Sebe' Suresi

Mekke’de risâletin 11-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 54 âyetten oluşan, adını 15. âyette geçen ve Yemen’de yaşamış eski bir uygarlık manasındaki سَبَاٍ sebe’ kelimesinden alan Sebe’ sûresi, inişe göre 76, resmî sıralamada ise 34. sûredir.

Sebe’ sûresi, resmî sıralamada öncesinde bulunan ve Medenî bir sûre olan Ahzâb sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Buna göre her iki sûre de “Son Saat’e” (Ahzâb 63; Sebe’ 3), “saptırıcılardan şikâyete” (Ahzâb 66-68; Sebe’ 31-33), “Hz. Peygamber’in tebliğ ilkelerine” (Ahzâb 44-46; Sebe’ 46-50) yer verilmekte, dolayısıyla bu ve benzer konular iki sûre arasındaki konu irtibatına örnek olarak sunulabilir.

Sebe’ sûresi, Yüce Allah’a hamd ile başlamakta, Son Saat’in aniden gelişi, Yüce Allah’ın eşsiz bilgi ve erişilmez bilgisi, inkârcıların boş ve sonuçsuz uğraşıları, müşriklerin Hz. Peygamber’i inkâr edip onu bunaltmaları dile getirilmektedir. Ardından Hz. Dâvûd ve Hz. Süleymân’ın kıssasına yer verilmekte, ‘Arim selinden söz edilmektedir.

20. âyetten itibaren, İblis’in inkârcılar hakkındaki sözlerini doğru çıkartması, onlar üzerinde otoritesinin bulunmamasına rağmen bu tür olaylarla insanların imtihan edilmesi beyan edilmekte, putların kâinatın yaratılmasında da idare sisteminde de hiçbir şekilde Yüce Allah’a ortaklıklarının bulunmadığı bildirilmekte, Allah’ın izni olmadan hiçbir şekilde putların şefaatinin söz konusu olamayacağı ifade edilmektedir.

24. âyetten itibaren, Yüce Allah’ın rızık vericiliği, insan sorumluluklarının şahsiliği, mahşerde herkesle ilgili hükümlerin açıklığa kavuşturulacağı, başka varlıkların acizlikleri, Hz. Peygamber’in risaletinin evrenselliği, inkârcıların alaycılıkları ve onlara verilen cevaplar dile getirilmektedir.

30. âyetten itibaren, inkârcıların Hz. Peygamber’e karşı inanmama kararlılık cümleleri ile onların mahşerde kendilerini dünyada saptırmış olanlara karşı laf yetiştirme çabaları, onların diğerlerine verdikleri cevaplar beyan edilmektedir.

34. âyetten itibaren, inkârcıların bütün peygamberlere karşı aynı olumsuz tavırda oldukları, insanoğlunun mallarının ve çocuklarının insana Allah katında yakınlık sağlayamayacakları, ancak iman edip salih amel işleyenlerin bundan yararlanacağı ifade edilmekte, infak edenlere bunun karşılığının dünyada hemen verileceği müjdelenmektedir.

40. âyetten itibaren, meleklerin de mahşerde sorgulanacağı, onları Allah’ın ortakları sananların mahcup edileceği, inkârcıların vahiy ile alay edişleri, taklidi tercihleri, önceki inkârcıların da aynı yolu takipleri dile getirilmekte, sonrasında Hz. Peygamber’in onlara sunduğu evrensel tebliğ ilkeleri beyan edilmekte, hidayetin sadece vahiy ile elde edileceği vurgulanmaktadır.

Yüce Allah, surenin 31-39. ayetlerinde saptırılanlarla saptıranların birbirlerine karşı mahşerdeki konuşmalarını, helak edilen kavimlerin helak nedenlerini, Allah’ın kullarına rızık vermedeki pensibini ve insanların buna karşı nasıl bir tavır içerisine girdiklerini ifade etmektedir.

ııı. (33. Ayet): Son Sözler ve Korkunç Akıbet

وَقَالَ الَّذ۪ينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذ۪ينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ اِذْ تَاْمُرُونَنَآ اَنْ نَكْفُرَ بِاللّٰهِ وَنَجْعَلَ لَهُٓ اَنْدَادًا وَاَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَاَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْاَغْلَالَ ف۪يٓ اَعْنَاقِ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ اِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ “Zayıf bırakılanlar kibirlenenlere ‘Hayır! (İşiniz gücünüz) gece gündüz tuzak kurmaktı. Çünkü siz daima Allah’ı inkâr etmemizi, O’na ortaklar koşmamızı bize emrederdiniz!’ diyeceklerdir. Azabı gördüklerinde pişmanlık(larını içlerinde) gizlemiş olacaklardır. Biz de o kâfir olanların boyunlarına demir halkalar takacağız. Onlar yaptıklarından başka (bir şeyle) mi cezalandırılacaklar ki!”

Ayetteki وَقَالَ [vekâle] fiili “ve demişti ki, diyecek ki”; الَّذ۪ينَ اسْتُضْعِفُوا [ellezîne’stud‘ıfû] ifadesi “zayıf düşürülmüş kişiler, zayıf düşürülenler”; لِلَّذ۪ينَ اسْتَكْبَرُوا [lillezîne’stekberû] ifadesi “büyüklük taslamış olanlara, büyüklük taslayanlar a”; بَلْ [bel] edatı “bilakis”; مَكْرُ الَّيْلِ [mekru’l-leyli] tamlaması “gecenin tuzağını”; وَالنَّهَار [ve’n-nehâri] ifadesi “ve gündüzün ( tuzağını kuruyordunuz)”; اِذْ [iz] edatı “hani”; تَاْمُرُونَنَا [te’mirûnenâ] fiili “bize emrediyordunuz”; اَنْ نَكْفُرَ [ennekfura] fiili “inkâr etmemizi”; بِاللّٰهِ [billâhi] ifadesi “Allah’ı”; وَنَجْعَلَ [venec‘ale] fiili “ve (şöyle) yapmamızı, kılmamızı”; لَهُ [lehû] edatı “O’na”; اَنْدَادًا [endâden] kelimesi “ortaklar”; وَاَسَرُّوا [veeserrû] fi ili “ve gizlemişlerdi”; النَّدَامَةَ [en-nedâmete] kelimesi “pişmanlık (larını)”; لَمَّا رَاَوُا [lemmâraevûifadesi “]gördüklerinde, gördükleri zaman”; الْعَذَابَ [el-‘azâbe] kelimesi “azabı”; وَجَعَلْنَا [ve ce‘alnâ] fiili “ve kılmıştık, yapmıştık, yapacağız”; الْاَغْلَالَ [el-ağlâle] kelimesi “demir halkaları”; ف۪يٓ اَعْنَاقِ [fîa‘nâkı] kelimesi “boyunlar (ın)da”; الَّذ۪ينَ كَفَرُوا [ellezînekeferû] ifadesi “kâfir olanların, inkâr etmiş kişilerin”; هَلْ يُجْزَوْنَ [helyüczevne] edilgen sorusu “onlara karşılık mı verilecek”; اِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [illâmâkânûya‘melûne] istisnası ise “yapmış oldukları şeylerin dışında” demektir.

Burada insanları saptırmakla suçlananların vereceği cevap ve hepsinin akıbeti gündeme getirilmektedir.

1. وَقَالَ الَّذ۪ينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذ۪ينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ اِذْ تَاْمُرُونَنَآ اَنْ نَكْفُرَ بِاللّٰهِ وَنَجْعَلَ لَهُٓ اَنْدَادًا “Zayıf bırakılanlar kibirlenenlere ‘Hayır! (İşiniz gücünüz) gece gündüz tuzak kurmaktı. Çünkü siz daima Allah’ı inkâr etmemizi, O’na ortaklar koşmamızı bize emrederdiniz!’ diyeceklerdir.” Yüce Allah başkalarını saptıran büyüklük taslayıcılarının hiç kimseyi hidayet geldikten sonra engellemediklerini, muhatapların zaten kendilerinin suçlular olduklarını ifade ettikten sonra, bu defa saptırılan zayıfların tekrar cevap vereceğini haber vermektedir.

Zayıf düşürülenler kibirli yönetici konumundaki müstekbirlerin gece-gündüz tuzaklar kurduklarını, Allah’ı inkâr etmelerini ve başka varlıkları O’na ortak koşmalarını emrettiklerini bildireceklerdir. Söylemek istedikleri şudur: Kibirliler belki doğrudan muhataplarını engellememiş olabilirler; ancak sürekli olarak Allah’ı inkâr etmeyi ve O’na ortaklar koşmayı emrettikleri kendilerine hatırlatılmış olacaklardır. Demek ki bu tür telkinlerden etkilenmişler ve onlar da sapmışlardı.

Bu cümlede geçen مَكْرُ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ [mekru’l-leyli ve’n-nehâri] ifadesi “gece ve gündüzün tuzağı” manasına gelmekte ve muhatapların sürekli olarak hak ve hakikate karşı tuzak ve entrika peşinde olduklarını, dolap çevirdiklerini ortaya koymaktadır.(173) İfadenin başındaki بَلْ [bel] edatı onların kibirlilerin sözlerini reddettiklerini, durumun onların dediği gibi olmadığını göstermektedir.

Ayette yer alan ve Kur’an’da altı kez(174) geçen اَنْدَاد [endâd] kelimesi [nidd] sözcüğünün çoğuludur; “ortaklar” manasında müşriklerin edindiği putları ifade etmek için kullanılmaktadır. İşte mahşer şartlarında durumu ortaya çıkan inkârcılar bu anlamda kibirlilerin kendilerine gece-gündüz sürekli, hemen her fırsatta putperestlik aşıladıklarını, bu nedenle yoldan saptıklarını onları n yüzlerine söyleyeceklerdir.

2. وَاَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَاَوُا الْعَذَابَ “Azabı gördüklerinde pişmanlık(larını içlerinde) gizlemiş olacaklardır.” Bu cümle şöyle de anlaşılabilir: “Azabı gördüklerinde, pişmanlık gizlemiş (için için yanmış veya pişmanlıklarını açıklamış) olacaklardır.” Yüce Allah hem sapan zayıfların hem de saptıran kibirlilerin azabı gördüklerinde içlerinde derin bir pişmanlık duyacaklarını, için için yanacaklarını bildirmektedir.

Ayette verilmek istenen mesaj pişmanlıkların gizlenmesi değildir; çünkü burada aktarılan sözler zaten onların pişmanlıklarını açıkça ifade etmeleridir. Bu yüzden ayetteki mesajı inkârcıların azabı gördüklerinde için için yanacakları şeklinde anlamak daha doğru olsa gerektir.

Yûnus 10:54’te de benzer içerikte geçen bu ifadede Yüce Allah inkârcıların mahşerdeki çaresizliklerini ifade bağlamında azabı gördüklerindeki durumlarını beyan etmekte ve derin bir pişmanlık içerisine düşmüş olacaklarını haber vermektedir. Ayette geçen اَسَرُّوا [eserrû] fiili [addâd] ( [ezdâd]) kelimelerdendir; yani çift anlamlıdır; zıt anlamları barındırmaktadır. Dolayısıyla buradaki maksadın “pişmanlıkları gizlemek” veya “pişmanlıkları açıklamak, açığa vurmak” şeklinde anlaşılması kelimenin bu anlam özelliğinden de kaynaklanmaktadır.(175)

İnkârcılar mahşerde kesin olarak başlarına geleceğini bildikleri azabı gördüklerinde derin bir pişmanlık psikolojisine bürünecekler, yüreklerinin ta derinliklerinde korkunç bir vicdan azabı çekeceklerdir. Buradaki اَسَرُّوا [eserrû] fiilinin geçmiş zaman kalıbında getirilmesinin nedeni, daha önce de belirttiğimiz üzere mahşer şartlarının mutlak surette gerçekleşeceği nedeniyledir. Kur’an’da bu konuda pek çok örnek bulunduğu bilinmektedir.

Bu cümlenin anlamıyla ilgili olarak inkârcıların pişmanlıklarını gizlemeleri veya açıklamaları bağlamında Râzî şu değerlendirmeleri yapmıştır:

a) “Onlar, şiddetli azabı görünce, şaşkına döndüler ve o esnada pişmanlıklarını gizlemenin dışında ağlayıp feryad etmediler. Bu durum tıpkı asılmaya götürülen kimsenin, hiçbir kelime konuşamayıp, şaşması ve hayrete düşmesi gibidir.

b) Onlar, seleflerinden ve kendilerine uyanlardan utanıp, onların azarlamalarından çekindikleri için pişmanlıklarını gizlediler. Eğer “Kıyamet gününün dehşeti, insanın böyle şeyleri düşünmesine manidir. Öyleyse onlar bunu nasıl yapabilirler?” denirse, biz deriz ki: Bu gizleme işi, cehennemde yanmadan önce olur. Fakat onlar ateşe girip yandıklarında, artık pişmanlıklarını gizlemeyi bırakıp, onu açığa vururlar. Bunun delili, “Onlar, ‘Ey Rabbimiz, bedbahtlığımız (şek avetimiz) bize gâlib geldi…’ dediler”(176) ayetidir.

c) Onlar, bu pişmanlık hususunda Yüce Allah’a karşı artık samimi oldukları için, bunu (diğer insanlardan) gizlediler. Nitekim ihlasla du a eden kimse de duasını gizli yapar. Bu manaya göre ayette, onlarla ve onların bu ihl aslarıyla alay etme vardır. Çünkü onlar o ihl ası zamanında yapmadılar. Dolayısıyla da şimdi o kendilerine fayda vermedi. Hâlbuki onların görevi, bu samimiyyeti, mükellef oldukları zaman dünyada göstermeleriydi.

Ayetteki اَسَرُّوا [eserrû] fiilini ‘izh ar etmek, göstermek’ manasına alanların görüşü açıktır. Buna göre o kâfirler, reisliklerini (koltuklarını, yerlerini) korumak için dünyada iken kâfirliklerine ve fâsıklıklarına karşı duydukları pişmanlığı gizlemişlerdi. Ama Kıyamette bu gayeleri ortadan kalkmıştır ve dolayısıyla da pişmanlıklarını ortaya koymuş olacaklardır.”(177)

Dünya hayatında birilerini saptıranların veya birileri tarafından saptırılanların mahşerdeki akıbetleri aynı olacak, azabı birlikte yaşayacaklardır. Bu konuda A‘râf 7:38, İbrâhim 14:21-22, Sâffât 37:33, Mümin 40:48 ve Zuhruf 43:39 gibi ayetlerde azabın ortak olacağı açıkça ortaya konulmaktadır.

Anlaşılan o ki mahşerde insanların birbirini suçlamasının hiçbir sonucu olmayacak, sapanlar da saptıranlar da aynı azap ortamında kalacaklardır. Sapanlar saptıkları ve akıllarını kullanmadıkları için, saptıranlar da kendileri sapıp başkalarını da yoldan çıkardıkları için her biri iki suç işlemiş olacaktır ve aynı azabı yaşayacaklardır; A‘râf 7:39’da beyan edilen husus da budur.

3. وَجَعَلْنَا الْاَغْلَالَ ف۪يٓ اَعْنَاقِ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا “Biz de o kâfir olanların boyunlarına demir halkalar takacağız.” Yüce Allah dünya hayatında hak ve hakikatten sapanların boyunlarına mahşerde demir halkalar takmış olacağını haber vermektedir. Ayetteki الْاَغْلَالَ [el-ağlâle] kelimesi Kur’an’da 6 yerde geçmekte, hem dünyevî şartlanmışlıklar,(178) hem de cehennemdeki demir tasmalar(179) için kullanılmaktadır.

Yâsîn 36:8’de de zikredildiği üzere, “boyunlardaki halkalar” ifadesini iki türlü yorumlayabiliriz. İlki bu tasmaların dünya hayatı için bir mecaz oluşudur. A‘râf 7:157’de de belirttiğimiz gibi, bu tür halkalar inkârcıların kendilerini şartlandırmaları, öyle bir psikolojiye sahip olmalarıdır. Bu durumda söz konusu şartlanmışlık inkârcıların inkârlarının ikinci sebebi olarak görülebilir.

Eğer halkaları mahşerle ilgili görürsek -ki yorumunu yapmakta olduğumuz ayetteki mesaj budur-, bu durumda maksat, hakikat anlamında “demir halkalar, tasmalar” şeklinde azabın bir parçası olarak görülebilir.(180) Mü’min 40:71, Hâkka 69:32 ve İnsân 75:4’te de yer aldığı gibi bu tür ifadeler bir tehdit unsuru olarak sunuluyor demektir.(181) Ayetin sonundaki ifadeler de bu yaklaşımın delili olarak görülebilir.

4. هَلْ يُجْزَوْنَ اِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ “Onlar yaptıklarından başka (bir şeyle) mi cezalandırılacaklar ki!” Yüce Allah inkârcıların mahşerde sunulacakları azabın kendilerine yönelik bir haksızlık olmayacağını, dünyada yaptıklarının karşılığının kendilerine verileceğini vurgulu bir şekilde dile getirmektedir.

Kur’an’da bu konuda pek çok ayet vardır(182) ve ahiret yurdunun haksızlık yapma yeri değil, dünyada yapılanların hesabının sorulacağı bir adalet yurdu olduğu belirtilmektedir.(183) Mahşerde hiçbir canın ve insanın hiçbir şekilde haksızlığa uğratılmayacağı özellikle ifade edilmiş olmaktadır. Necm 53:39-41’de de geçtiği üzere, insanlar kendi yaptıklarını görecekleri için onlara yönelik herhangi bir haksızlıktan söz edilemez.

Yorumunu yapmakta ol duğumuz cümlede هَلْ [hel] ve اِلَّا [illâ] edatları gereği vurgulu bir ifade tekniğiyle insanların mutlak surette dünyada yaptıklarının karşılığını mahşerde görecekleri bildirilmektedir. Haksızlığa uğratılmak bir yana, iyilik sahiplerine çok daha fazla ikramlarda bulunulacağı, kötülük yapanlara ise en fazla yaptıkları kötülük kadar ceza verileceği ilkesi getirilmektedir.

Azgın inkârcılara verilecek karşılığın, onların yaptıklarına tam uygun olduğu, bir anlamda hak ettiklerinin tam karşılığını oluşturduğu Nebe’ 78:26. ayette şu şekilde ifade edilmektedir: “(Dünyadaki inkârlarına) uygun karşılık olarak.” Suça verilecek karşılık en fazla “suç kadar” olmalıdır. Bu durum Şûrâ 42:40’ta beyan edilmektedir. Ayrıca En‘âm 6:160, Nahl 16:126, Hacc 22:60 ve Necm 53:39-41 gibi ayetlerde de bu konu gündeme getirilmektedir. Suça çok daha az karşılık verilmesi veya suçun tamamen affedilmesi bile söz konusu olabilir.(184)

Dipnotlar

• 173-) Taberi , age ., XXII, 98; Zemahşeri , age ., III, 567.
• 174-) Bakara 2 : 22, 165; İbrâhim 14 : 30; Sebe ’ 34 : 33; Zümer 39 : 8; Fussilet 41 : 9. 175-) Razi , age ., XVII, 111.
  • Bakara 2/22 İbrâhîm 14/30 Sebe' 34/33 Zümer 39/8 Fussilet 41/9
• 176-) Mü’minûn 23 : 106.
  • Mü'minûn 23/106
• 177-) Razi , age ., XVII, 111-112.
• 178-) A‘ râf 7 : 157; Ra‘ d 13 : 5; Yâsîn 36 : 8. 179-) Mü’min 40 : 71; İnsân 76 : 4; Sebe ’ 34 : 33. 180-) Taberi , age ., XIII, 104. 181-) Zemaheşerî , age ., II, 280.
  • A‘râf 7/157 Ra‘d 13/5 Yâsîn 36/8 Mü'min 40/71 İnsân 76/4 Sebe' 34/33
• 182-) Bakara 2 : 272, 281; Âl -i İmrân 3 : 25, 161; Nisâ 4 : 49, 77, 124; En‘ âm 6 : 160; Yûnus 10 : 47, 54; Enfâl 8 : 60; Nahl 16 : 111; İsrâ 17 : 71; Meryem 19 : 60; En biyâ 2 1 : 47; Mü’minûn 23 : 62; Sebe ’ 31 : 33; Zümer 39 : 69; Câsiye 45 : 22; Ahkâf 46 : 19. 183-) Yûnus 10 : 4, 47, 54; En biyâ 2 1 : 47; Zümer 39 : 69. 184-) Nisâ 4 : 31; Zümer 39 : 53; Ahkâf 46 : 16.
  • Bakara 2/272 Âl-i İmrân 3/25 Nisâ 4/49 En‘âm 6/160 Yûnus 10/47 Enfâl 8/60 Nahl 16/111 İsrâ 17/71 Meryem 19/60 Enbiyâ 21/47 Mü'minûn 23/62 Lokmân 31/33 Zümer 39/69 Câsiye 45/22 Ahkâf 46/19 Yûnus 10/4 Enbiyâ 21/47 Zümer 39/69 Nisâ 4/31 Zümer 39/53 Ahkâf 46/16