‘Abese Suresi

-Mekke’de risaletin ilk dönemlerinde, 2. veya 3. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 42 ayetten oluşan ve adını “yüzünü ekşitti” anlamındaki عَبَسَ ‘abese kelimesinden alan ‘Abese suresi, iniş sırasına göre 27, resmî sıralamada ise 80. suredir. 

ııı. (5-7. Ayetler:) Müstağni Kişiye Tebliğ Israrı

اَمَّا مَنِ اسْتَغْن ٰ ى فَاَنْتَ لَهُ تَصَدّ ٰ ى وَمَا عَلَيْكَ اَلَّا يَزَّكّ ٰ ى “Kendini zengin (ihtiyaçsız) gören bu kişiye gelince, sen ona yöneliyorsun. (Oysa) onun temizlenip arınmamasından sen sorumlu değilsin.”

Buradaki اَمَّا مَنِ اسْتَغْنى [emmâ menisteğnâ] ifadesi “kendini yeterli ve ihtiyaçsız gören kişiye gelince”; فَاَنْتَ [fe ente ] zamiri “sen”; لَهُ [lehû] ifadesi “ona”; تَصَدّى [tesaddâ] fiili “yöneliyorsun”; وَمَا عَلَيْكَ [ve mâ ‘aleyke] ifadesi “(oysa) sana görev değil, sen sorumlu değilsin”; اَلَّا يَزَّكّى [ellâ yezzekkâ] ifadesi ise “(onun) arınmamasından, arınmaması” demektir.

Burada kendini yeterli gören kişiye tebliğe devam etmesi nedeniyle Hz. Peygamber uyarılmakta, onun arınmamasından sorumlu olmadığı bildirilmektedir.

1. اَمَّا مَنِ اسْتَغْنى “Kendini zengin (ihtiyaçsız) gören bu kişiye gelince.” Görme engelli bir sahabi Hz. Peygamber’den bilgi alıp arınma isteğini ortaya koyduğunda, yanında bulunan kişilerin özelliği bu ayette verilmektedir. Burada bir psikolojik tahlil yapılmakta ve [istiğnâ] kelimesi kullanılmaktadır.

‘Alak 96:7’de de açıklandığı üzere, اسْتَغْنى [isteğnâ] fiilinin bu kalıbı “lâyık olmamasına ve gerekli özellikleri taşımamasına rağmen, öyleymiş gibi görünmeyi” ifade eder. [İstikbâr,] “büyük olmamasına rağmen kendini büyük göstermek, büyüklük taslamak” anlamına geldiği gibi, [istiğnâ] da “ihtiyaçsız olmamasına rağmen kendisini böyle sanan, ukalalık yapan, zenginlik taslayan, pervasız, fütursuz kişi” demektir.

Teğâbun 64:6’da belirtildiğine göre, bu kibirli tipler, kendilerine peygamber geldiğinde, “Bir insan mı bizi doğru yola ulaştıracakmış!”(22) diyerek inkâr etmiş ve arkalarını dönmüşlerdi. Bu tavra karşılık zenginlere de başkalarına da muhtaç olmayanın sadece Yüce Allah olduğu ifade edilmektedir.

Fâtır 35:15 ve Muhammed 47:38’deki “Siz Allah’a muhtaçsınız” cümlesi bunun delilidir. ‘Abese 80:5’te sözü edilen kibirli kişi, işte tam da buna benzemektedir. Çünkü bunlar Hz. Peygamber’den hoşlanmadıkları ve peygamberliğini kabul etmedikleri gibi, yanına gelen Müslümanlardan da hoşlanmıyorlardı.

Leyl 92:8’de de geçen [istiğnâ] kelimesi, orada surenin beşinci ayetindeki [takvâ/ittikâ]’nın zıddı olarak zikredilmektedir. [Takvâ], duyarlılık ve sorumluluk bilinci olduğuna göre, [istiğnâ] da kendini hiçbir şeye ve hiç kimseye karşı sorumlu hissetmeme aymazlığıdır. Buradan hareketle, yorumunu yapmakta olduğumuz ‘Abese 80:5’teki [istiğnâ,] imana karşı bir ilgisizlik olarak da tanımlanabilir.

Hz. Peygamber’in yöneldiği söz konusu kişilerin, aslında mağrur, kibirli ve kendini ihtiyaçsız görenler olduğu anlaşılmaktadır. Bunlar [müstağnî]ce, yani ihtiyaçsızlık duygusuyla hareket ettikleri için Hz. Peygamber’in yanına gelmeye tenezzül etmiyorlardı; bu nedenle Hz. Peygamber defalarca onların ayağına gitmişti.

İşte özellikleri bu şekilde belirlenen söz konusu tipler hakkında, yanına gelen görme engelli sahabiye yönelmeyip, bunlarla ilgilenmeye devam ettiği için Hz. Peygamber’in tavrının hatalı olduğu dile getirilmektedir.

2. فَاَنْتَ لَهُ تَصَدّى “Sen ona yöneliyorsun.” Kur’an’da sadece bu ayette geçen تَصَدّى [tesaddâ] fiili, aslında [tetesaddâ] şeklindedir. ‘Abese 80:3 ve 4. ayetlerde geçen [yezzekkâ] ve [yezzekkeru] fiillerinde olduğu gibi, bu kalıpta söyleniş zorluğu çekilebileceği gerekçesiyle baştaki ilk [tâ/te] harfi düşürülmüştür. Kelimenin anlamı, “yönelmek”, “üzerine düşmek”, “dinlemek”, “kulak vermek”, bir anlamda “bir kişiye ses verip ondan ses seda beklemek” şeklindedir.

Kendi kendine yetebileceğini sanan kibirli Mekkeli müşriğe yönelmesi, Hz. Peygamber için bir hata olarak ele alınmakta, böyle bir davranışın ona yakışmadığı, bir daha böyle bir şey yapmaması gerektiği kendisine hatırlatılmış olmaktadır.

Hz. Peygamber’in bu kişiye yönelişi kınama üslubuyla dile getirilmektedir. Sebebi ise, aslında yönelmesi gereken çok daha samimi ve istekli birisi varken, diğerleriyle ilgilenmeye devam etmesidir. Yüzünü ekşitip arkasını dönen kişinin Hz. Peygamber olmama ihtimali çok yüksekse de, kibirli ve hatırlı Mekkelilere yönelen kişinin Hz. Peygamber olduğunda hiçbir şüphe yoktur. Yüce Allah, bu yönelişin hatalı olduğunu devam eden ayette beyan etmektedir.

3. وَمَا عَلَيْكَ اَلَّا يَزَّكّى “(Oysa) onun temizlenip arınmamasından sen sorumlu değilsin.” Burada Hz. Peygamber’e moral verilmektedir.

Bu ayet, “Senin işin, o müstağni kişinin mutlaka arınmış olmasını sağlamak değildir” şeklinde de anlaşılabilir.

a) Kibirli müşrikin üzerine çok düşen Hz. Peygamber, işte bu ayetle açıkça uyarılmakta ve kendisine “sen onların arınmamasından sorumlu değilsin” mesajı verilerek, yaptığı tercihin hatalı olduğu beyan edilmiş olmaktadır. Bu ayet, insanlara tebliğ yapmanın zorunlu olmadığı anlamına gelmez.

Mesele, istemeyen veya tenezzül etmeyen kibirli insanlara ısrar etmenin yanlışlığıdır. Dahası, bedensel engelli bir vatandaş, yüreğiyle gelip bilgi almak istemesine rağmen, kibirlilere yönelmeye devam etmek doğru değildi; uyarı da bu doğrultuda gelmiştir.

b) Ayetteki mesajın, Elmalılı Yazır’ın yaptığı gibi “Oysa onun temizlenmemesinden sana ne?” şeklinde anlaşılması da mümkündür. Bu durumda, fazla ısrarcı davranıp asıl yönelmek durumunda olduğu kişileri ihmal ettiği ortaya konulmaktadır, diyebiliriz.

Kur’an’da, bütün peygamberlerin olduğu gibi(23) Hz. Peygamber’in de asıl görevinin “tebliğ, uyarı”(24) ve “hatırlatıcılık”(25) olduğu bildirilmektedir. Bu gerçeğe rağmen kendi hedeflediği kişiler üzerinde fazla ısrarcı olmak, ilahi irade tarafından uyarı gerektiren bir tutum olarak değerlendirilmektedir.

c) Ayette Nebi (as)’a bir “uyarı” söz konusu olabileceği gibi, bunun Hz. Peygamber için moral olması da elbette mümkündür. Nitekim Kehf 18:6, Şu‘arâ 26:3 ve Fâtır 35:8’de açıkça belirtildiği üzere, Hz. Peygamber Mekkelilerin Kur’an’a inanmamasından dolayı çok üzülüyor, kendini harap edecek düzeyde etkileniyordu.

Yüce Allah, onun bu hassasiyetini gözeterek, muhatapların inanmaması nedeniyle çok fazla üzülmemesi gerektiğini kendisine hatırlatmakta, inkârcılıklarından onun sorumlu olmayacağını beyan etmektedir. Elbette ayete bu açıdan bakıldığında bunun Hz. Peygamber için bir teselli olduğu açıkça ortadadır.

d) Bu ayet grubu, tebliğde nasıl bir yol izlemeleri gerektiğini bütün Müslümanlara öğretmekte, bedensel engellilere öncelikli davranmanın önemini hatırlatmakta ve aksi bir davranışın uyarıyı gerektireceğini ifade etmektedir. İnsanlar birbirlerine gerçekleri söyler, hatırlatır, hayat tarzlarıyla örnek olur; bazen konuşarak bazen de susarak tebliğ görevini yapar, sonucu karşılarındaki insanın isteğine ve Yüce Allah’ın onayına bırakırlar.

Kendi karar ve beklentilerimizin etkili olamayabileceğini hesap ederek tebliğ görevini yapıp, kararı kişilerin kendilerine bırakmak önemli bir eğitim ilkesidir. Ayetlerin bize öğretmek istediği de budur; yoksa maksat, Hz. Peygamber’in hatasını bize öğretmek değildir.

Bir davranış Hz. Peygamber’in bile uyarılmasına neden olabiliyorsa, benzer hataları yapmamak gerektiği hatırdan çıkartılmamalıdır. Onu uyaran irade, aynı hatayı yapmamız durumunda bizi çok daha şiddetli bir şekilde uyarabilir. Rabbimiz bizi şiddetli uyarılarına muhatap olmaktan ve gazabını hak etmekten muhafaza buyursun.

Dipnotlar

• 22-) Bu ifade, insanın kendi türünden ümidini kestiğini ve “melek peygamber” beklentilerini içeren önemli bir itiraftır.
• 23-) Nahl 16:35; Yâsîn 36:14. 24-) Mâide 5:76; ‘Ankebût 29:18; Şûrâ 42:48. 25-) En‘âm 6:70; Kâf 50:45; Ğâşiye 88:21.
  • Nahl 16/35 Yâsîn 36/14 Mâide 5/76 ‘Ankebût 29/18 Şûrâ 42/48 En‘âm 6/70 Kâf 50/45 Ğâşiye 88/21