İbrâhîm Suresi

Mekke’de risâletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 52 âyetten oluşan, adını 35-41. ayetler arasındaki “Hz. İbrahim kıssası” nedeniyle 35. ayette geçen اِبْرٰه۪يم [ibrâhîm] kelimesinden alan bu sure, inişe göre 65, resmî sıralamada ise 14. sûredir.

İbrâhim sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Ra‘d sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrenin de mukatta‘a harfleriyle başlaması, ilk âyetlerinde Kitâb’a dikkat çekilmesi, kâinat kitabından örnekler verilmesi (İbrâhim 32-33; Ra‘d 2-4), hak-bâtıl karşılaştırılması (İbrâhim 24-26; Ra‘d 17) gibi konular iki sûrenin adeta birbirinin devamı olduğu izlenimi vermektedir.

İbrâhim sûresi, peygamber görevlendirmenin ve kitap göndermenin gerekçesiyle başlamakta, dünyayı âhirete tercih etmenin sonuçları hakkında bilgi ile devam etmektedir. Bu arada 4. âyette her peygamberin kendi kavminin diliyle gönderilme amacının “kavmine açıklamalarda bulunulması olduğu” belirtilmekte, dileyenin saptırılabileceği, dileyenin de hidayete erdirileceği ifade edilmektedir. 5. âyetten itibaren, Hz. Mûsâ, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih ve onlardan sonraki peygamberlerin kıssası genel hatlarıyla verilmekte, inkarcıların mahşerdeki feci akıbeti, cehennemin ebediliği ve korkunç şiddeti ile kafirlerin davranışlarının rüzgara kapılmış kül gibi sağa sola savrulacağı gündeme getirilmektedir.

21. âyetten itibaren, dünya hayatında saptırılanların saptıranlarla mahşerde yaşayacağı konuşmalar, karşılıklı suçlamalar ele alınmakta, şeytanın kendisini nasıl savunacağıyla ilgili bilgiler verilmekte, zalimlerin azaba gireceği, müminlerin ise cennete alınacağı bildirilmektedir.

24. âyetten itibaren, iyi ve faydalı sözle kötü sözün mukayesesi yapılmakta, iman edenlerin dünyada ve âhirette ilahi desteğe sahip kılınacağı müjdelenmektedir. 32. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları verilmekte, ardından Yüce Allah’ın nimetlerinin sayılamayacak kadar çok olduğu bildirilmektedir.

Sûrenin 35-41. âyetlerinde Hz. İbrâhim’in kıssasından bir bölüm aktarılmakta, çeşitli dua cümlelerine yer verilmektedir. Son bölümde Yüce Allah’ın hayata müdahil oluşu anlamında çeşitli bilgiler verilerek, zalimlerin mahşerdeki feci akıbeti gündeme getirilmektedir. Ayrıca âhirette yeryüzünün ve göklerin alacağı yeni duruma da değinilmekte, suçluların çaresiz bir şekilde azaba atılacağı haber verilmektedir.

Son âyette ise bu vahyin insanlık için bir tebliğ ve mesaj olduğu beyan edilerek tevhid vurgusu yapılmaktadır.

Yüce Allah, surenin 24-34. ayetlerinde iyi ve kötü kelimelerin mukayesesini, iman sahiplerinin destekleneceğini, zalimlerin saptırılacağını, nankörlerin akıbetinin cehennem olacağını beyan etmekte, daha sonra Allah’ın has kullarına yönelik bazı emirlerle Allah’ın kâinat kitabından çeşitli nimetleri insanların hizmetine sunduğunu ve nimetlerin sayılamayacağını belirtmektedir.

ı. (28-29. Ayetler): Kâfirlerin Nankörlüğü ve Halkı Saptırmaları

اَلَمْ تَرَ اِلَى الَّذ۪ينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ كُفْرًا وَاَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ “Allah’ın nimetine nankörlükle karşılık veren ve toplumlarını helak yurduna sürükleyenleri görmüyor musun? Onlar cehenneme gireceklerdir. (O) ne kötü bir karargâhtır!”

Ayetteki اَلَمْ تَرَ [elem tera] sorusu “görmedin(iz) mi? düşü nmez misin(iz), bakmaz mısın(ız)”; اِلَى الَّذ۪ينَ بَدَّلُوا [ilellezînebeddelû] ifadesi “değiştirenleri, değiştirenlere, değiştirmiş olanları”; نِعْمَتَ اللّٰهِ [ni‘metallâhi] tamlaması “Allah’ın nimet(ler)ini”; كُفْرًا [küfran] kelimesi “nankörlükle, nankörlük ederek”; وَاَحَلُّوا [veehallû] fiili “ve sürüklediler, sürüklemiş olanları”; قَوْمَهُمْ [kavmehum] tamlaması “onların kendi kavimleri ni”; دَارَ الْبَوَارِ [dâra’l-bevâri] tamlaması “helak yurdu na”; جَهَنَّمَ [cehenneme] kelimesi “cehenneme”; يَصْلَوْنَهَا [yaslevnehâ] fiili “oraya gire ce klerdir”; وَبِئْسَ [vebi’se] kelimesi “ne kötü”; الْقَرَارُ [el-karâr ] sözcüğü ise “bir karargâh(tır)” demektir.

Burada inkârcıların vahye karşı tutumları ve sonuçta yaşayacakları feci akıbet gündeme getirilmektedir.

1. اَلَمْ تَرَ اِلَى الَّذ۪ينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ كُفْرًا وَاَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ “Allah’ın nimetine nankörlükle karşılık veren ve toplumlarını helak yurduna sürükleyenleri görmüyor musun?” Ayetin başındaki اَلَمْ تَرَ [elem tera] ifadesi İbrâhim 14:19 ve 24. ayette de olduğu gibi, her ne kadar Hz. Peygamber’e hitap ediyor görünse de aslında muhataplar herkestir. Bu nedenle tercümeyi “görmedin(iniz) mi?” şeklinde vermeyi tercih ettik. Buradaki maksat da elbette gözle görmek değil, aklını çalıştırıp düşünmekle ilgilidir.

Yüce Allah surenin başından beri eleştirdiği ve hak yolu reddettikleri için cehennemlik olduklarını haber verdiği kişilerin bir başka özeliğine dikkat çekmektedir. Buna göre, söz konusu kişiler Allah’ın kendilerine yönelik vahiy nimetini nankörlükle karşılamışlar, Vâkı‘a 56:82’de de geçtiği gibi manevi gıda demek olan vahiy rızıklarını yalanlamışlardı.

Mâide 5:3’te de belirtildiği üzere, vahyin bir adı da nimettir. Hatta İnşirâh 97:8’de geçen [ni‘meh] kelimesine de manevi rızık anlamında “vahiy” manası verilebilir. İşte nankörler Yüce Allah’ın bu eşsiz ve erişilmez manevi nimetini reddederek nankörlüğü tercih etmişler, sonuçta kavimlerini helak oluş yurduna sürüklemişlerdi. Bu kişiler İbrâhim 14:21. ayetinde gündeme getirilen müstekbirler olarak yorumlanırsa, ayetler arasındaki konu irtibatı da kolaylıkla kurulmuş olur.

Ayette geçen اَحَلُّوا [ehallû] fiili “sürüklemek, kondurmak, yol açmak” gibi anlamlara gelirken, ayetin sonunda yer alan ve Kur’an’da sadece burada geçen دَارَ الْبَوَارِ [dâra’l-bevâri] tamlaması da “yok oluş, tükeniş yurdu, helak ve yıkım yurdu”(210) manalarını içermektedir. İşte Yüce Allah’ın vahiy nimetini nankörlükle karşılayıp reddeden kibirli kişilerin hem kendilerini hem de kavimlerini helak yurduna doğru sürüklediği ifade edilmiş olmaktadır.

Ayetin ilk muhatapları olması bakımından söz konusu kişilerin Mekkeli müşrikler olduğunu kabul edersek, bu defa Yüce Allah’ın onlara yönelik nimetini, yaz ve kış yolculuklarında Kureyşlileri güvende kılıp kendilerine rızıklar vererek açlıklarını gidermesi ve korkulardan onları güvende kılması şeklinde de anlamamız mümkündür.(211) Bu yorum ayetin tarihsel mesajı olsa da asıl evrensel olan mana ilk tercih ettiğimizdir.

2. جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ “Onlar cehenneme gireceklerdir. (O) ne kötü bir karargâhtır!” Yüce Allah önceki ayetin sonunda yer verdiği دَارَ الْبَوَارِ [dâra’l-bevâri]tamlamasından maksadın gidecekleri cehennem olduğunu beyan etmekte, ardından da orasının çok kötü bir durak oluşuna dikkat çekmektedir.

Benzer içeriklerde olmak üzere Kur’an’da beş kez(212) geçen يَصْلَوْنَ [yaslevne] fiili “girmek”, “yaslanmak”, 37 kez(213) yer alan بِئْسَ [bi’se] kelimesi “ne kötü” manasına gelmekte, 9 kez(214) zikredilen الْقَرَار [el-karâr] kelimesi ise “karargâh, konaklama yeri, ikametgâh” gibi anlamlar vermektedir.

Bazı âlimlerimiz önceki ayette geçen [dâra’l-bevâri] tamlamasına Bedir, buradaki [cehennem] kelimesine de mahşerdeki “azap yurdu” manası vererek, helakin hem dünyayı hem de mahşeri içereceğine dikkat çekmişlerdir.(215) Elbette bu da doğru bir yaklaşım olabilir; ancak asıl öncelikli olarak verilmek istenen mesajın mahşere yönelik olduğu bizim tercih ettiğimiz manadır.

Dipnotlar

• 210-) Semerkandi , age ., II, 254; Taberi , age ., XIII, 219; Zemahşeri , age ., II, 534. 211-) Semerkandi , age ., II, 254; Taberi , age ., XIII, 219-221; Zemahşeri , age ., II, 534.
• 212-) N isâ 4: 10; İbrâhim 1 4: 29; Sâd 3 8: 56; Mücâdele 5 8: 8; İnfitâr 8 2: 15. 213-) Bakara 2: 102, 126, 206; Âl-i İmrân 3: 12, 151, 162, 187, 197; Mâide 5: 62, 63, 79, 80; Enfâl 8: 16; Tevbe 9: 73; Hûd 1 1: 98, 99; Ra‘d 1 3: 18; İbrâhim 1 4: 29; Nahl 1 6: 29; Kehf 1 8: 29, 50; Hacc 2 2: 13, 72; Nûr 2 4: 57; Sâd 3 8: 56, 60; Zümer 3 9: 72; Mü’min 4 0: 76; Zuhruf 4 3: 38; H ucurât 4 9: 11; Hadîd 5 7: 15; Mücâdele 5 8: 8; Cum‘a 6 2: 5; Teğâbun 6 4: 10; Tahrîm 6 6: 9; Mülk 6 7: 6. 214-) İbrâhim 1 4: 26, 29; Mü’minûn 2 3: 13, 50; Neml 2 7: 61; Sâd 3 8: 60; Mü’min 4 0: 39, 64; Mürsel ât 7 7: 21. 215-) Semerkandi , age ., II, 254; Taberi , age ., XIII, 222-223.
  • Nisâ 4/10 İbrâhîm 14/29 Sâd 38/56 Mücâdele 58/8 İnfitâr 82/15 Bakara 2/102 Âl-i İmrân 3/12 Mâide 5/62 Enfâl 8/16 Tevbe 9/73 Hûd 11/98 Ra‘d 13/18 İbrâhîm 14/29 Nahl 16/29 Kehf 18/29 Hacc 22/13 Nûr 24/57 Sâd 38/56 Zümer 39/72 Mü'min 40/76 Zuhruf 43/38 Hucurât 49/11 Hadîd 57/15 Mücâdele 58/8 Cum‘a 62/5 Teğâbun 64/10 Tahrîm 66/9 Mülk 67/6 İbrâhîm 14/26 Mü'minûn 23/13 Neml 27/61 Sâd 38/60 Mü'min 40/39 Mürselât 77/21