oluş an ensest evililik kabulleri de devre dışı kalır. Çünkü insanlar bu durumda en yakın ihtimal kuzenleriyle evlenmiş olurlar ki bunun din bakımından yasak olmadığı da aşikârdır.

Aksi takdirde süt kardeşliğin in bile evliliğe engel olarak belirlendiği ilahi öğretide farklı doğumlarda meydana gelmiş olsalar da nihayetinde aynı ana ve babanın çocuklarının evlenmesi durumu söz konusu olabilmektedir. Biz bu yaklaşımların problemli, tehlikeli ve izah edilemez olduğunu düşündüğümüz için ilk insanların eşler, çiftler halinde yaratıldığı görüşünü Nisâ 4:1, Fâtır 35:11, Rûm 30:20 ve Nebe’ 78:8 gibi ayetlerden delil getirerek savunmaktayız. Her konuda olduğu gibi bu konuda da gerçeği sadece Yüce Allah bilmektedir.

Sözün sonunda şu hususu tekrar vurgulamak istiyoruz: Kur’an’da insanın yaratılış süreci hakkında pek çok ayet vardır; ancak bunların hiçbirinde bugünkü iddialardan birisi olan yaratıcıyı reddeden “evrim” ve ara tür olarak “maymun”dan asla söz edilmemekte, dahası böyle bir ara varlığa dair hiçbir işaret bulunmamaktadır. Çünkü ilk aşamadan itibaren bu türün adı [beşer]dir, yani [insân]dır.

‘Alak 96:2’de yer alan خَلَق [haleka] fiili ile, yaratılışın bedensel boyutu gündeme getirilmekte ve insanın bedensel olarak “bir şeyden” yaratıldığı gösterilmektedir. [Haleka/halk], “bir şeyden başka bir şeyi yaratmak”, bir anlamda “dönüştürmek” anlamına gelmektedir.

İnsanın bu aşamada [nutfe]den, bugünkü bilimsel ifadesiyle “zigot”tan yaratıldığı, bunun [nutfe] [-i emşâc], yani “döllenmiş yumurta” aşaması olduğu çeşitli ayetlerde belirtilmiştir. Daha sonra buradan [ ‘alak/‘alaka],(112) yani “embriyo” aşamasına geçildiği, ‘Alak 96:2’de ifade edilmektedir. Embriyo hali, zigottan sonraki aşamadır. Zigot sonrası aşamada insan, ana rahmine asılıdır, oraya yapışıktır ve karnından beslenmektedir.

Dipnotlar

• 82-) ‘Alak 96 : 2. 83-) Hacc 22 : 5; Mü’minûn 23 : 14; Mü’min 40 : 67; Kıyâmet 75 : 37-38 ; ‘Alak 96 : 2.
  • ‘Alak 96/2 Hacc 22/5 Mü'minûn 23/14 Mü'min 40/67 Kıyâmet 75/37 ‘Alak 96/2
• 84-) Bakara 2 : 259; İ srâ 17 : 49, 98; Mü’minûn 23 : 14, 35, 82; Yâsîn 36 : 78; Sâffât 37 : 16, 53; Vâkı‘a 56 : 47; Kıyâmet 75 : 3; Nâzi‘ât 79 : 11.
  • Bakara 2/259 İsrâ 17/49 Mü'minûn 23/14 Yâsîn 36/78 Sâffât 37/16 Vâkı‘a 56/47 Kıyâmet 75/3 Nâzi‘ât 79/11
• 85-) Bakara 2 :173, 259 ; Mâide 5:3; En‘âm 6:145; Nahl 16:14, 115; Mü’minûn 23 : 14 ; Fâtır 35:12; Hucurât 49:12; Tûr 52:22; Vâkı‘a 56 :21 .
  • Bakara 2/173 Mâide 5/3 En‘âm 6/145 Nahl 16/14 Mü'minûn 23/14 Fâtır 35/12 Hucurât 49/12 Tûr 52/22 Vâkı‘a 56/21
• 86-) Semerkandi , age ., II, 496; Taberi , age ., XVIII, 9-10.
• 87-) Zemahşeri , age ., III, 255. 88-) Semerkandi , age ., II, 552. 89-) A‘râf 7 : 54; Mü’minûn 23 : 14; Furkân 25 : 1, 10, 61; Mü’min 40 : 64; Zuhruf 43 : 85; Rahmân 55 : 78; Mülk 67 : 1.
  • A‘râf 7/54 Mü'minûn 23/14 Furkân 25/1 Mü'min 40/64 Zuhruf 43/85 Rahmân 55/78 Mülk 67/1
• 90-) Semerkandi , age ., II, 497; Zemahşeri , age ., III, 174; Razi, age ., XXIII, 86.
• 91-) Yâsîn 36 : 82. 92-) Bakara 2 : 117; Âl-i İmrân 3 : 47, 59; En‘âm 6 : 73; Nahl 16 : 40; Meryem 19 : 35; Yâsîn 36 : 82; Mü’min 40 : 68. 93-) A‘râf 7 : 29; Yûnus 10 : 34; Enbiya 21 : 104; Neml 27 : 64; ‘Ankebût 29 : 19-20; Rûm 30 : 11, 27; Sebe’ 34 : 49; Burûc 85 : 13. 94-) Yûnus 10 : 4.
  • Yâsîn 36/82 Bakara 2/117 Âl-i İmrân 3/47 En‘âm 6/73 Nahl 16/40 Meryem 19/35 Yâsîn 36/82 Mü'min 40/68 A‘râf 7/29 Yûnus 10/34 Enbiyâ 21/104 Neml 27/64 ‘Ankebût 29/19 Rûm 30/11 Sebe' 34/49 Burûc 85/13 Yûnus 10/4
• 95-) A‘râf 7 : 54; Yunus 10 : 3; Hûd 11 : 7; Furkân 25 : 59; Secde 32 : 4; Kâf 50 : 38; Hadîd 57 : 4. 96-) Taberi , age ., XXVI, 179.
  • A‘râf 7/54 Yûnus 10/3 Hûd 11/7 Furkân 25/59 Secde 32/4 Kâf 50/38 Hadîd 57/4
• 97-) Hûd 11 : 107; Burûc 85 : 16.
  • Hûd 11/107 Burûc 85/16
• 98-) E nbiyâ 2 1 : 23.
  • Enbiyâ 21/23
• 99-) Kehf 18 : 37; Hacc 22 : 5; Mü’minûn 23 : 12-14; Fâtır 35 : 11; Mü’min 40 : 67; İnfitâr 82 : 7.
  • Kehf 18/37 Hacc 22/5 Mü'minûn 23/12 Fâtır 35/11 Mü'min 40/67 İnfitâr 82/7
• 100-) Hicr 15: 26; Rahmân 55 : 3, 14; İnsân 76 : 1; ‘Alak 96 : 2. 101-) Hicr 15: 28; Sâd 38 : 71.
  • Hicr 15/26 Rahmân 55/3 İnsân 76/1 ‘Alak 96/2 Hicr 15/28 Sâd 38/71
• 102-) Furkân 25 : 54. 103-) Bakara 2 : 264; Âl-i İmrân 3 : 59; Ra‘d 13 : 5; Nahl 16 : 59; Kehf 18 : 37; Hacc 22 : 5; Mü’minûn 23 : 35, 82; Neml 27 : 67; Rûm 30 : 20; Fâtır 35 : 11; Sâffât 37 : 16, 53; Mü’min 40 : 67; Kâf 50 : 3; Vâkı‘a 56 : 47; Nebe’ 78 : 40. 104-) Âl-i İmrân 3 : 59; Kehf 18 : 37; Hacc 22 : 5; Rûm 30 : 20; Fâtır 35 : 11; Mü’min 40 : 67.
  • Furkân 25/54 Bakara 2/264 Âl-i İmrân 3/59 Ra‘d 13/5 Nahl 16/59 Kehf 18/37 Hacc 22/5 Mü'minûn 23/35 Neml 27/67 Rûm 30/20 Fâtır 35/11 Sâffât 37/16 Mü'min 40/67 Kâf 50/3 Vâkı‘a 56/47 Nebe' 78/40 Âl-i İmrân 3/59 Kehf 18/37 Hacc 22/5 Rûm 30/20 Fâtır 35/11 Mü'min 40/67
• 105-) A‘râf 7 : 12; İ srâ 17 : 61; Mü’minûn 23 : 12; Secde 32 : 7; Sâffât 37 : 11; Sâd 38 : 71, 76. 106-) Razi, age ., XXVI, 125.
  • A‘râf 7/12 İsrâ 17/61 Mü'minûn 23/12 Secde 32/7 Sâffât 37/11 Sâd 38/71
• 107-) Semerkandi , age ., III, 380; Taberi , age ., XXVII, 124-125; Zemahşeri , age ., IV, 434.
• 108-) Nisâ 4 : 1; En‘âm 6 : 98; A‘râf 7 : 189; Zümer 39 : 6.
  • Nisâ 4/1 En‘âm 6/98 A‘râf 7/189 Zümer 39/6
• 109-) Nahl 16 : 4; Kehf 18 : 37; Hacc 22 : 5; Mü’minûn 23 : 14; Fâtır 35 : 11; Mü’min 40 : 67; Kıyâmet 75 : 37-38; ‘Abese 80 : 19. Eğer nutfe ye “sperm” anlamı verilirse bu takdirde ilgili kelime ile insanın yarısı anlamında erkek hücresi kastediliyor demektir. 110-) Ebû Ca‘fer Muhammed ibn Cerîr et- Taberi , Câmi‘u’l-Beyân ‘an Te’vîli Âyi’l- Kur’an , Beyrut, 1988, XXII, 122.
  • Nahl 16/4 Kehf 18/37 Hacc 22/5 Mü'minûn 23/14 Fâtır 35/11 Mü'min 40/67 Kıyâmet 75/37 ‘Abese 80/19
• 111-) Hacc 22 : 5; Mü’minûn 23 : 14; Mü’min 40 : 67; Kıyâmet 75 : 37-38; ‘Alak 96 : 2.
  • Hacc 22/5 Mü'minûn 23/14 Mü'min 40/67 Kıyâmet 75/37 ‘Alak 96/2
• 112-) Hacc 22 : 5; Mü’min 40 : 67.
  • Hacc 22/5 Mü'min 40/67