Duhân Suresi

Mekke’de risaletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 59 ayetten oluşan, adını 10. ayette yer alan ve “duman” anlamındaki دُخَان duhân kelimesinden alan Duhân suresi, inişe göre 84, resmî sıralamada ise 44. suredir.

Duhân suresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Zuhruf suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sure de “başlangıç harflerinin huruf-ı mukatta‘adan oluşması” (Zuhruf 1; Duhân 1); “vahyin indiriliş gayesi” (Zuhruf 3; Duhân 4-6); “Yüce Allah’ın mutlak hükümranlığı” (Zuhruf 81, 84-85; Duhân 7-8); “inkârcıların dünyevi sıkıntıların giderilmesi durumunda verdikleri sözlerden dönmeleri” (Zuhruf 49-50; Duhân 12-13); “Firavun’un muhataplarıyla ilişkisi, İsrailoğullarının durumu” (Zuhruf 51-54; Duhân 17-18, 30-33); “cennetliklere ve cehennemliklere yönelik bilgilendirmeler” (Zuhruf 71-75; Duhân 43-55) gibi konularda ortak mesajlar içermektedir. 

Duhân suresi, mukatta‘a harfleri, vahyin apaçık oluşu, indiriliş amacı, Yüce Allah’ın mutlak kudreti ve bütün insanların Rabbi olduğu, inkârcıların azabın kaldırılması durumunda eski inkârcılıklarına ve alaycılıklarına geri döndükleri, buna karşılık Yüce Allah’ın çok güçlü bir şekilde kendilerinden intikam aldığı ifade edilmektedir.

17. ayetten itibaren, daha önceki nesiller içinde yaşamış olan Firavun’un kendisine gelen elçilere nasıl davrandığı, onların tekliflerini nasıl reddettiği, bunun sonrasında Yüce Allah’ın müminleri kurtarmak ve geride kalan azgınları cezalandırmak üzere denizde boğduğu, geride çok değerli şeyleri bıraktıkları hatırlatılmaktadır.   

30. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın İsrailoğullarını Firavun’un şiddetli azabından koruduğu, sonrasında onların da tıpkı başka inkârcılar gibi ahiret hayatını inkâr ettikleri bildirilmekte, Tübba‘ halkının ve benzerlerinin de benzer sebeplerle helak edildikleri özellikle hatırlatılmaktadır.

38. ayetten itibaren, kâinatın oyun olsun diye yaratılmadığı, her bir şeyin mutlak surette bir yaratılış amacının bulunduğu, fakat insanların çoğunun bunu bilmediği, mahşerde insanların birbirlerine hiçbir yararının bulunamayacağı, Yüce Allah’ın merhamet ettikleri hariç kendilerine asla yardım edilmeyeceği haber verilmektedir.

43. ayetten itibaren, cehennemde azabın menüsü hakkında bilgi verilmekte, zakkum ağacından söz edilmekte, inkarcıların ateşin ortasına savrulacakları, oysa dünya hayatında itibarlı olduklarının kendilerine hatırlatılacağı ifade edilmektedir. Buna karşılık, muttakilere de çeşitli ödüller verileceği, orada hiçbir şekilde ölümü tatmayacakları, azaptan korunmuş olacakları beyan edilmektedir.

58. ayette Kur’an’ın muhataplar gerçekleri hatırlasınlar diye Hz. Peygamber’in diline kolaylaştırıldığı, bunu inkâr edenlerin feci akıbetlerinin gözetilmesi gerektiğine dikkat çekilmektedir.

ıı. (3-6. Ayetler): Vahyin Etkinliği ve İlahi Rahmet

اِنَّآ اَنْزَلْنَاهُ ف۪ي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ اِنَّا كُنَّا مُنْذِر۪ينَ ف۪يهَا يُفْرَقُ كُلُّ اَمْرٍ حَك۪يمٍ اَمْرًا مِنْ عِنْدِنَا اِنَّا كُنَّا مُرْسِل۪ينَ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ اِنَّهُ هُوَ السَّم۪يعُ الْعَل۪يمُ “Biz onu (Kur’an’ı) bereketli bir gecede indir(meye başla)dık. Şüphesiz ki biz uyarıcıyız. Katımızdan (verilen bir) emir olarak doğru hüküm içeren her iş onda (o gecede) ayrıntılı olarak ortaya konulur. Rabbinin merhameti gereği (peygamberler) gönderici olan da elbette biziz. Şüphesiz ki O -evet O- [es-semî‘]dir (her şeyi işitendir); [el-‘alîm]’dir (her şeyi bilendir).”

Buradaki اِنَّا [innâ] ifadesi “muhakkak ki biz”; اَنْزَلْنَاهُ [enzelnâhu] fiili “biz onu indirdik”; ف۪ي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ [fî leyletin mübâraketin] tamlaması “mübarek, bereketli kılınmış bir gecede”; اِنَّا [innâ] ifadesi “muhakkak ki biz”; كُنَّا [künnâ ] fiili “biz (şöyle) idik”; مُنْذِر۪ينَ [münzirîne] kelimesi “uyarıcılar(ız)”; ف۪يهَا [fîhâ] ifadesi “onda, o gecede”; يُفْرَقُ [yüfraku] edilgen fiili “ayrıntılı olarak ortaya konulur”; كُلُّ اَمْرٍ [küllü emrin ] tamlaması “her iş”; حَك۪يمٍ [hakîmin] kelimesi “hikmetli, hüküm içerikli”; اَمْرًا [emran ] kelimesi “bir buyruk olarak”; مِنْ عِنْدِنَا [min ‘ındinâ] ifadesi “bizim katımızdan”; اِنَّا [innâ] ifadesi “muhakkak ki biz”; كُنَّا [künnâ ] fiili “(şöyle) idik”; مُرْسِل۪ينَ [mursilîne] kelimesi “göndericiler(iz)”; رَحْمَةً [rahmeten ] kelimesi “bir rahmet, merhamet olarak”; مِنْ رَبِّكَ [min rabbike] ifadesi “senin Rabbinden”; اِنَّهُ هُوَ [innehû huve] ifadesi “muhakkak ki sadece O’dur, O”; السَّم۪يعُ [es-semî‘u] sıfatı “işiten”; الْعَل۪يمُ [el-‘alîmu] sıfatı ise “bilen” demektir.

Burada vahyin indirildiği gece ve vahyin içeriğiyle risalet kurumuna dair kısa bilgiler gündeme getirilmektedir.

1. اِنَّآ اَنْزَلْنَاهُ ف۪ي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ اِنَّا كُنَّا مُنْذِر۪ينَ “Biz onu (Kur’an’ı) bereketli bir gecede indir(meye başla)dık. Şüphesiz ki biz uyarıcıyız.” Yüce Allah vahyini bereketli bir gecede indirdiğini beyan etmekte, insanların uyarılması için uyarma işini yapmakta olduğunu ifade etmektedir.

a) اِنَّآ اَنْزَلْنَاهُ ف۪ي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ “Biz onu (Kur’an’ı) bereketli bir gecede indir(meye başla)dık.” Bu ayette geçen اِنَّا [innâ], اَنْزَلْنَا [enzelnâ], كُنَّا [künnâ], مُنْذِر۪ينَ [münzirîne] ifadeleri, devam eden ayetlerde, daha başka ayetlerde de olduğu gibi Kur’an’da Yüce Allah’ın “biz” ifadesi kullanmasının nedeni, makamının yüceliğine vurgu yapmak olabileceği gibi, tevazuyu öğretmek, ortak akla vurgu yapmak, vahyin kıymetine dikkat çekmek veya vahyin insanlara melek aracılığıyla ulaştırılması da olabilir.

Yüce Allah vahyini indirmeye başladığı geceye لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ [leyle-i mübârakeh] “mübârek gece” demektedir. Bu gecenin Kadir gecesi olduğu Kadir suresinin açık ifadelerinden anlaşılmaktadır. Bakara 2:185’te Kur’an’ın Ramazan ayında indirilmeye başlandığı ifade edildiği için, Kur’an’ın Ramazan ayının Kadir gecesinde Hz. Peygamber’e ulaştırılmaya başlandığında hiç şüphe yoktur.

[Mübârakeh] kalıbı dört ayette(5) zikredilmektedir. Ayette vahyin indirildiği geceyle ilgili olarak مُبَارَكَة [mübârakeh] kelimesi kullanılmaktadır. Bu ifadenin Kadir suresindeki karşılığı [el-kadr] olarak görülmektedir. Demek ki vahyin indirildiği gece kadir ve kıymetin nelerden meydana geldiğini ortaya koyduğu gibi, bu gece aynı zamanda bereket kaynağıdır da. Nelerin bereket olduğunu bize vahiy öğretmektedir.

Ayrıca مُبَارَكَة [mübârakeh] kelimesi aynı zamanda “hayrı çok” manasını da içermektedir. Buradan hareketle, Yüce Allah’ın o gecede kullarının yararına işler hazırladığını vahyi ile bildirdiği söylenebilir. “Bereketli gece” ifadesi üzerinde düşüldüğünde geceye bereketin verilişinin vahiy sayesinde olduğu görülmektedir. İçinde vahyin bulunmadığı bir gecenin diğerlerinden hiçbir farkı olmadığı gibi özel bir kadir ve kıymetten de söz edilemez.

b) اِنَّا كُنَّا مُنْذِر۪ينَ “Şüphesiz ki biz uyarıcıyız.” Yüce Allah bu vahyi kendisinin indirdiğini beyan ederken önceki vahiyleri de kendisinin indirdiğini, insanları devamlı olarak uyaranın da kendisi olduğunu, bu sıfatı gereği son vahyi de O’nun indirdiğini hatırlatmaktadır. Burada geçen كُنَّا [künnâ] fiili “tam fiil” olarak düşünülürse Yüce Allah’ın “uyarıcı olduğu” ortaya konulmaktayken, bu fiile “nâkıs fiil” konumunda “idi” manası verilerek “geçmişte de uyarıcı bizdik” manası da elde edilebilir.

2. ف۪يهَا يُفْرَقُ كُلُّ اَمْرٍ حَك۪يمٍ اَمْرًا مِنْ عِنْدِنَا اِنَّا كُنَّا مُرْسِل۪ينَ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ “Katımızdan (verilen bir) emir olarak doğru hüküm içeren her iş onda (o gecede) ayrıntılı olarak ortaya konulur. Rabbinin merhameti gereği (peygamberler) gönderici olan da elbette biziz.” Yüce Allah vahyin indirilmeye başlandığı gecede indirdiği hükümlere ve merhametine dikkat çekmektedir.

a) ف۪يهَا يُفْرَقُ كُلُّ اَمْرٍ حَك۪يمٍ اَمْرًا مِنْ عِنْدِنَا “Katımızdan (verilen bir) emir olarak doğru hüküm içeren her iş onda (o gecede) ayrıntılı olarak ortaya konulur.” Yüce Allah Kadir gecesine gönderme yapmakla sadece o gecede indirilenlere değil elbette, o gece indirilmeye başlanan vahye dikkat çekmekte, vahyin içeriğinin hikmetli emirlerden oluştuğunu dile getirmektedir.

Konuyla ilgili olarak Kadir 97:4’te şöyle buyrulmaktadır: “Melekler, beraberlerinde Rûh (Kur'an) ile Rablerinin izniyle her iş için inerler.” Hem bu ayette geçen تَنَزَّلُ [tenezzelü] (aslı [tetenezzelü]’dür), hem de yorumunu yapmakta olduğumuz ayette geçen يُفْرَقُ [yufraku] fiili geniş zaman kalıbında getirildikleri için, bir gecede indirilen vahye değil de vahyin indiriliş sürecinde oluşuna yani bizatihi vahyin bütününe dikkat çekildiği anlaşılmaktadır.

Ayette geçen يُفْرَقُ [yüfraku] edilgen fiili vahyin peyderpey indirilişini de gösteren bir mana içermekte ve bu yapısı gereği İsrâ 17:106’da geçen [feraknâhu] “onu peyderpey indirdik” ifadesiyle de aynı mesajda buluşmaktadır.

Dahası, vahyin bu yapısı onun gerçekleri ayrıntılı olarak açıklayan yönünü de ortaya koymaktadır ki vahyin bu özelliği En‘âm 6:114, 119, A‘râf 7:52, İsrâ 17:12, 41, 89, Kehf 18:54, Furkân 25:33, 50, Rûm 30:58, Zümer 39:27 gibi pek çok ayette de zikredilmektedir.

Bu konuda Furkân 25:32’de şu bilgiler yer almaktadır: “Kâfirler, ‘Kur’an, ona bir defada topluca indirilmeli değil miydi?’ dediler. İşte böyle, kalbini Kur’an’la iyice sağlamlaştırmak için (böyle parça parça indirdik) ve onu tane tane (ayırarak, yavaş yavaş) okuduk.”

Vahyin indirilişi nasıl ki 22 yıl civarında sürdüyse ve bunun gerekçesi de “Hz. Peygamber’in kalbinin dayanıklı hâle getirilmesi ve vahyin hayata aktarılması” şeklinde belirlenmişse, onun okunması da ağır ağır gerçekleştirilmelidir. Bu konuda Müzzemmil 73:4’te verilen bilgi ve “Kur’an’ı ağır ağır oku!” emri bundan ibarettir.

İndirilişi ve okunuşu yavaş yavaş, ağır ağır ve peyderpey gerçekleşen vahyin insanlara aktarılması da aynı şekilde yavaş yavaş, ağır ağır yapılmalıdır; İsrâ 17:106 ve Furkân 25:32. ayetlerde dikkat çekilen husus budur.

Vahyin akışının, yani beraberlerinde [rûh] yani “vahiy” varken meleklerin inişlerinin devam ettiği mesajı verilmesinin başka delilleri de vardır. Bu çerçevede Meryem 19:64 ve Fussilet 41:31’de verilen bilgiler son derece ufuk açıcı delillerdir. Vahyin anlam kazandırdığı ve hayatını vahyin şekillendirdiği her insana meleklerin inmesi her zaman mümkündür. Bu durumda, bir gecelik inmekten değil de, vahiy ile buluşulan her dönemde bu birliktelikten söz edilebilir.

Kadir 97:4’te meleklerin Yüce Allah’ın izniyle inişlerinden de söz edilmektedir. Bu ayetteki بِاِذْنِ رَبِّهِمْ [bi izni rabbihim] ifadesi, meleklerin inişinin kendiliğinden olmadığını, Yüce Allah’ın emri ve izni sayesinde gerçekleştiğini göstermektedir. Meryem 19:64. ayet bunun delilidir: “Biz, ancak ve ancak Rabbinin emriyle ineriz.”

Bu arada Kadir 97:4. ayette geçen مِنْ كُلِّ اَمْرٍ “Her işle (veya herkesle) ilgili olarak” ifadesi de yorumunu yapmakta olduğumuz ayette كُلُّ اَمْرٍ حَك۪يمٍ اَمْرًا مِنْ عِنْدِنَا “Katımızdan bir emir olarak her hikmetli iş” ifadesiyle birlikte düşünülmelidir. Ayetin bu kısmı, “her hikmetli iş” anlamı gereği gelen vahiylerin neye veya kime yönelik olduğunu ortaya koymakta, Yâsîn 36:2’de belirtildiği gibi Kur’an’ın bir sıfatı olarak zikredilmektedir.

Bu bağlamda yorumunu yapmakta olduğumuz ayetlerde verilen mesaj büyük önem arz etmektedir. Vahyin indirilmeye başlandığı o gece, ilahi ölçüde çok önceden bilinen, ancak meleklerin bilgisine o gecede sunulan her işle ilgili hükümler ortaya dökülür, parça parça bildirilir. Sadece bir gecede değil, vahyin indirildiği her anda bu durum devam etmektedir. Bu işlerin bildirilmesi Yüce Allah’ın izni ve kontrolünde gerçekleşmektedir.

Bu arada vahyin içerdiği her bir emrin hikmetli olduğu, hikmetsiz bir mahiyet arz etmediği ifade edilerek, Yüce Allah’ın verdiği bütün emirlerin, ilettiği bütün prensiplerin hem kaynağı itibariyle, hem de uygulanması açısından değerli ve hikmetli olduğu beyan edilmiş olmaktadır. Bu arada Bakara 2:256’da da belirtildiği gibi, vahiy sayesinde artık “doğru yanlıştan ayrılmış” olduğu için vahyin [furkân] oluşu da tecelli etmiştir, diyebiliriz.

b) اِنَّا كُنَّا مُرْسِل۪ينَ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ “Rabbinin merhameti gereği (peygamberler) gönderici olan da elbette biziz.” Yüce Allah katından bir emir ve buyruk olarak hikmetli olan her bir emrini yani prensibini içeren vahyini peyderpey indirdiğini beyan ettikten sonra, insanlığa vahiy göndermesinin de merhametinin tecellisi olduğunu, bu sebeple peygamberler gönderdiğini ifade etmektedir. “Biz seni ancak âlemlere rahmet(imiz) için gönderdik.” mealindeki Enbiyâ 21:107’de de belirtildiği gibi, Hz. Peygamber’in risaletle görevlendirilmesinin gerekçesi de âlemlere yönelik rahmet ve merhametinin tecellisidir. Yorumunu yapmakta olduğumuz Duhân suresindeki bu ifade Enbiyâ 21:107’deki mesajı tefsir etmektedir.

İşte bu iki ayetin birlikte verdiği mesaj ilahi bilgilendirmelerin bir merhamet yansıması olduğuna dikkat çekilmesidir. Nitekim Âl-i İmrân 3:164’te de beyan edildiği gibi, insanlara kendi içlerinden peygamber göndermesi Yüce Allah’ın müminlere yönelik çok büyük bir lütfu ve ihsanıdır.

Ayette geçen اِنَّا كُنَّا مُرْسِل۪ينَ [innâ künnâ mursilîne] ifadesinden maksat Yüce Allah’ın insan peygamberler göndermesidir. Ancak bazı âlimlerimiz buradaki maksadı vahyin gönderilişinde görevlendirilen melekler şeklinde yorumlamışlardır(6) ki bu yorum da isabetlidir. Çünkü Kadir 97:4’te de beyan edildiği üzere, beraberlerinde [rûh] yani “vahiy” varken meleklerin o gece inmeye devam ettiği bildirilmektedir. Durum böyle olunca iki ayetin birlikte aynı mesajı verdiği söylenebilir.

3. اِنَّهُ هُوَ السَّم۪يعُ الْعَل۪يمُ “Şüphesiz ki O -evet O- [es-semî‘]dir (her şeyi işitendir); [el-‘alîm]’dir (her şeyi bilendir).” Yüce Allah surenin ilk ayet grubunu içerecek şekilde “işiten” ve “bilen” olduğunu beyan etmektedir. Bu iki sıfatın getirilme sebebi, Yüce Allah’ın vahiy gönderirken kullarının duasını, beklentilerini işittiğini ve bunları gayet iyi bildiğini ortaya koymak istemesidir.

Kulların neye muhtaç olduğu ve kimlerin neler isteyip neler istemediği işitilip bilinmeden ne peygamber görevlendirilebilir; ne de vahiy gönderilebilir. İşte Yüce Allah bu gerçek doğrultusunda risalet görevlendirmesinde ve vahiy göndermesinde tek yetkin kudret olduğunu, bu sıfatlara sahip olamayan varlıkların asla peygamber görevlendiremeyeceği gibi kitap da indiremeyeceğini muhataplara dolaylı bir mesaj olarak iletmiş olmaktadır. Ayette yer verilen هُوَ [hüve] “[fasl] zamiri” sayesinde elde edilen [hasr/kasr] ifadesinin getirilme gerekçesi muhtemelen budur.

Dipnotlar

• 5-) Nûr 24 : 35, 61; Kasas 28 : 30; Duhân 44 : 3.
  • Nûr 24/35 Kasas 28/30 Duhân 44/3
• 6-) Semerkandi, age., III, 268.