Duhân Suresi

Mekke’de risaletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 59 ayetten oluşan, adını 10. ayette yer alan ve “duman” anlamındaki دُخَان duhân kelimesinden alan Duhân suresi, inişe göre 84, resmî sıralamada ise 44. suredir.

Duhân suresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Zuhruf suresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sure de “başlangıç harflerinin huruf-ı mukatta‘adan oluşması” (Zuhruf 1; Duhân 1); “vahyin indiriliş gayesi” (Zuhruf 3; Duhân 4-6); “Yüce Allah’ın mutlak hükümranlığı” (Zuhruf 81, 84-85; Duhân 7-8); “inkârcıların dünyevi sıkıntıların giderilmesi durumunda verdikleri sözlerden dönmeleri” (Zuhruf 49-50; Duhân 12-13); “Firavun’un muhataplarıyla ilişkisi, İsrailoğullarının durumu” (Zuhruf 51-54; Duhân 17-18, 30-33); “cennetliklere ve cehennemliklere yönelik bilgilendirmeler” (Zuhruf 71-75; Duhân 43-55) gibi konularda ortak mesajlar içermektedir. 

Duhân suresi, mukatta‘a harfleri, vahyin apaçık oluşu, indiriliş amacı, Yüce Allah’ın mutlak kudreti ve bütün insanların Rabbi olduğu, inkârcıların azabın kaldırılması durumunda eski inkârcılıklarına ve alaycılıklarına geri döndükleri, buna karşılık Yüce Allah’ın çok güçlü bir şekilde kendilerinden intikam aldığı ifade edilmektedir.

17. ayetten itibaren, daha önceki nesiller içinde yaşamış olan Firavun’un kendisine gelen elçilere nasıl davrandığı, onların tekliflerini nasıl reddettiği, bunun sonrasında Yüce Allah’ın müminleri kurtarmak ve geride kalan azgınları cezalandırmak üzere denizde boğduğu, geride çok değerli şeyleri bıraktıkları hatırlatılmaktadır.   

30. ayetten itibaren, Yüce Allah’ın İsrailoğullarını Firavun’un şiddetli azabından koruduğu, sonrasında onların da tıpkı başka inkârcılar gibi ahiret hayatını inkâr ettikleri bildirilmekte, Tübba‘ halkının ve benzerlerinin de benzer sebeplerle helak edildikleri özellikle hatırlatılmaktadır.

38. ayetten itibaren, kâinatın oyun olsun diye yaratılmadığı, her bir şeyin mutlak surette bir yaratılış amacının bulunduğu, fakat insanların çoğunun bunu bilmediği, mahşerde insanların birbirlerine hiçbir yararının bulunamayacağı, Yüce Allah’ın merhamet ettikleri hariç kendilerine asla yardım edilmeyeceği haber verilmektedir.

43. ayetten itibaren, cehennemde azabın menüsü hakkında bilgi verilmekte, zakkum ağacından söz edilmekte, inkarcıların ateşin ortasına savrulacakları, oysa dünya hayatında itibarlı olduklarının kendilerine hatırlatılacağı ifade edilmektedir. Buna karşılık, muttakilere de çeşitli ödüller verileceği, orada hiçbir şekilde ölümü tatmayacakları, azaptan korunmuş olacakları beyan edilmektedir.

58. ayette Kur’an’ın muhataplar gerçekleri hatırlasınlar diye Hz. Peygamber’in diline kolaylaştırıldığı, bunu inkâr edenlerin feci akıbetlerinin gözetilmesi gerektiğine dikkat çekilmektedir.

Yüce Allah, surenin 17-33. ayetlerinde Firavun’un Hz. Musa’ya karşı olumsuz tavrını, Hz. Musa’nın İsrailoğullarını beraberinde alıp götürme teklifini, bu isteğini reddetmeleri sebebiyle inkârcı azgınların denizde boğulduklarını, geriye pek çok servet bıraktıklarını ve bunların da İsrailoğullarına miras bırakıldığını ifade etmektedir.

ıı. (18-19. Ayetler): Hz. Musa’nın İstekleri ve Tebliği

اَنْ اَدُّوٓا اِلَيَّ عِبَادَ اللّٰهِ اِنّ۪ي لَكُمْ رَسُولٌ اَم۪ينٌ وَاَنْ لَا تَعْلُوا عَلَى اللّٰهِ اِنّ۪يٓ اٰت۪يكُمْ بِسُلْطَانٍ مُب۪ينٍ “(Musa şöyle demişti:) “Allah’ın kullarını bana verin! Şüphesiz ki ben size (gönderilen) güvenilir elçiyim. Allah’a büyüklük taslamayın! Şüphesiz ki ben size apaçık bir delil getiriyorum.”

Buradaki اَنْ اَدُّوا [eneddû] emri “verin, teslim edin diye”; اِلَيَّ [ileyye] ifadesi “bana”; عِبَادَ اللّٰهِ [‘ıbâdellâhi] tamlaması “Allah’ın kullarını”; اِنّ۪ي [innî] ifade si “muhakkak ki ben”; لَكُمْ [leküm] ifadesi “sizin için”; رَسُولٌ اَم۪ينٌ [rasûlün emînun] tamlaması “güvenilir bir elçi(yim)”; وَاَنْ لَا تَعْلُوا [ve en lâ ta‘lû] emri “ve büyüklük taslamayasınız diye”; عَلَى اللّٰهِ [‘alellâhi] ifadesi “Allah’a”; اِنّ۪ي [innî] ifadesi “muhakkak ki ben”; اٰت۪يكُمْ [âtîküm ] ifadesi “size getireceğim, size getiriciyim”; بِسُلْطَانٍ مُب۪ينٍ [bi sültânin mübînin] ifadesi ise “apaçık bir delil” demektir.

Burada Hz. Musa’nın hem İsrailoğullarına, hem de azgın kavmine yönelik beyanları gündeme getirilmektedir.

1. اَنْ اَدُّوٓا اِلَيَّ عِبَادَ اللّٰهِ اِنّ۪ي لَكُمْ رَسُولٌ اَم۪ينٌ “(Musa şöyle demişti:) “Allah’ın kullarını bana verin! Şüphesiz ki ben size (gönderilen) güvenilir elçiyim.” Yüce Allah Firavun’un kavmine gönderdiği [kerîm] yani “değerli ve itibarlı” elçi Hz. Musa’yı gönderdiğini söyledikten sonra, onun kavmine gerçekleştirdiği tebliğine dair bilgiler vermektedir. Bu çerçevede öncelikli olarak عِبَاد اللّٰهِ [‘ıbâdellâhi] “Allah’ın kulları” dediği İsrailoğullarını kendisine teslim etmelerini muhataplarından istemişti.

a) اَنْ اَدُّوٓا اِلَيَّ عِبَادَ اللّٰهِ “(Musa onlara şöyle demişti:) Allah’ın kullarını bana verin (teslim edin)!” Bu ayette yer alan ifadeler iki türlü yorumlanabilir.

ı. Ayette geçen اَدُّوا [eddû] emri “teslim etmek” manasına gelebilir ki bu durumda عِبَاد اللّٰهِ [‘ıbâdellâhi] “Allah’ın kulları” tamlaması [mef’ûl] olur; zaten [fetha] okunmasının nedeni de böyle yorumlanmış olur. Buradaki اَدُّوا [eddû] emrinin “teslim etmek” manasına göre ayetteki mesaj A‘râf 7:105’teki şu ifadelerle de uyumlu olur: “İsrailoğullarını benimle gönder!” Hz. Musa Firavun’a seslenerek İsrailoğullarını kendisiyle göndermesini ondan istemişti. Daha sonra yorumlayacağımız Duhân 44:23. ayette de bu olaya değinilmektedir.

Tâhâ 20:47 ve Şu‘arâ 26:17’de de ifade ettiğimiz gibi, burada dile getirilen husus, Firavun tarafından eziyetlere uğrayan İsrailoğullarının Hz. Musa ve Hz. Harun’la birlikte gönderilmesi ve artık onlara eziyete bir son verilmesidir.

Firavun onlara eziyet etmiş,(45) onları küçümseyip kendisine itaate mecbur bırakmış,(46) gruplara bölmüş, zayıf düşürmüş, hürriyetlerini ellerinden almış, erkek çocuklarını öldürtüp kızlarını sağ bırakmış ve toplumda bozgunculuk yapmıştı.(47) Bugünkü söylemle ifade edecek olursak, adeta toplumda erkek cinse karşı soykırım uygulamıştı.

İşte Hz. Musa ve Hz. Harun, Yüce Allah’ın emri doğrultusunda Firavun’un bu eziyeti artık terk etmesini ve İsrailoğullarını kendileriyle birlikte göndermesini istemişti.

ıı. Ayette geçen اَدُّوا [eddû] emri “gelmek, icabet etmek” manasına da gelebilir ki bu anlam devam eden اِلَيَّ [ileyye] ifadesiyle de sonrasındaki اِنّ۪ي لَكُمْ رَسُولٌ اَم۪ينٌ “Ben sizin için apaçık bir elçiyim” hitabıyla da uyumlu olur. Esasında ilk etapta bakıldığında اَدُّوا [eddû] emrine “gelmek, icabet etmek” manasının verilmesi akla daha yatkındır. Çünkü Hz. Musa Firavun ve adamlarından İsrailoğullarını kendisiyle göndermesini istemeden önce kendisini onlara tanıtması, tebliğini onlara ulaştırması ve tevhid inancını kabul ettirmesi gerekiyordu.

Muhataplar tam anlamıyla ikna edilmeden onları kölelik ortamından kurtarmaya çalışmak yeni bir kölelik ortamına onların taşınması gibi garip bir durumu akla getirebilir. Bu itibarla ayetteki maksadı öncelikle İsrailoğullarının ilahi davete yani Hz. Musa’nın davetine icabet etmesi, ardından azgın yöneticilerden onları kendileriyle birlikte göndermelerini istemesi gelirse mana ve mesaj çok daha kapsayıcı bir mahiyet arz edebilir. Nitekim bazı müfessirlerimiz ayeti izah ederken bu iki yaklaşımı da birlikte zikretme gereği hissetmişlerdir.(48)

b) اِنّ۪ي لَكُمْ رَسُولٌ اَم۪ينٌ “Muhakkak ki ben size (gönderilmiş) güvenilir bir elçiyim.” Önceki ayette Hz. Musa için كَر۪يم [kerîm] yani “çok değerli, çok şerefli, itibarlı” sıfatı kullanıldıktan hemen sonra, bu ayette اَم۪ين [emîn] “çok güvenilir” sıfatının getirilmesinin muhtemel sebebi, kendisine vahyedilmeden önce “güvenilen” bir insan oluşu diye yorumlanabilir.(49)

Bu yaklaşım risalet kurumunun sıradan insanlara değil de özellikleri olan kişilere layık bir görev oluşuyla da uyumludur. Vahye muhatap olduktan sonra ona karşı güvenilir olması da bu sıfatın anlam alanında asıl ve ağırlıklı bir yer tutmaktadır.

2. وَاَنْ لَا تَعْلُوا عَلَى اللّٰهِ اِنّ۪يٓ اٰت۪يكُمْ بِسُلْطَانٍ مُب۪ينٍ “Allah’a büyüklük taslamayın! Şüphesiz ki ben size apaçık bir delil getiriyorum.” Bu ayette de iki hususa dikkat çekilmektedir.

a) وَاَنْ لَا تَعْلُوا عَلَى اللّٰهِ “Allah’a karşı büyüklük taslamayın!” Yüce Allah Hz. Musa’nın azgın muhataplarına yönlendirdiği ikinci mesajının ise “Allah’a karşı büyüklük taslamamaları” şeklinde olduğunu bildirmektedir. Hz. Musa ilk mesajını İsrailoğullarına yönelik beyan ettikten sonra, bu defa azgın muhataplarına da uyarıda bulunmuş ve insanların kibir ve istikbar içerisinde bulunmamaları gerektiğini ifade etmiştir.

Ayette geçen لَا تَعْلُوا عَلَى اللّٰهِ [lâ ta‘lû ‘alellâhi] ifadesi “Allah’a karşı büyüklenmemek, O’na karşı ululanmamak, büyüklük taslamamak” manalarına geldiği gibi, “Allah’ın emir ve yasaklarına karşı gelmemek, iftira etmemek, azgınlık yapmamak”(50) manalarını da zımnen içermektedir.

b) اِنّ۪يٓ اٰت۪يكُمْ بِسُلْطَانٍ مُب۪ينٍ “Şüphesiz ki ben size apaçık bir delil getiriyorum.” Hz. Musa insanların Yüce Allah’a karşı kibirli olmamaları gerektiği şeklindeki uyarıyı yaptıktan sonra, muhataplarına “apaçık bir delil getirdiğini” de ifade etmektedir.

Konuyla ilgili olarak Mü’min 40:23’te şöyle buyurulmaktadır: “Andolsun ki Mûsâ’yı da ayetlerimizle ve apaçık bir delille Firavun’a, Haman’a ve Karun’a (peygamber olarak) göndermiştik.” Burada sözü edilen ayetler hakkında gerekli açıklamalarımızı Mü’min 40:23’te yapmıştık. Burada kısaca [sültân-i mübîn] hakkında bilgi vermekle yetineceğiz.

Ayette zikredilen سُلْطَانٍ مُب۪ينٍ [sültânin mübînin] “apaçık [sültân], delil” ifadesi Firavun’u ve ülkesindeki bütün bilgili büyücüleri mağlup eden “yılana dönüşen değnek” olarak yorumlanabilir.(51) Ayrıca Kasas 28:35’teki kullanımdan hareketle bu ifadeye “apaçık, açıklayıcı galebe, üstünlük”, “hâkimiyet” yorumu da yapılabilir. “Ayetleri birbiriyle açıklama metodumuz” gereği, bu ayette de maksat Hz. Musa ile Hz. Harun’un çeşitli delillerle Firavun’a, onun dönemindeki azgın, sapkın, zalim, gaddar yöneticilere ve onların izinden gidenlere gönderildiği mesajının verilmesidir.

Bu ayetlerden günümüz din tebliğcilerine de çok önemli mesajlar verildiğini söyleyebiliriz. Bu bağlamda olmak üzere, anlaşılıyor ki din tebliğinde bulunacak kişiler yeterli donanıma sahip olmalı, konumlarını apaçık ifadelerle beyan etmeli, muhatapları ikilemde bırakacak sözlerden kaçınmalı, taleplerini açık sözlerle dile getirmeli, karşıtlardan çekinerek hakikati gizlememeli, neyin, ne kadar, hangi noktalarda yanlış ve hatalı olduğunu ortaya koymalıdırlar.

İşte bütün bu değerleri ve donanımı elde edebilmenin yolu insanlara vahiy ile ulaşmaktır. Vahiyden yoksun sunumlar muhatapları kazanmak yerine daha da uzaklaşmalarına kapı aralayabilir; kazanılsın istenenler ebediyen kaybedilebilir. Kıssaların bu detayda ve sıklıkla zikredilmelerinin sebeplerinden biri onlardan tebliğ yöntemleri öğrenebilmemizi sağlamaktır.

Dipnotlar

• 45-) Bakara 2 : 48; İbrâhim 14 : 6; A‘râf 7 : 141. 46-) Zuhruf 43 : 54. 47-) Kasas 28 : 4.
  • Bakara 2/48 İbrâhîm 14/6 A‘râf 7/141 Zuhruf 43/54 Kasas 28/4
• 48-) Semerkandi , age ., III, 270; Taberi , age ., XXV, 118; Zemahşeri , age ., IV, 267. 49-) Semerkandi , age ., III, 270.
• 50-) Semerkandi , age ., III, 270; Taberi , age ., XXV, 119; Zemahşeri , age ., IV, 267.
• 51-) Zemahşeri , age ., II, 410.