Yâsîn Suresi

-

Mekke’de risaletin 5-6. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 83 ayetten oluşan, adını ilk ayette geçen يٰسٓ yâsîn kelimesinden alan Yâsîn suresi, inişe göre 39, resmî sıralamada ise 36. suredir.

Yâsîn suresi, resmi sıralamada öncesinde bulunan Fâtır suresiyle yakın konu ilişkisine sahiptir. Fâtır 1’de ve Yâsîn 81’de “göklerin ve yerin yaratılması”, Fâtır 4’te ve Yâsîn 15’te “elçilerin yalanlanması” hatırlatılmaktadır. Fâtır 6’da ve Yâsîn 60’da “şeytanın düşmanlığı” gündeme getirilmektedir. Fâtır 9’da ve Yâsîn 33’te “ölü toprağın diriltilmesi”nden söz edilmektedir. Fâtır 12-13, 27-28’de ve Yâsîn 33-44’te “kâinat kitabından çeşitli örnekler” verilmektedir. Fâtır 33-35 ve Yâsîn 55-58’de “cennetliklerin sahip olacağı nimetler” müjdelenmektedir.

Yâsîn suresi mukatta‘a harfleriyle başlamakta, surenin ilk 12 ayetinde vahye, risalete, muhatapların umursamazlığına, tebliğin kimlere fayda vereceğine, yapılanların kaydettirildiğine ve dolayısıyla Yüce Allah’ın kudretine dikkat çekilmektedir.

13-32. ayetler arasında bir şehir halkına dair darb-ı mesel yer almakta, bu çerçevede söz konusu şehir halkının elçileri yalanlamaları, buna karşılık elçilerin verdiği esaslı cevaplar, şehir halkının elçiler nedeniyle uğursuzluğa uğratıldıkları sözleri ile onlara verilen cevaplar, ardından bir yiğit kişinin halkına karşı söylediği muhteşem tebliğ prensipleri, sonrasında ilgili kişiye yönelik şehir halkının karşı çıkışı, onunla alay edişleri, nihayetinde bu kişinin son sözleri ile şehir halkının akıbetine dair Yüce Allah’ın tüm insanlık tarihinde uyguladığı azgınlara yönelik sistemi hakkında bilgiler verilmektedir.

33-44. ayetlerde kâinat kitabından yedi başlık verilmekte, bu çerçevede ölü toprağın canlandırılması, evrendeki çifterli yaratılış, gecenin durumu, Güneş’in hareket sistemi, Ay’ın çeşitli menzillere sahip kılınışı, gece ve gündüzün kendi sistemlerini sürdürmeleri, her bir gök cisminin belli bir yörüngede yüzmeleri ile suyun yani denizlerin insan hizmetine sunulma sistemi hakkında esaslı bilgiler verilmektedir.

45-54. ayetlerde hak ve hakikatle alay eden müşriklerin bazı özellikleri ile kıyamet-ahiret sürecine dair alay içerikli sözlerine karşılık Sûr borusuna üflenmenin aniliği, o esnada insanların yaşayacağı korkunç çaresizlik, ikinci üflemeden sonra mahşer için yaşanacak diriltilme, insanlara yapılacak uygulamanın onların hak edişlerinin sonucu oluşu gündeme getirilmektedir.

55-65. ayetlerde cennetliklerin mutlu halleri, kendileri ve eşlerinin cennet meyveleri arasında nimetlendirilmeleri, cennetteki huzurlu durumları, istedikleri her şeyle buluşturulacakları, Yüce Allah’tan sözlü selamla nimetlendirilecekleri, suçlulara seslenileceği, onların bir kenara ayrılmalarının isteneceği, Allah’ın onlardan dünyada aldığı kulluk sözü ile şeytana ibadet etmemeleri gerektiği ve şeytanın insanlara düşman oluşunun hatırlatılması, mahşerde yargılamada ağızlarının mühürleneceği, elleri ve ayaklarının dünyada yapıp ettiklerine şahitlik edecekleri haber verilmektedir. 66-68. ayetlerde ise Yüce Allah’ın insan üzerindeki mutlak hâkimiyeti ve çeşitli nimetleri hatırlatılmaktadır.

69 ve 70. ayetlerde hem bütünüyle Kur’an’ın hem de özellikle Yâsîn suresinin indiriliş gayesi beyan edilmekte, diri olan ve ruhen diri kalmak isteyenlerin uyarılması gerekçe olarak sunulmaktadır. 71-76’da söz yeniden kâinat kitabının ayetlerinden olan “hayvanların yaratılma gerekçesi”ne getirilmekte, bu arada putların ve putperestlerin mahşerdeki etkisizliği ve çaresizliği hatırlatılmaktadır.

Surenin son grup ayeti olan 77-83’te ise, aslında surenin ana mesajı olan “ahiret bilinci”, mahşerde diriltilmeyi inkâr edenlerin dile getirdiği çarpık fikir esas alınarak üç temel cevap verilmektedir. Bu noktada “ilk yaratılış”, “ateşin yaratılması” ve “kâinatın var edilişi” çok çarpıcı ifadelerle ele alınmaktadır. Ardından, ahiretteki diriltilmenin Allah için son derece kolay olduğu ve bunun sadece bir “ol” emriyle ve oluşun başlamasıyla gerçekleşeceği beyan edilmektedir. Çünkü her şeyin kontrolü sadece Allah’ın elindedir, dönüş sadece O’na olacaktır.

ı. (20-21. Ayetler): Peygamberlere Uymak

وَجَآءَ مِنْ اَقْصَا الْمَد۪ينَةِ رَجُلٌ يَسْعٰى قَالَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَل۪ينَ اِتَّبِعُوا مَنْ لَا يَسْـَٔلُكُمْ اَجْرًا وَهُمْ مُهْتَدُونَ “(Bu esnada) şehrin ileri gelenlerinden bir adam koşarak gelmiş ve şunları söylemişti: Ey kavmim! Bu elçilere uyun! Sizden hiçbir ücret istemeyen, kendileri de doğru yol üzerinde olan (bu elçilere) uyun!”

Buradaki وَجَآءَ [vecâe] fiili “ve gelmişti”; مِنْ اَقْصَا الْمَد۪ينَةِ [ min aksa’l-medîneti] tamlaması “şehrin ileri gelenlerinden ( bir i)”; رَجُلٌ [racülün] kelimesi “bir adam, bir şahıs”; يَسْعٰى [yes‘â] fiili “koşmakta, koşarak”; قَالَ [kâle] fiili “demişti ki”; يَا قَوْمِ [ yâ kavmi] hitabı “ey benim kav mim, ey benim halkım”; اتَّبِعُوا [ittebi‘û] emri “uyun, tâbi olun”; الْمُرْسَل۪ينَ [el-murselîne] kelimesi “o peygamberler e, elçiler e”; اتَّبِعُوا [ittebi‘û] emri “uyun, tâbi olun”; مَنْ لَا يَسْـَٔلُكُمْ [men lâ yes’elüküm] ifadesi “sizden istemeyen kişi(ler)e”; اَجْرًا [ecran] kelimesi “herhangi bir ücret”; وَهُمْ [ve hum ] zamiri “ve onlar (şöyledir)”; مُهْتَدُونَ [mühtedûne] kelimesi ise “hidayete erdirilmişler (dir), doğru yolda olanlar(dır)” demektir.

Bu ayetlerde yiğit bilge insanın durumu ve kavmine yönelik tebliğinin “ilk esası” dile getirilmektedir.

1. وَجَآءَ مِنْ اَقْصَا الْمَد۪ينَةِ رَجُلٌ يَسْعٰى قَالَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَل۪ينَ “(Bu esnada) şehrin ileri gelenlerinden bir adam koşarak gelmiş ve şunları söylemişti: Ey kavmim! Bu elçilere uyun!” Bu ayetle ilgili çok önemli hatırlatmalar yapmak durumundayız.

Yüce Allah surenin 20-27. ayetlerinde suredeki [darb-ı mesel]in “ikinci” aşamasını dile getirmektedir. Bu çerçevede şehir halkının elçilere gösterdiği olumsuz tepkilerin ardından bu defa şehirdeki ileri gelenlerden bir yiğidin halka yönelik hitaplarına yer verilmekte, tebliğde kimleri takip etmek gerektiğine dair prensipleri dile getirilmekte, sonuçta bu yiğidin akıbetiyle ilgili bilgiler zikredilmektedir.

a) وَجَآءَ مِنْ اَقْصَا الْمَد۪ينَةِ رَجُلٌ يَسْعٰى “Bu esnada şehrin ileri gelenlerinden biri koşarak gelmişti.” Bu ifade hakkında şu değerlendirmeleri ifade etmemiz gerekmektedir:

ı. Kasas 28:20’de de geçen اَقْصَا الْمَد۪ينَة [aksa’l-medîneti] tamlaması “şehrin en uzak yerinden” manasına alınmakta ve peygamberlerin mesajının en ücra köşelere dahi ulaştığı beyan edilmektedir. Müfessirlerimizin ve meal yazarlarımızın tamamına yakını bu manayı tercih etmekte, “uzaktan koşup gelme”yi öne çıkartarak yorum yapmaktadırlar. Bu yorumun elbette kayda değer yanları ve mesajı kavramada önemli katkıları vardır.

Habîb-i Neccâr adı ayette bulunmadığı için mesajı evrensel olarak incelemek ve bu tür yiğitlerin her peygamberin ümmeti arasında bulunduğunu unutmamak gerekir. Bu nedenle, biz de yorumlarımızı bir “şahıs” üzerinden değil, “yiğit bilge insan” tipi üzerinden yapmaya çalışacağız.

Genelde kabul gören bu anlayışın aksine, merhum Elmalılı Hamdi Yazır gibi biz de bu tamlamayı “şehrin ileri geleni” şeklinde anlamakta(269) ve bu zatın, muhataplarına “ey kavmim” diyecek kadar hatırlı birisi olduğunu düşünmekteyiz. Sadece bu hitapta değil, tebliğde kullandığı ifadeler aslında peygamberler tarihinin tebliğ özeti olacak kadar net, önemli ve gönül alıcı olan bu zât, her peygamberin döneminde yaşayan bilge bir yiğidi sembolize etmektedir, diyebiliriz. Râzî’nin de ifade ettiği gibi, ayetteki رَجُل [racül] kelimesinin sonundaki [tenvîn], söz konusu kişinin kıymetli, hatırlı ve etkin birisi olduğunu göstermektedir.

ıı. Ayetteki جَآءَ [câe] fiili “gelmek” manası vermesine rağmen, ayrıca bir de يَسْعٰى [yes‘â ] fiilinin kullanılması çok manidardır. Anlaşılan o ki, hakkı ve hakikati anlatmak için “yatmak, beklemek” uygun olmayacağı gibi, bazen “gelmek, yürümek” de yetmez; “koşmak” gerekir. Sorun büyük olunca tedavi de aciliyet kesb ediyor demektir. Bu nedenle, oluşan şartları değerlendirmek bazen yetmeyebilir; gün gelir şartları zorlamak, hatta şartları oluşturmak için harekete geçmek, çalışmak ve üstün gayretler ortaya koymak da gerekebilir.

Şehrin en ileri gelenlerinden birisi olan bu yiğit bilge zâtın koşarak gelmesinden anlıyoruz ki, “Yüce Allah her dönemde dinini ve elbette peygamberlerini desteklemektedir.” Ayrıca burada şunu da görmekteyiz: Peygamberlere muhatap olan dönemlerin idarecileri elçilere düşmanlıkla anılsa da, bu durum bazen istisnalar da içermekte, Kasas 28:20’de de geçtiği üzere Hz. Musa’ya yardım eden şahısta olduğu gibi içlerinden yiğitler çıkmaktadır.

Öte yandan, şehrin ileri gelenlerinden olan bu bilge zat, aslında çeşitli vesilelerle hakikat i bilen, söyleyecek oldukça fazla sözü olan, ancak müsait bir ortam bulamadığı için bunları dile getiremeyen bir kişiliği temsil etmektedir. Donanımlı olmalarına rağmen fikirlerini söyleyemeyen kişiler uygun ortam bulduklarında heyecanlanmakta, artık yeni şartlar beklemektense mevcudu değerlendirmek için adeta yerlerinden fırlamaktadırlar.

Bu kişiler “şimdi tam zamanı” diyerek tebliğ edeceği hakikatleri adeta haykırmaktadırlar. Böylesi insanlar için artık sıkıntının ve nihayet ölümün bile bir caydırıcılığı kalmamakta, bildiği doğruları muhataplarıyla paylaşmayı canlarına minnet saymaktadırlar.(270)

b) قَالَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَل۪ينَ “Ey kavmim! Bu elçilere uyunuz! demişti.” Bu yiğit bilge zâtın يَا قَوْمِ [yâ kavmi] “ey kavmim” demesi, bulunduğu şehrin yöneticisi veya yöneticilerinden birisi olduğunun bir delilidir. Ayrıca bu ifade, bu zâtın kavmini dışlayan değil, sahiplenen ve ötekileştirmeyen bir üslup kullandığını ve kendisini onların bir ferdi şeklinde tanıtarak kavmini sahiplendiğini göstermektedir.

Yiğit bilgenin tebliğinin ilk esası “peygamberlere uymak” olmuştur. Demek ki ilahi hitabı kabulün en önemli göstergelerinden biri “peygamberlere tâbî olmak”tır. Zümer 39:18’deki bilgilere göre, “sözü dinlemek” yetmez; “en güzeline tâbî olmak” gerekir.(271) Âl-i İmrân 3:31’de Hz. Peygamber’e tâbî olmak nasıl ki Yüce Allah’ı sevmenin bir göstergesi olarak sunulmuşsa, burada da maksat aynıdır. Zaten peygamberlerin [üsve-i hasene], yani “güzel örnek”(272) olmalarının anlamı da bu olsa gerektir.

2. اِتَّبِعُوا مَنْ لَا يَسْـَٔلُكُمْ اَجْرًا وَهُمْ مُهْتَدُونَ “Sizden hiçbir ücret istemeyen, kendileri de doğru yol üzerinde olan (bu elçilere) uyun!” Bu ayet, bir önceki ayetin açıklaması durumundadır ve uyulacak peygamberlerin şu iki özelliğini hatırlatmaktadır:

a) “Ücret istememek”. Bu ilke bütün peygamberlerin uyguladığı ortak prensiplerden birisidir. Onlar tebliğlerini “ücret” eksenli değil, “ecir” eksenli yaparlar ve ecirlerini de sadece ve sadece Yüce Allah’tan beklerler.(273) Çünkü peygamberler [nezîr]dirler; yani kendilerini davalarına adamış kişilerdir. Onların karşıdakilerden istediği tek şey, Şûrâ 42:23’te de belirtildiği gibi “Allah’ı daha çok sevmeleri, O’na daha yakın olma sevgisi”dir. Ayrıca Furkân 25:57’de belirtildiği gibi, tebliğin karşılığında beklenen şey, muhatapların Rabbe giden hakikat yolunu yol edinmeleridir.

Bu önemli duyarlılığın bizlere hatırlatılmasının sebebi şudur: Biz de tebliğ görevlerinden madd i menfaat beklememeli, karşılığını fazlasıyla Rabbimizin ikram edeceğini bilmeli, ona göre davranmalıyız. Hiç kimse bir ayete fiyat biçemez ve hiç kimse de Yüce Allah’ın ihsanı kadar cömert olamaz.

Öyleyse insanlar birbirlerine iyilik yaparlarken onlardan karşılık istememeli, hatta teşekkür dahi beklememelidirler. İnsân 76:9’da vurgulanan husus budur. Dahası, [kard-ı hasen](274) denilen “güzel borç” kurumu da borcu Yüce Allah’a vermek ve karşılığını sadece O’ndan beklemek şeklinde anlaşılmalıdır.

Şöyle bir söz söylersek her halde hatalı olmaz: Çok çok ciddi ve hayatî mazeret durumları hariç, “ecir beklenen işten ücret alınmamalı, ücreti alınan şeyden de ecir beklenmemeli”dir.

b) “Hidayete erdirilmiş olmak”. Yiğit bilge zâtın peygamberlerle ilgili olarak zikrettiği ikinci özellik “onların doğru yolda olmaları”dır. Hidayet üzere oldukları kesin olanlar peygamberlerdir; öyleyse hepsi de doğru yolda bulunan peygamberlerin peşinden gitmek, onlara tâbî olmak gerekmektedir. Bu itibarla hayatını yakınen bildiğimiz son peygamber olan Hz. Muhammed’e tâbi olmak tek çıkar yoldur. İzinden gidilecek ve tâbî olunacak başka kişiler aramamak gerekir.

Dipnotlar

• 269-) Yazır, age ., VI, 407.
• 270-) Bu harika çıkarım için Din Psikolojisi öğretim üyesi Prof. Dr. Ali Rıza Aydın’a teşekkür borçluyum. 271-) Zümer 39 : 18. 272-) Ahzâb 33 : 21; Mümteh i ne 60 : 4, 6.
  • Zümer 39/18 Ahzâb 33/21 Mümtehine 60/4
• 273-) En‘âm 6 : 90; Yûnus 10 : 72; Hûd 11 : 29, 51; Yûsuf 12 : 104; Furkân 25 : 57; Şu‘arâ 26 : 109, 127, 145, 164, 180; Sebe’ 34 : 47; Yâsîn 36 : 21; Sâd 38 : 86; Şûrâ 42 : 23; Tûr 52 : 40; Kalem 68 : 46. 274-) Bakara 2 : 245; Mâide 5 : 12; Hadîd 57 : 11, 18; Teğâbun 64 : 17; Müzzemmil 73 : 20.
  • En‘âm 6/90 Yûnus 10/72 Hûd 11/29 Yûsuf 12/104 Furkân 25/57 Şu‘arâ 26/109 Sebe' 34/47 Yâsîn 36/21 Sâd 38/86 Şûrâ 42/23 Tûr 52/40 Kalem 68/46 Bakara 2/245 Mâide 5/12 Hadîd 57/11 Teğâbun 64/17 Müzzemmil 73/20