Mülk Suresi

-Mekke’de risaletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 30 ayetten oluşan ve adını ilk ayetteki “hükümranlık, otorite” anlamına gelen الْمُلْك el-mülk kelimesinden alan Mülk suresi, iniş olarak 60, resmî sıralamada ise 67. suredir.

İlk dönem kaynaklarda adı vâkıye “koruyucu”, mâni‘a “engelleyen”, mücâdile “savunan” veya münciye “kurtarıcı” şeklinde de geçmektedir. Surenin risaletin 9. yılında ve 77. sırada indirildiği de iddia edilmektedir; ancak bizim kanaatimiz diğer görüşten yanadır.

Mülk suresi, resmî sıralamada öncesinde Medeni bir sure olan Tahrîm suresiyle yakın bir anlam ilişkisine sahiptir. Sure sıralamalarında konu ilişkisinin en güzel örneklerinden birisini bu iki surede görmekteyiz. Buna göre her iki surede de Hz. Peygamber’le ilgili esaslar yer almakta, nankör insanların mahşerde karşılaşacağı akıbet dile getirilmekte ve olumlu insan örnekleriyle olumsuz örnekler hakkında malumat verilmektedir.

Mülk suresinin konusu, öncesi ve sonrasındaki sureler gibi “risalet”, “âhirete iman” ve “Hz. Peygamber’in vahiy inşası”yla ilgilidir. Bu surede, ölüm ile hayatın yaratılış sebebi ele alınmakta, kâinattaki muhteşem yapı hakkında temel bilgiler verilmektedir. Bu arada sistemin kusursuzluğunu incelemenin önemi vurgulanmakta, ancak Yüce Allah’ın yaratmasındaki eşsiz sanat karşısında aklın hayretler içerisinde kalacağı beyan edilmektedir. Bu erişilmez kâinat düzenini astroloji gibi gayba taş atma girişimlerine kurban edenleri nasıl bir sonun beklediği vurgulanmaktadır.

7. ayetten itibaren, inkâr edenlerin âhiretteki feci azap durumları, cehennemin şiddeti, inkârcıların itirafları ve azap durumları dile getirilmektedir.

12. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez bilgisi, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları yer almaktadır. Yüce Allah’ın yaptığına kimsenin engel olamayacağı, yürüyenle yerde sürünenin bir olamayacağı gerçeği ve kıyamet ile mahşeri inkâr edenlere Yüce Allah’ın verdiği muhteşem cevaplar surenin ana konularındandır.

23. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın kendisini tanıttığı çeşitli bilgiler, insanları yaratıp onları yeryüzüne yaymış olması, inkârcıların mahşerle alay edişleri, onlara verilen susturucu cevaplar dile getirilmektedir.

Hz. Peygamber’in görevinin apaçık uyarı ve kendisinin de apaçık bir uyarıcı olduğuna dikkat çekilmektedir. Bütün bunlara ilave olarak bu surenin işlediği temel konu, Allah-insan-kâinat ilişkisine dikkat çekmek ve vahyin rehberliğinin vazgeçilmezliğidir.

ı. (15. Ayet): Yeryüzünün Emre Amade Kılınışı

هُوَ الَّذ۪ي جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا ف۪ي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِه۪ وَاِلَيْهِ النُّشُورُ “O, yeryüzünü sizin için boyun eğdirmiştir. Her tarafını dolaşıp O’nun (Allah’ın verdiği) rızkından yiyin! Dönüş, yalnızca O’nadır.”

Ayetteki هُوَ [hüve] zamiri “O”; الَّذ۪ي جَعَلَ [ellezîce‘ale] ifadesi “yapan (dır), yaratmış olan(dır)”; لَكُمُ [leküm] ifadesi “sizin için”; الْاَرْضَ [el-arda] kelimesi “yeryüzü”; ذَلُولًا [zelûlen] sözcüğü “emre amade, kolay, itaatkâr”; فَامْشُوا [femşû] emri “gezin, yürüyün, gidin”; ف۪ي مَنَاكِبِهَا [fîmenâkibihâ] ifadesi “onun omuzlarında, her tarafında, dağlarında”; وَكُلُوا [vekülû] emri “ve yiyin”; مِنْ رِزْقِه [minrızkıhî] ifadesi “O’nun (yarattığı) rızıktan”; وَاِلَيْهِ [veileyhi] ifadesi “sadece O’nadır”; النُّشُورُ [en-nüşûru] kelimesi ise “yeniden dönüş, diriltiliş” demektir.

Burada yeryüzünün insanoğlunun hayatını devam ettirebilmesi için boyun eğdirildiği ve rızık teminine müsait kılındığı beyan edilmektedir.

1. هُوَ الَّذ۪ي جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا ف۪ي مَنَاكِبِهَا “O, yeryüzünü sizin için boyun eğdirmiştir. Her tarafını dolaşın!” Bu ayette iki husus üzerinde durulmaktadır:

Yüce Allah surenin 15-22. ayetlerinde yani bu üçüncü grup ayetinde, insanların rızık için çalışması gerektiğini belirtmekte, kudretini dile getirmekte ve buna rağmen öncekilerin inkâr ettiklerini hatırlatmaktadır.

Ardından gruplar halinde uçuşan varlıklara dikkat çekilerek, bu sistemin sahibi olan Yüce Allah’ın her şeyi gördüğü bildirilmektedir. Daha sonra Allah’a rağmen hiç kimsenin hiç kimseye yardım edemeyeceği ve rızık veremeyeceği belirtilerek, haktan veya b atıldan yana olmak anlamında farklı özellikteki iki insan tipi mukayese edilmektedir.

Surenin 15. ayetinden 21. ayetine kadarki kısmı adeta [kelime-i tevhîd] in [lâ ilâhe], yani [nefy] (olumsuzlama) kısmını oluşturmaktadır. Çünkü burada sorulan sorular, cevabı beklenen türden değil, [istifhâm-ı inkârî] türündendir. Soruya konu edinilen şeylerin gerçekleşmediğini, bunların imkânsız olduğunu ortaya koymayı veya muhataplara düşündürtüp itiraf ettirmeyi amaçlamaktadır. 23. ayetten sonraki kısım ise adeta [kelime-i tevhîd] in [illellâh] bölümüdür; yani Rabbimizin kendisini tanıttığı ispat kısmını oluşturmaktadır.

Her iki ayet grubunda vurgulanmak istenen husus adeta şudur: Allah şu şu özelliklere sahip olan yegane erişilmez gücün sahibidir; dolayısıyla mabudluk sadece O’na yakışır ve yaraşır; başkal arının böyle bir sıfatı elde etme hakkı yoktur.

a) هُوَ الَّذ۪ي جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ ذَلُولًا “O (Allah), yeryüzünü sizin için boyun eğdirmiştir (yaşanmaya elverişli bir yer yapmıştır).” Yüce Allah ayetin bu ilk cümlesinde yeryüzünü insanın hizmetine sunduğunu beyan için [zelûl] kelimesini kullanmaktadır. Bu kelime [zelûl] kalıbında bir kez de Bakara 2:71’de geçmekte ve İsrailoğullarına kesmeleri emredilen hayvanın sıfatını beyan için kullanılmaktadır. Nahl 16:69’da [zülül] kalıbında geçtiği yerde “boyun eğdirilmiş olmak” manasında arıların gidiş yerleriyle ilgili olarak kullanılmaktadır.

ذَلُول [zelûl] kelimesi “boyun eğen, itaat eden, uysal” anlamlarıyla yeryüzünün insanoğlunun yaşaması için elverişli ve kolay kılınması demektir.(90) Zaten başka bazı ayetlerde yeryüzünün “beşik veya döşek” olarak tanıtılması,(91) onun insan hayatı için gerekli bütün özelliklerle donanımlı hale getirilmiş olması demektir. Eğer bu arz bu halinin dışında başka özelliklerde yaratılmış olsaydı hayat için imkânsızlık söz konusu olurdu. Her tarafın kum veya taş ya da su olduğu düşünüldüğüne burada yaşamak imkânsız olurdu.

[Zelûl] kelimesi ile [zelîl] kelimesi şüphesiz aynı kökten gelmektedir. Ancak [zelîl] olmak, “hor ve hakirlik” anlamına geldiği için, [zelûl] kelimesinde böyle bir anlam söz konusu değildir. Yeryüzünün [zelûl] olması Yüce Allah’ın onun tabiatına yerleştirdiği özellikleri gereği insanın “emrine amade kılınması” demektir; yoksa herhangi bir alçaklık veya aşağılık anlamı yoktur.

Yüce Allah Kur’an’da [sehhara] ve [zellele] fiillerini kullanarak “Güneş’i ve A y’ı, gemileri, nehirleri, gece ve gündüzü, denizleri, yeryüzündeki her şeyi, gökleri ve yeri, onlarda ve aralarındaki her şeyi”(92) insanların hizmetine verdiğini beyan etmektedir. Bütün bu varlıkların içerisinde yorumunu yapmakta olduğumuz ayette yeryüzünün insanın emrine amade, bir anlamda ona [müsahhar] kılındığı ifade edilmektedir.

b) فَامْشُوا ف۪ي مَنَاكِبِهَا “Öyleyse onun her tarafında dolaşın!” Bu cümlede, yeryüzünün insanoğlunun emrine verilmesinin gerekçesi dile getirilmekte, İbn Abbâs’ın da ifade ettiği gibi “dağlar, ovalar, yollar, vadiler, uçlar” gibi “her tarafı”nın(93) gezilip dolaşılması istenmektedir.(94)

Kur’an’da sadece bu ayette kullanılan مَنَاكِبِ [menâkib] kelimesi “omuzlar” anlamına gelmektedir. Buradan hareketle, en zor ve devasa yükseklikteki dağlar veya yerler demek olan “omuzlarında” dolaşılabileceği beyan edilerek, yeryüzünün her tarafına ulaşmanın mümkün olduğu ifade edilmiş olmaktadır.(95)

Fâtır 35:27’de geniş bir şekilde ele aldığımız üzere, buradaki maksat, Nûh 71:19-20’de de ifade edildiği gibi, kara parçalarından oluşan yeryüzünün her tarafına yollar edinmenin mümkün olduğunu beyan etmektir. Şüphesiz, yeryüzünün bu şekilde yaratılması bir seyir ve temaşa amaçlı değildir.

Tıpkı surenin ilk grup ayetinde göklerle ilgili verilen araştırma emri gibi, yeryüzünde de dolaşıp hem Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez sanatıyla ilgili “ibretler almak”, hem de “rızık temin etmek” bu yaratılışın gerekçesi olarak belirlenmiş olmaktadır. Emredilen bu görevin yapılması, aynı zamanda surenin ikinci ayetinde dile getirilen “en güzel davranış sahiplerinin imtihan edilmesi” ilkesiyle de uyumlu bir emirdir.

“Yeryüzünün her tarafında dolaşın” emri, gidilen yerlerden rızık temin etmeye çalışmayı da içermektedir. Her ne kadar bu ifadede böyle açık kelimeler yer almasa da bir sonraki cümle asıl maksadın bu olduğunu göstermektedir. “Rızıklardan yemek” için öncelikle onları kazanmak gerekir. “Allah’ın yarattığı şeylerden edinin”(96) anlamındaki ayette verilen mesaj ile yorumunu yapmakta olduğumuz cümlenin mesajı bu noktada birleşmektedir.

2. وَكُلُوا مِنْ رِزْقِه۪ وَاِلَيْهِ النُّشُورُ “O’nun (Allah’ın verdiği) rızkından yiyin! Dönüş, yalnızca O’nadır.” Bu ifadede iki husus dikkat çekmektedir:

a) وَكُلُوا مِنْ رِزْقِه۪ “O’nun (Allah’ın verdiği) rız kından yiyin!” Bu emir bir önceki cümlede maksadın ne olduğunu ortaya koymaktadır. Demek ki, yeryüzünün her tarafında dolaşmanın asıl amacı, “Yüce Allah’ın yarattığı rızıkları elde etme çabası”dır. Ulaşılan nimetlerden yararlanmak, onları var eden iradenin isteğini hatırdan çıkarmamak, bu arada “yaratılış gayemizin imtihan edilmek olduğunu unutmamak” verilmek istenen mesajların içinde bulunmaktadır.

Ayetteki مِنْ رِزْقِه [minrizkıhî] ifadesinin başındaki [min] edatı [teb‘îdıyye], yani “bir kısmı” anlamına alınabilir. Bu durumda, elde edilen nimetlerin hepsinin değil, bir kısmının yenmesi, diğerlerinin ise Allah yolunda infak edilmesi mesaja katılmış olur.

Bu arada yenebilecek şeylerin hepsinin yenilmemesi, başka varlıkların da düşünülmesi gerektiği ifadenin mesaj kapsamında yer almaktadır. Kur’an genelinde rızık ve infak ayetlerini düşündüğümüzde ayette verilmek istenen asıl mesajın bu olduğu kolaylıkla anlaşılabilir.

b) وَاِلَيْهِ النُّشُورُ “(Unutmayın ki) dönüş sadece O’na olacaktır.” Yorumunu yapmakta olduğumuz ayetin mesaj noktası bu cümlede yer almaktadır.

Yeryüzünün insanoğlunun emrine amade kılınması, insanların onun her tarafında dolaşıp rızık temin etmesi ve Yüce Allah’ın yarattığı çeşitli nimetlerden yararlanmasının amacı, “hayatın bir imtihan alanı olduğunu ve bütün bu hayatta yaşananlardan dolayı insanların hesaba çekileceklerini unutmamaları”dır. Hesaba çekilmenin yeri ve zamanı bu cümlede beyan edilmekte, dönüşün sadece Yüce Allah’ın huzuru olacağı açıkça belirtilmektedir.

Dipnotlar

• 90-) Taberi , age ., XXIX, 6. 91-) Bakara 2 : 22; Tâhâ 20 : 53; Zuhruf 43 : 10; Zâriyât 51 : 48; Nebe ’ 78 : 6.
  • Bakara 2/22 Tâhâ 20/53 Zuhruf 43/10 Zâriyât 51/48 Nebe' 78/6
• 92-) Ra‘ d 13 : 2; İbrahim 14 : 32; Nahl 16 : 12, 14; E nbiyâ 21: 79; Hacc 22 : 36, 37, 65; ‘ Ankebût 29 : 61; Lokmân 31 : 20, 29; Fâtır 35 : 13; Yâsîn 36 : 72; Sâd 38 : 18, 36; Zümer 39 : 5; Zuhruf 43 : 13; Câsiye 45 : 12, 13. 93-) Ferrâ , age ., III, 171. 94-) Semerkandi , age ., III, 476; Taberi , age ., XXIX, 6; Zemahşeri , age ., IV, 568; Razi, age ., XXX, 69. 95-) Zemahşeri , age ., IV, 568.
  • Ra‘d 13/2 İbrâhîm 14/32 Nahl 16/12 Enbiyâ 21/79 Hacc 22/36 ‘Ankebût 29/61 Lokmân 31/20 Fâtır 35/13 Yâsîn 36/72 Sâd 38/18 Zümer 39/5 Zuhruf 43/13 Câsiye 45/12
• 96-) Cum‘ a 62 : 10.
  • Cum‘a 62/10