Âl-i İmrân Suresi

Medine’de hicretin 3. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 200 âyetten oluşan, adını 33. âyette yer alan ve “İmrân’ın ailesi” anlamındaki اٰل عِمْرٰن âlü ‘ımrâne tamlamasından alan Âl-i İmrân sûresi, inişe göre 98, resmî sıralamada ise 3. sûredir. Bakara sûresiyle birlikte bu sûre ez-zehrâvân “iki bahçe, iki çiçek” ismi ile de anılmaktadır. Âyetlerinin önemli bir bölümünün Uhud savaşı esnasında indirildiği bilinen bu sûrenin bir kısım âyetinin daha sonraki dönemlerde indirildiği belirtilmektedir.

Âl-i İmrân sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Bakara sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sûrede de “başlangıcının mukatta‘a harflerinden oluşması” (Bakara 1; Âl-i İmrân 1), “vahyin insanlara ikram edilişi” (Bakara 2, 185; Âl-i İmrân 3-4, 7), “Allah yolunda öldürülenlere ölüler denmemesi” (Bakara 154; Âl-i İmrân 169-170), “Allah’ın zatı ve sıfatlarıyla ilgili bilgilerin verilmesi” (Bakara 255, 257; Âl-i İmrân 2, 26-27), “müminlerin çeşitli özellikleri” (Bakara 2-4, 177, 285; Âl-i İmrân 16, 104, 110, 133-135), “kâinat kitabından konu başlıkları” (Bakara 164; Âl-i İmrân 27, 190, 191), “Yüce Allah’a karşı muttaki oluş, Rasûlüllah’a iman ve güven” (Bakara 2, 177; Âl-i İmrân 31, 132), “müminlerin çeşitli duaları” (Bakara 286; Âl-i İmrân 7-9, 191-194) vs. konular ele alınmakta ve her iki sûre arasında konu irtibatı devam ettirilmektedir.

Âl-i İmrân sûresi, Yüce Allah’ın çeşitli sıfatları, çeşitli ilâhi kitaplar gönderişi, her şeyi bilmesi, hiçbir şeyin O’na gizli kalmaması, el-Kitâb’ın hem muhkem hem de müteşabih âyetlerden oluşması, kalplerinde eğrilik bulunanların tavrı, müminlerin gönülden gelen duaları, dünya hayatının çeşitli özellikleri, Allah katında dinin İslâm oluşu, önceki nesillerin peygamberlerini öldürmeleri, Yüce Allah’ın mutlak gücü ve kudreti gibi konularla başlamaktadır.

33. âyetten itibaren, İmrân’ın ailesi, Hz. Meryem ve Hz. İsa ile ilgili çeşitli bilgiler, İncil’in özellikleri, Hz. İsa’nın ölümü, yaratılış özellikleri, Hz. İbrâhim’le ilgili bazılarının kanaatlerinin yersizliği, kitap ehlinin birçok konudaki tutarsızlıkları, peygamberler sisteminin birbirini desteklemeye dayalı yapısı, bütün dini öğretilerdeki inanç esaslarının aynı oluşu, İslâm’dan başka bir dinin kabul edilmeyeceği, farklı inananların kaybedeceği, infak denen duyarlılığın önemi, hac ibadetinin gerekliliği gibi konular ele alınmaktadır.

102. âyetten itibaren, bütün Müslümanların Kur’ân’a sarılmaları gerektiği, vahyin dönüştürücü özelliği, Müslümanların sahip olması gereken duyarlılıklar, kitap ehlinin bozuk olanlarının yanında istikamet sahibi olanlarının da varlığı, müminlerin kimleri dost edinmeleri gerektiği, düşmanlarının onlara karşı sinsi duyguları gibi meselelere değinilmektedir. 121. âyetten itibaren, Uhud savaşıyla ilgili bazı bilgiler, Bedir’de müminlere yapılan yardımın hatırlatılması, faizin tehlikeli bir ekonomik işleyiş olduğu, cennet için çalışmak gerektiği, iman ve güçlü oluş ilişkisi, kâfirlere itaatin feci sonuçları, Hz. Peygamber’in beşer oluşuna dair bilgilendirmeler, onun tebliğinde nasıl davranması gerektiğine dair beyanlar, risaletin insanlığa büyük lütuf oluşu vs. ele alınmaktadır.

169. âyetten itibaren, Yüce Allah yolunda öldürülenlere ölüler denmemesi gerektiği, onların Rablerinin katında rızıklandırılmakta oluşu, inkârcılara zaman tanınmasının onların lehine olmayışı, infak edilmeyen servetin insana problem oluşturacağı, her canın ölümü tadıcı oluşu, Müslümanların çeşitli sıkıntılar çekeceği, vahyin duyurulmasının zorunluluğu, kâinat hakkında tefekkür, müminlerin duaları, amellerin zayi olmayacağı, kitap ehlinden de istikamet sahiplerinin bulunduğu ifade edilmektedir.

Son âyette ise müminlere yönelik şu emir verilmektedir: “Ey iman edenler! Sabredin; (düşman karşısında) dayanışmada bulunun! (Cihad için) hazırlıklı ve nöbette bulunun! Allah’a karşı takvâlı (duyarlı) olun ki kurtuluşa erişebilesiniz.”

Yüce Allah, surenin 42-57. ayetlerinde Hz. Meryem ve Hz. İsa ile çeşitli bilgiler vermekte, havârilerin sözlerini, dualarını aktarmakta, Hz. İsa’ya yönelik özel hitabını zikretmekte, inkârcılara ve iman ehline yönelik vaadlerini dile getirmektedir.

ı. (45. Ayet):Hz. İsa’nın Müjdelenmesi

اِذْ قَالَتِ الْمَلٰٓئِكَةُ يَا مَرْيَمُ اِنَّ اللّٰهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اِسْمُهُ الْمَس۪يحُ ع۪يسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَج۪يهًا فِي الدُّنْيَا وَالْاٰخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّب۪ينَ “Hani melekler şöyle demişlerdi: Ey Meryem! Şüphesiz ki Allah sana kendisinden bir kelimeyi müjdeliyor ki adı Mesih (yani) Meryem oğlu İsa’dır; dünyada da ahirette de itibarlıdır ve (Allah’a) yakın kılınanlardandır.”

Ayetteki اِذْ قَالَتِ [iz kâlet] ifadesi “hani demişti”; الْمَلٰٓئِكَةُ [el-melâiketü] kelimesi “melekler”; يَا مَرْيَمُ [yâ meryemu] hitabı “ey Meryem”; اِنَّ اللّٰهَ [innallâhe] ifadesi “muhakkak ki Allah”; يُبَشِّرُكِ [yübeşşiruki] cümlesi “seni müjdeliyor”; بِكَلِمَةٍ [bi kelimetin ] ifadesi “(şöyle) bir kelime ile”; مِنْهُ [minhu] ifadesi “katından”; اِسْمُهُ [ismuhû] ifadesi “onun ismi”; الْمَس۪يحُ [el-mesîhu] sözcüğü “Mesih’(tir)”; ع۪يسَى ابْنُ مَرْيَمَ [‘îse’bnu meryeme] tamlaması “Meryem oğlu İsa(dır)”; وَج۪يهًا [vecîhen] kelimesi “itibarlı(dır)”; فِي الدُّنْيَا [fi’d-dünyâ ] ifadesi “hem dünyada”; وَالْاٰخِرَةِ [ve’l-âhırati] ifadesi “ve (hem d e) ahirette”; وَمِنَ الْمُقَرَّب۪ينَ [vemine’l-mukarrabîne] ifadesi ise “ve yakın kılınanlardan(dır)” demektir.

Burada meleklerin Hz. Meryem’e getirdikleri müjde yani Hz. İsa’nın doğacağı müjdesi gündeme getirilmektedir.

1. اِذْ قَالَتِ الْمَلٰٓئِكَةُ يَا مَرْيَمُ اِنَّ اللّٰهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ “Hani, melekler (şöyle) demişlerdi: Ey Meryem! Muhakkak ki Allah sana kendisinden bir [kelime]’yi müjdeliyor.” Yüce Allah Hz. Meryem’le ilgili olarak çeşitli özelliklerini ve ona yönelik bazı buyruklarını dile getirdikten sonra, bu defa meleklerin kendisine bir çocuk müjdelediklerini haber vermektedir. Bu ifadenin bir benzeri Hz. Zekeriya’ya yönelik olarak daha önce yorumladığımız Âl-i İmrân 3:39’da ve ayrıca Meryem 19:7’de de geçmektedir.

a) Yüce Allah bu ayette الْمَلٰٓئِكَة [el-melâikeh] kelimesini kullanarak Hz. Meryem’e bir çocuk müjdesinde bulunanların “melekler” olduğunu dile getirmektedir. Oysa aynı konunun işlendiği Meryem 19:17 ve 19’da bunun Yüce Allah’ın yarattığı ve kendisine “ruhumuz” dediği bir ruh yani bir elçi Cebrail (as) olduğu ortaya konulmaktadır. Âl-i İmrân 3:39. ayette Hz. Zekeriya ile ilgili durumda da aynısı söz konusu olduğu için, gelenlerin melekler olduğu, ancak konuşan veya iletişimde bulunanın Hz. Cebrail olduğunu söylemekte herhangi bir sakınca bulunmamaktadır.

b) Hz. Meryem’e çocuk müjdelenmesiyle ilgili olarak daha detaylı bilgiler Meryem suresinde yer almaktadır. Buna göre Meryem 19:16-21’de şöyle buyurulmaktadır:

“(Ey Peygamber!) Kitap’ta Meryem’i de an (onu insanlara anlat)! Hani o, ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere gitmişti. Onların aşağısından (kendisini görmemeleri için) bir perde çekmişti. (O esnada), biz ona düzgün bir insan şeklinde görünen Rûhumuzu (Cebr ail’i) göndermiştik. (Meryem), ‘Eğer muttakî (duyarlı) biriysen, senden Rahmân’a sığınıyorum’ deyince, (melek), ‘Ben sana tertemiz bir erkek çocuk vermem için Rabbin’in sadece ve sadece bir elçisiyim’ demişti. (Meryem), ‘Bana hiçbir insan dokunmamışken ve üstelik ben de iffetsiz olmadığım hâlde benim nasıl çocuğum olabilir ki!’ diye sormuştu. (Melek) şöyle cevap vermişti: ‘Öyle (haklısın, ama) Rabbin, ‘Bu iş benim için kolaydır. Çünkü biz, onu insanlara bir mucize ve katımızdan bir rahmet kılmak için (böyle yapacağız. Zaten bu iş), karara bağlanmış (olmuş bitmiş) bir iştir’ buyurmuştur.”

c) Yüce Allah Hz. Meryem’e müjdelenen çocukla ilgili olarak كَلِمَةٍ مِنْهُ [kelimetin minhu] “katından bir kelime” yani “Allah’ın yarattığı bir kelime” ifadesini kullanmaktadır. Âl-i İmrân 3:39’da Hz. Zekeriya’ya müjdelenen Hz. Yahya’nın özellikleri sayılırken “Allah’tan gelen bir [kelime]yi tasdik edici” ifadesine yer verilmektedir. İşte hem orada hem de bu ayette, dahası Nisâ 4:171’de kendisinden söz edilen çocuk كَلِمَة [kelimeh] sözcüğüyle ifade edilmektedir. Bunun muhtemel sebebi şudur: Yüce Allah Hz. İsa’yı sıra dışı bir şekilde dünyaya getirmesi için Hz. Meryem’in üriner sistemini mucizevi bir şekilde yaratmış, onun babasız bir şekilde doğmasını sağlamıştır.

Hz. İsa’nın doğumunda Yüce Allah Hz. İsa’nın yaratılması için [kün] “ol” emrini vermiş ve babasız bir şekilde o da Hz. Meryem’in karnındaki oluşum sürecine girmiştir. Burada konuyla ilgili olarak geçen كَلِمَة [kelimeh] sözcüğü çoğul kalıpta [kelimât] şeklinde Bakara 2:37 ve Kehf 18:109’da Yüce Allah’ın “bilgisi, buyrukları, pensipleri, ilkeleri” gibi anlamlar içermekte, bu nedenle Hz. İsa’nın yaratılmasında ilahi buyruğun özel olarak devrede olduğu anlaşılmaktadır.

Hem Hz. Meryem’in hem de Hz İsa’nın birer ayet yani delil, ders, ibret, mucize oldukları Enbiyâ 21:91 ve Mü’minûn 23:50’de açıkça belirtilmektedir. Âl-i İmrân 3:59. ayette de belirtildiği gibi, Hz. İsa’nın durumu Hz. Âdem’in durumu gibidir. Yani her ikisi de babasız bir şekilde dünyaya getirilmiştir. Her ikisine de Yüce Allah [kün] “ol” emrini vermiş ve babasız bir şekilde dünyaya gelmelerini sağlamıştır.(248)

Hz. İsa’nın babasız bir şekilde dünyaya getirilmesi elbette onun Yüce Allah tarafından, O’nun yanından, ilahi bir özelliğin parçası olarak, -hâşâ- Yüce Allah’ın oğlu olarak değil, yarattığı bir beşer olarak dünyaya getirildiği ifade edilmektedir. Hatta bazı görüşlere göre, buradaki كَلِمَة [kelimeh] sözcüğü “risalet” manasına gelmekte ve Hz. İsa’nın peygamberliğine dikkat çekilmiş olmaktadır.(249)

Bu beyan aslında Hz. İsa’ya ilahlık isnat edenlere verilmiş en esaslı cevaplardan birisidir. Çünkü Hz. İsa’nın Yüce Allah’ın oğlu olduğunu söyleyen bölgedeki Hristiyanlara karşı onu Hz. Meryem’in dünyaya getirdiği bildirilerek onda ilahi bir taraf arama, görme veya kabul etme hezeyanları reddedilmiş olmaktadır.

2. اِسْمُهُ الْمَس۪يحُ ع۪يسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَج۪يهًا فِي الدُّنْيَا وَالْاٰخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّب۪ينَ “Adı [Mesîh] (yani) Meryem oğlu İsa’dır; dünyada da ahirette de itibarlıdır ve (Allah’a) yakın kılınanlardandır.” Yüce Allah Hz. İsa ile ilgili olarak ayetin bu kısmında üç hususa değinmektedir.

a) اِسْمُهُ الْمَس۪يحُ ع۪يسَى ابْنُ مَرْيَمَ “Adı [Mesîh] (yani) Meryem oğlu İsa’dır.” Ayette Hz. İsa ile ilgili olarak öncelikle onun ismi hakkında bilgi verilmektedir. Önemine binaen önce lakabı, sonra da özel ismi getirilmiştir.

ı. Kur’an’da hepsi de Hz. İsa için olmak üzere 11 kez(250) geçen الْمَس۪يح [el-mesîh] kelimesi İbranice’de “mübarek” manasında [meşîh/meşîha] kelimesinden alınmıştır ve Hz. İsa’nın “lakabı” olarak kullanılmaktadır.(251) Bu yaklaşım Meryem 19:31’deki [mübârak]kelimesinden de destek alabilir. Bu arada söz konusu kelimenin Arapça ve türetilen kelimelerden olduğu da kabul edilen görüşler arasında yer almaktadır.

الْمَس۪يح [el-mesîh] kelimesinin anlamı “Hz. İsa’nın dokunduğu hastaları iyileştirmesi”, “yeryüzünde çok seyahat etmesi”, “yetimlerin başını okşaması”, “kötülükleri dokunup silmesi”, “düztaban oluşu”, “kendisine peygamberlere özel çok güzel bir koku sürülmüş olması” vs. şeklinde hem [ism-i fâil] hem de [ism-i mef‘ûl] manasında kabul edilebilen bir kelimedir.(252)

ıı. Bu arada hem bu ayette hem de daha başka ayetlerde Hz. İsa ile ilgili olarak onun Hz. Meryem’in oğlu olduğunun vurgulanmasının muhtemel bazı sebepleri, Yahudilerin Hz. Meryem’i zina ile suçlamaları, Hz. İsa’nın Yüce Allah’ın oğlu olduğu kabulü ve erkek egemen Roma kültürüne karşı açık reddiyeler oluşturmasıdır. Zaten lakabının [el-mesîh] yani “mübarek” oluşu da Yüce Allah tarafından bereketlere muhatap kılınmış olması manasına gelmektedir.

b) وَج۪يهًا فِي الدُّنْيَا وَالْاٰخِرَةِ “Dünyada da ahirette de itibarlıdır.” Yüce Allah Hz. İsa’nın dünyada da ahirette de [vecîh] olduğunu bildirmektedir. Bir kez de Ahzâb 33:69’da Hz. Musa için kullanılan وَج۪يه [vecîh] sözcüğü “yüz” manasındaki [vech] kelimesiyle aynı kökten gelmekte ve “yüzü olan, yüz sahibi”, “itibarlı”, “şeref sahibi”, “gözde”, “kadir ve kıymet sahibi”, “makam sahibi”(253) gibi manalar içermekte, böylece Hz. Musa’nın ve Hz. İsa’nın hem peygamberlik gibi büyük bir onurla dünyada buluşturulmaları hem de mahşerde ilahi huzurdaki değerleri ortaya konulmuş olmaktadır.

c) وَمِنَ الْمُقَرَّب۪ينَ “(Allah’a) yakın kılınanlardandır.” Yüce Allah Hz. İsa’nın bir başka sıfatını ise الْمُقَرَّب۪ين [el-mukarrabî(û)n] denilen “hakka yakınlaştırılmış kişiler”den olması şeklinde belirlemektedir. Bu kelime Nisâ 4:172’de melekler için kullanılmışken, Vâkı‘a 56:10-11, 88 ve Mütaffifûn 83:21, 28’de iyi kullar için zikredilmektedir. Bu kişiler ilgili ayetlerde beyan edildiği gibi fedakârlıkta öncü ve önde olanların ödülde de önde olup kendilerinin hakka, hakikate ve ödüle yakınlaştırılmış kişiler olacakları bildirilmektedir. Demek ki Hz. İsa da bu yiğitler arasında yer alacaktır.

Böylece ona yönelik “ilah” veya “tanrı parçası”, “ilahi bir varlık”, “Allah’ın oğlu” gibi yakıştırmalar bir kez daha reddedilmekte, onun da diğer mahlûk yiğitler gibi ödüllendirileceği, dolayısıyla yaratılmış bir kul olduğu vurgulanmış olmaktadır. Ayrıca الْمُقَرَّب۪ين [el-mukarrabî(û)ne] kelimesi “yakınlaştırılanlar” manasında A‘râf 7:114 ve Şu‘arâ’ 26:42’de de sözlük anlamında geçmektedir.

Dipnotlar

• 248-) Semerkandi , age ., I, 213; Taberi , age ., III, 269.
• 249-) Taberi , age ., III, 269.
• 250-) Âl-i İmrân 3 : 45; Nisâ 4 : 157, 171, 172; Mâide 5 : 17, 72, 75; Tevbe 9 : 30, 31. 251-) Zemahşeri , age ., I, 356. 252-) Semerkandi , age ., I, 213; Taberi , age ., III, 270; Razi, age ., VIII, 49-50. 253-) Taberi , age ., III, 270; Zemahşeri , age ., I, 357.
  • Âl-i İmrân 3/45 Nisâ 4/157 Mâide 5/17 Tevbe 9/30