Zuhruf Suresi

-

Yüce Allah, surenin 15-20. ayetlerinde müşriklerin Allah’a çocuk isnadını, bu konudaki çarpık anlayışlarını, meleklerin yaratılışı hakkındaki yanlış algılarını, meleklere tapmalarının gerekçesini Allah’a bağlamalarının nasıl bir iftira olduğunu dile getirmektedir.

ııı. (20. Ayet): Sorumluluğu Allah’a Atma Çabaları

وَقَالُوا لَوْ شَآءَ الرَّحْمٰنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ مَا لَهُمْ بِذٰلِكَ مِنْ عِلْمٍ اِنْ هُمْ اِلَّا يَخْرُصُونَ “(Onlara) ‘Rahman dileseydi, biz onlara tapmazdık.’ dediler. Onların bu konuda hiçbir bilgisi yoktur. Onlar yalandan başka bir şey söylemeyenlerdir.”

Ayetteki وَقَالُوا [vekâlû] fiili “ve demişlerdi ki”; لَوْ شَآءَ [lev şâe] ifadesi “eğer di leseydi”; الرَّحْمٰنُ [er-rahmânu] kelimesi “Rahm an, Allah”; مَا عَبَدْنَاهُمْ [mâ‘abednâhum] fiili “biz onlara ibadet etmezdik”; مَا لَهُمْ [mâ lehum ] ifadesi “onlar için asla yoktur, onlar sahip değillerdir”; بِذٰلِكَ [bizâlike] ifadesi “bu konuda”; مِنْ عِلْمٍ [min ‘ılmin] ifadesi “hiçbir bilgiye”; اِنْ هُمْ [in hum ] ifadesi “onlar (şundan başka bir şey) değillerdir”; اِلَّا يَخْرُصُونَ [illâ yahrusûne] istisnası ise “saçmalıyor olanlar olmanın dışında, onlar sadece ve sadece yalan konuşmaktadırlar, onlar saçmalayanlardan başkası değildir” demektir.

Burada müşriklerin sorumluluklarından kurtulma girişimleri ve Yüce Allah’ın kendilerine verdiği cevap gündeme getirilmektedir.

1. وَقَالُوا لَوْ شَآءَ الرَّحْمٰنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ “(Onlar) ‘Rahm an dileseydi, biz onlara tapmazdık.’ dediler.” Yüce Allah müşriklerin kendi sorumluluklarını Allah’a atma girişiminde bulunduklarını haber vermekte, Allah’ın kızları sanıp kendilerini aracı edindikleri meleklere tapınmalarını onlardan Allah’ın istediği yalanını dile getirmişlerdi.

Onların bu türden yalanlarına bir başka örnek ise A‘râf 7:28’de dile getirilmektedir: “Onlar bir çirkinlik yaptıkları zaman, ‘Babalarımızı bu yolda bulduk. Allah da bize bunu emretti’ derler. De ki: Allah çirkinliği emretmez. Allah’a karşı bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?”

Şu‘arâ 26:74’te ele aldığımız üzere, Kur’an’da bu problemle ilgili oldukça fazla ayetin bulunduğu unutulmamalıdır. İlgili ayetlerde mesele bütün açıklığıyla ele alınmakta ve taklidin ne kadar korkunç bir ahlaki sapma olduğu, sonunun da ateş azabına dönüşeceği beyan edilmektedir.(65)

Sâd 38:6-7’de de beyan edildiği gibi, Mekkeli müşrikler Hz. Peygamber’in söylemlerine karşılık “Son dinde bile böyle bir şey duymadık.” dediklerinde takip ettikleri mantık da aynıydı. Mü’minûn 23:24’te benzer bir ifadenin muhatapları tarafından Hz. Nuh’a yönlendirildiği haber verilmektedir. Sonuçta “küfür tek millettir” ve onlar da şeytanlaşmış insanların veya cin şeytanlarının izini takipte herhangi bir sorun görmemişlerdi.

Benzer şekilde bu defa Nahl 16:35’te de şöyle bilgiler yer almaktadır: “Ortak koşanlar şöyle demişlerdi: Allah dileseydi ne biz ne de babalarımız ondan başkasına tapardık. Onun emri olmadan hiçbir şeyi de haram kılmazdık. Onlardan öncekiler de böyle yapmışlardı. Elçilere apaçık tebliğden başka ne düşer ki!” Bu noktada müşriklerin suçu Yüce Allah’a atma ve kaderci bir anlayışa sığınmalarıyla ilgili olarak En‘âm 6:148’de şöyle buyrulmaktadır: “Putperestler (şöyle) diyecekler: Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız. Hiçbir şeyi de haram kılmazdık.”

İşte bütün bu ayetlerden anlaşıldığına göre, tıpkı İblis’in yaptığı gibi müşrikler de kendi sorumluluklarını kabul etmeyip meseleyi Yüce Allah’ın dilemesiyle ilişkilendirmiş, A‘râf 7:16-17 ve Hicr 15:39 gibi ayetlerde de dile getirildiği gibi İblis’in iftira dolu sözlerinin hiçbir şekilde doğru olmadığı ortaya konmuştur.

Bakara 2:34, A‘râf 7:11, Hicr 15:31, İsrâ 17:61, Sâd 38:74 gibi ayetlerde beyan edildiği üzere, İblis bizzat kendisi kibir göstermiş, secde emrini reddetmiş ve küfrü kendisi tercih etmiştir. İblis’in izinden gidenler suçu veya sorumluluğu üstlenme yiğitliğini göstermeyip bunu Allah’a havale ederek kurtulacaklarını sanmışlardı. Ancak verilen bunca malumattan da anlaşılıyor ki bu türden mazeret girişimleri hiçbir şekilde sonucu değiştirmeyecektir.

Esasında pek çok ayette verilen bilgiler insanların kendilerinin saptıklarını göstermekte, Yüce Allah’ın hak etmeyen hiç kimseyi saptırmadığı ifade edilmektedir. Bir tek ayet meali vererek bu konudaki izahımızı bitirmek istiyoruz. Yüce Allah Zümer 39:59’da şöyle buyurmaktadır: “(Allah bu kişilere mahşerde şöyle diyecektir): Hayır (bunlar geçerli değil)! Ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamış, büyüklük taslamış ve inkârcılardan olmuştun.”

2. مَا لَهُمْ بِذٰلِكَ مِنْ عِلْمٍ اِنْ هُمْ اِلَّا يَخْرُصُونَ “Onların bu konuda hiçbir bilgisi yoktur. Onlar yalandan başka bir şey söylemeyenlerdir.” Yüce Allah sorumluluklarını kabul etmeyip kendilerince suçu Allah’a atma girişiminde bulunan bu müşrik algıyı reddetmekte ve bu konuda dile getirdikleri sözlerin hiçbir bilgiye dayalı olmadığını, sadece ve sadece Yüce Allah hakkında yalan konuştuklarını haber vermektedir.

Konuyla ilgili olarak En‘âm 6:116, 148 ve Yûnus 10:66’da inkârcı müşriklerin zandan başka bir şeyin ardına düşmedikleri ve sadece yalan söyledikleri beyan edilmektedir.

Yorumunu yapmakta olduğumuz Zuhruf 43:20’de, ayrıca Yûnus 10:66’da geçen يَخْرُصُونَ [yahrusûne] ve En‘âm 6:148’de geçen [tahrusûne] fiili “yalan söylemek”, “saçmalamak”, “tahminde bulunmak”, “fasit vehimler üretmek”, “bilgisizlikle bâtıl sözler uydurmak”(66) gibi anlamlar vermekte ve müşriklerin tapınmalarındaki temelsizliği, ayrıca Allah’ın kendilerini puta tapmaktan engellemediği şeklindeki yaklaşımlarının yanlışlığını ortaya koymaktadır. Hakka ve hakikate uymayanların “atalar dini” bağlamında taklit ederek peşlerinden gittikleri şeyler sadece zandır, yalandır, hezeyandır, uydurmadır, bâtıldır,(67) [vesselâm].

Yüce Allah Mekkeli müşriklerin sadece ve sadece esasında hakikatten hiçbir şey ifade etmeyen zanna uymakta olduklarını,(68)çünkü hiçbir bilgiye sahip olmadıklarını ve yalan söylediklerini beyan etmektedir.

Ayette yer alan مَا [mâ] ve مِنْ [min] edatlarının birlikte kullanımı, cümleyi “hiçbir bilgilerinin olmadığı” şeklinde olumsuz anlamda pekiştirmekte, sonrasında gelen اِنْ [in] ve اِلَّا [illâ] edatları onların sadece ve sadece yalan konuştuklarını, başka bir söylemlerinin, arayışlarının ve uygulamalarının bulunmadığını ortaya koyan bir [hasr/kasr] yani “vurgulu” ifade örneği oluşturmaktadır.

Dipnotlar

• 65-) Bakara 2 : 170; Mâide 5 : 104; Enbiyâ 21: 53; Şu‘arâ 26: 74; Lokmân 31 : 21; Zuhruf 43 : 20, 22-23.
  • Bakara 2/170 Mâide 5/104 Enbiyâ 21/53 Şu‘arâ 26/74 Lokmân 31/21 Zuhruf 43/20
• 66-) Semerkandi , age ., I, 477; II, 127; Taberi , age ., VIII, 10; XI, 139; Zemahşeri , age ., II, 58. 67-) Zemahşeri , age ., II, 57. 68-) Yûnus 10 : 36; Necm 53 : 28.
  • Yûnus 10/36 Necm 53/28