Mülk Suresi

-Mekke’de risaletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 30 ayetten oluşan ve adını ilk ayetteki “hükümranlık, otorite” anlamına gelen الْمُلْك el-mülk kelimesinden alan Mülk suresi, iniş olarak 60, resmî sıralamada ise 67. suredir.

İlk dönem kaynaklarda adı vâkıye “koruyucu”, mâni‘a “engelleyen”, mücâdile “savunan” veya münciye “kurtarıcı” şeklinde de geçmektedir. Surenin risaletin 9. yılında ve 77. sırada indirildiği de iddia edilmektedir; ancak bizim kanaatimiz diğer görüşten yanadır.

Mülk suresi, resmî sıralamada öncesinde Medeni bir sure olan Tahrîm suresiyle yakın bir anlam ilişkisine sahiptir. Sure sıralamalarında konu ilişkisinin en güzel örneklerinden birisini bu iki surede görmekteyiz. Buna göre her iki surede de Hz. Peygamber’le ilgili esaslar yer almakta, nankör insanların mahşerde karşılaşacağı akıbet dile getirilmekte ve olumlu insan örnekleriyle olumsuz örnekler hakkında malumat verilmektedir.

Mülk suresinin konusu, öncesi ve sonrasındaki sureler gibi “risalet”, “âhirete iman” ve “Hz. Peygamber’in vahiy inşası”yla ilgilidir. Bu surede, ölüm ile hayatın yaratılış sebebi ele alınmakta, kâinattaki muhteşem yapı hakkında temel bilgiler verilmektedir. Bu arada sistemin kusursuzluğunu incelemenin önemi vurgulanmakta, ancak Yüce Allah’ın yaratmasındaki eşsiz sanat karşısında aklın hayretler içerisinde kalacağı beyan edilmektedir. Bu erişilmez kâinat düzenini astroloji gibi gayba taş atma girişimlerine kurban edenleri nasıl bir sonun beklediği vurgulanmaktadır.

7. ayetten itibaren, inkâr edenlerin âhiretteki feci azap durumları, cehennemin şiddeti, inkârcıların itirafları ve azap durumları dile getirilmektedir.

12. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez bilgisi, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları yer almaktadır. Yüce Allah’ın yaptığına kimsenin engel olamayacağı, yürüyenle yerde sürünenin bir olamayacağı gerçeği ve kıyamet ile mahşeri inkâr edenlere Yüce Allah’ın verdiği muhteşem cevaplar surenin ana konularındandır.

23. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın kendisini tanıttığı çeşitli bilgiler, insanları yaratıp onları yeryüzüne yaymış olması, inkârcıların mahşerle alay edişleri, onlara verilen susturucu cevaplar dile getirilmektedir.

Hz. Peygamber’in görevinin apaçık uyarı ve kendisinin de apaçık bir uyarıcı olduğuna dikkat çekilmektedir. Bütün bunlara ilave olarak bu surenin işlediği temel konu, Allah-insan-kâinat ilişkisine dikkat çekmek ve vahyin rehberliğinin vazgeçilmezliğidir.

ı. (12. Ayet): Haşyet Sahiplerinin Ödüllendirilmesi

اِنَّ الَّذ۪ينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَاَجْرٌ كَب۪يرٌ “Şüphesiz ki [gayb]daki Rablerine saygı duyanlara gelince, onlar için hem bağışlanma hem de büyük bir ödül vardır.”

Ayetteki اِنَّ الَّذ۪ينَ يَخْشَوْنَ [innellezîneyahşevne] ifadesi “muhakkak ki derin saygı duyanlar”; رَبَّهُمْ [rabbehum] ifadesi “onların Rab bine”; بِالْغَيْبِ [bi’l-ğaybi] kelimesi “gaybda, yalnızken”; لَهُمْ [lehum] ifadesi “onlar için vardır, onlar için olacaktır”; مَغْفِرَةٌ [mağfiratün] sözcüğü “bağışlanma”; وَاَجْرٌ كَب۪يرٌ [veecrunkebîrun] tamlaması ise “ve büyük bir ödül” demektir.

Burada Yüce Allah’a karşı [haşyet] yani “derin saygı” kavramı ve bunun sonucu gündeme getirilmektedir.

1. اِنَّ الَّذ۪ينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْب “Şüphesiz ki [gayb]daki Rablerine saygı duyanlara gelince.” Ayetin ilk cümlesinde “haşyet kavramı” yer almaktadır.

2. وَبِئْسَ الْمَص۪يرُ “Ne kötü varış yeridir (orası)!” Ayetin sonundaki “Orası ne kötü bir varış yeridir!” ifadesi sonraki ayetlerde de dile getirildiği üzere cehennemin korkunç yapısını ortaya koymaktadır. Bazı insanlar her ne kadar mahşerdeki diriltilmeyi inkâr etseler de sonuçta varıp gidecekleri yer orasıdır.

Kur’an’da 37 kez(49) yer alan بِئْسَ [bi’se] kelimesi “ne kötü” manasına gelmektedir. Ayetteki بِئْسَ [bi’se] “ne kötüdür!” kelimesinin verdiği anlam budur. الْمَص۪يرُ [el-mesîr/mesîr] kelimesi Kur’an’da çeşitli ayetlerde(50) geçmekte ve “varış,” “dönüş yeri”, “dönüş” gibi anlamlar içermektedir.

Hayatın yaratılış gayesi imtihan olduğuna göre bunun değerlendirilmesinin yapılması gerekir; işte imtihanın sonucunun şekilleneceği yer de mahşerdir. Kâinattaki eşsiz düzenin ve sanatın sahibi olan Yüce Allah, bu erişilmez kudretine uygun olarak mahşerde de korkunç azap ortamı hazırlamaya kadir olduğunu ifade etmek istemektedir. Nasıl ki bu kâinat sisteminde O’nun tekliği tartışılmaz ise, mahşer şartlarındaki düzenlemelerinde de hiçbir şekilde ortağı olmayacaktır.

Yüce Allah surenin 7-14. ayetlerinde âhirete dikkat çekmekte, inkârcılar için hazırlanan cehennem hakkında bilgiler vermekte, cehennemliklere sorular sorulacağını, onların da çeşitli itiraflarda bulunacaklarını, itirafa rağmen sonucun değişmeyeceğini beyan etmektedir. Ardından saygılı kişilerin ödüle layık görülecekleri ve Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez bilgisi de gündeme getirilmektedir.

a) Çeşitli vesilelerle dile getirdiğimiz üzere, “haşyet kavramı”, genellikle korku içerikli olarak düşünülse de “derin saygı duymak” şeklinde anlaşılmalıdır. [Haşyet] sadece Yüce Allah’a duyulur, başkasına duyulmaz. Bu nedenle [haşyet]te muhatabın yüceliği söz konusudur.

Kur’an’da bu kavramın nispet edildiği varlıklar arasında özellikle melekler de vardır.(71) Anlaşılıyor ki, melekler Yüce Allah’ın azametini ve kibriyasını her mahluktan daha iyi bildikleri için O’na karşı haşyet içerisindedirler. Ayrıca Yüce Allah’a sadece bilgin kullarının saygı duyacağı beyan edilerek, bilgi-saygı-bilinç ilişkisine dikkat çekilmektedir.(72) Bu arada vahyin muhatap kılınacağı cansız varlıkların bile bu duyguya sahip olabilecekleri Kur’an’da “dağ” örnekliğinde [darb-ı mesel] olarak hatırlatılmaktadır.(73)

[Haşyet] kavramı “derin saygı” anlamıyla [havf] kavramından farklıdır. [Haşyet]te muhatabın yüceliğinden kaynaklanan bir saygı söz konusu iken, [havf] kavramında kişinin acziyetinden kaynaklanan bir korku vardır. “Rahmân’a derin saygı duymak” elbette derin bilginin ve şuurun sonucunda elde edilen önemli bir değerdir ve bunu kişiye kazandıran değer de vahye t abi olmak, Hz. Peygamber’i takip etmektir.

b) “Gayb” konusunda geniş bilgilendirmeleri Bakara 2:3’te yaptığımız için burada detaya girmek istemiyoruz. Yorumunu yapmakta olduğumuz ayetteki الْغَيْبِ [el-ğayb] kelimesi tıpkı Enbiyâ 21:49, Fâtır 35:18, Yâsîn 36:11 ve Kâf 50:33’te olduğu gibi, hem Rabbimizin gaybda oluşunu, yani görülemezliğini, bilinemezliğini, idrak ve tarif edilemezliğini ifade edebilir; hem de övülen müminlerin gaybdayken, yani kalabalıklar içerisinde değil, yalnız kaldıklarında Rablerine derin saygı duyduklarını ortaya koyabilir.

Nitekim Yûsuf 12:52’deki kullanım bunun bir delilidir. Surenin Mekk i olduğu düşünüldüğünde, bu ikinci ihtimalin vakaya uygun olduğunu söyleyebiliriz. Ancak genelde tercih edilen görüşün ilk yaklaşım olduğunu belirtmeliyiz.

2. لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَاَجْرٌ كَب۪يرٌ “Onlar için hem bağışlanma hem de büyük bir ödül vardır.” Bu cümle, söz konusu derin saygı ve duyarlılık içerisinde bulunanların mahşerde bağışlanmış olacağını ve büyük bir ödülle, yani cennetle buluşturulacaklarını müjdelemektedir. Ödülün büyük oluşu, öncesinde zikredilen cehennem azabının şiddetine karşılıktır. Azap büyük ve korkunç olsa da ödül çok daha büyük ve çok daha çekici olacaktır.

Kur’an’da 28 kez(74) geçen ve “bağışlanma” manasına gelen مَغْفِرَة [mağfırah] kelimesi “muhatabın rahmete erişmesi için yapılan bir dua”, “hoşgörülü bir davranış”, “kusur örten bir tavır”, “başkasının eksiğini gizlemek” demektir.(75) Kur’an’da çeşitli ayetlerde(76) zikredilen اَجْرٌ كَب۪يرٌ [ecrunkebîrun] tamlaması ise “bağışlanma”nın sonucunda mahşerde Yüce Allah’ın ihsan ve ikram edeceği “cennet” manasında “büyük ödül” demektir.

Dipnotlar

• 49-) Bakara 2 : 102, 126, 206; Âl -i İmrân 3 : 12, 151, 162, 187, 197; Mâide 5 : 62, 63, 79, 80; Enfâl 8 : 16; Tevbe 9 : 73; Hûd 11 : 98, 99; Ra‘ d 13 : 18; İbrâhim 14 : 29; Nahl 16 : 29; Kehf 18 : 29, 50; Hacc 22 : 13, 72; Nûr 24 : 57; Sâd 38 : 56, 60; Zümer 39 : 72; Mü’min 40 : 76; Zuhruf 43 : 38; Huc u rât 49 : 11; Hadîd 57 : 15; Mücâdele 58 : 8; Cum‘ a 62 : 5; Teğâbun 64 : 10; Tahrîm 66 : 9; Mülk 67 : 6. 50-) Bakara 2 : 126, 285; Âl -i İmrân 3 : 28, 162; N isâ 4: 97, 115; Mâide 5 : 18; Enfâl 8 : 16; Tevbe 9 : 73; İbrâhim 14 : 30; Hacc 22 : 48, 72; Nûr 24 : 42, 57; Furkân 25 : 15; Lokmân 31 : 14; Fâtır 35 : 18; Mü’min 40 : 3; Şûrâ 42 : 15; Fetih 48: 6; Kâf 50 : 43; Hadîd 57 : 15; Mücâdele 58 : 8; Mümtehine 60 : 4; Teğâbun 64 : 3, 10; Tahrîm 66 : 9; Mülk 67 : 6.
  • Bakara 2/102 Âl-i İmrân 3/12 Mâide 5/62 Enfâl 8/16 Tevbe 9/73 Hûd 11/98 Ra‘d 13/18 İbrâhîm 14/29 Nahl 16/29 Kehf 18/29 Hacc 22/13 Nûr 24/57 Sâd 38/56 Zümer 39/72 Mü'min 40/76 Zuhruf 43/38 Hucurât 49/11 Hadîd 57/15 Mücâdele 58/8 Cum‘a 62/5 Teğâbun 64/10 Tahrîm 66/9 Mülk 67/6 Bakara 2/126 Âl-i İmrân 3/28 Nisâ 4/97 Mâide 5/18 Enfâl 8/16 Tevbe 9/73 İbrâhîm 14/30 Hacc 22/48 Nûr 24/42 Furkân 25/15 Lokmân 31/14 Fâtır 35/18 Mü'min 40/3 Şûrâ 42/15 Fetih 48/6 Kâf 50/43 Hadîd 57/15 Mücâdele 58/8 Mümtehine 60/4 Teğâbun 64/3 Tahrîm 66/9 Mülk 67/6
• 71-) E nbiyâ 21: 28. 72-) Fâtır 35 : 28. 73-) Haşr 59 : 21.
  • Enbiyâ 21/28 Fâtır 35/28 Haşr 59/21
• 74-) Bakara 2 :175, 221, 263, 268; Âl -i İmrân 3:13 3 , 136, 157 ; N isâ 4: 96; Mâide 5:9; Enfâl 8 : 4 , 74 ; Hûd 11:11; Ra‘ d 13:6; Hacc 22:50; Nûr 24:26; Ahzâb 33:35; Sebe ’ 34:4; Fâtır 35:7; Yâsîn 36:11; Fussilet 41:43; Muhammed 47:15; Fetih 48:29; Hucurât 49:3; Necm 53:32; Hadîd 57:20, 21; Mülk 67:12; Müddessir 74:56 . 75-) Semerkandi , age ., I, 175; Taberi , age ., III, 64; Zemahşeri , age ., I, 304; Razi, age ., VII, 48-49. 76-) Hûd 11 : 11; İ srâ 17 : 9; Fâtır 35 : 7; Hadîd 57 : 7; Mülk 67 : 12.
  • Bakara 2/175 Âl-i İmrân 3/133 Nisâ 4/96 Mâide 5/9 Enfâl 8/4 Hûd 11/11 Ra‘d 13/6 Hacc 22/50 Nûr 24/26 Ahzâb 33/35 Sebe' 34/4 Fâtır 35/7 Yâsîn 36/11 Fussilet 41/43 Muhammed 47/15 Fetih 48/29 Hucurât 49/3 Necm 53/32 Hadîd 57/20 Mülk 67/12 Müddessir 74/56 Hûd 11/11 İsrâ 17/9 Fâtır 35/7 Hadîd 57/7 Mülk 67/12