Mü'minûn Suresi

Mekke’de risâletin 12. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 118 âyetten oluşan, adını ilk âyetindeki “müminler” anlamına gelen الْمُؤْمِنُون el-mü’minûn kelimesinden alan Mü’minûn sûresi, inişe göre 80, resmî sıralamada ise 23. sûredir.

Mü’minûn sûresi, resmi sıralama bakımından öncesinde yer alan Hacc sûresiyle yakın konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sûre de “insanın yaratılışı” (Hacc 5; Mü’minûn 12-15); “mahşerdeki diriltiliş” (Hacc 5-6; Mü’minûn 16); “kâinat kitabından başlıklar” (Hacc 63-65; Mü’minûn 17-20); “Son Saat’in gerçekliği” (Hacc 1-2; Mü’minûn 101); “çeşitli peygamberlerin kıssaları” (Hacc 42-45; Mü’minûn 23-50); “zamanın görece oluşu” (Hacc 47; Mü’minûn 113-114); “birtakım ilahi emirler” (Hacc 77; Mü’minûn 1-11) gibi konularda ortak mesajlara sahiptir.

Mü’minûn sûresi, müminlerin çeşitli özellikleri, onların Firdevs cennetine vâris olacakları, insanın yaratılışı, kâinat kitabından başlıklar bağlamında göklerin üzerinde yedi yol oluşu, yağmurun yağdırılması, hayvanların yaratılışındaki çeşitli ibretler ele alınmaktadır.

23. âyetten itibaren, sırasıyla Hz. Nûh’un, Hz. Hûd’un, Hz. Mûsâ ve Hz. Hârûn’un, ayrıca özet de olsa Hz. Meryem ve Hz. İsa’nın kıssası, Yüce Allah’a karşı derin saygı duyanların çeşitli özellikleri, inkârcıların çeşitli nankörlükleri, Yüce Allah’ın eşsiz ve erişilmez kudretine dair bildirimler, mahşerdeki diriltilmeye dair öğretiler yer almaktadır.

83. âyetten itibaren, inkârcıların Allah inancı noktasındaki üç soruya cevap bağlamında çarpık algıları, Yüce Allah’ın hiçbir şekilde çocuk edinmediği, şeytanın insana karşı vesvese vericiliği ele alınmakta, inkârcıların ölümleri sonrasında dünyaya geri döndürülme istekleri, onlara verilecek olan olumsuz cevap, mahşerdeki terazilerde sevap tartısının hafif gelmesi sonrası cehennemdeki korkunç akıbet gündeme getirilmektedir.

105. âyetten itibaren, nankörlerin mahşerdeki sorgulanmaları, onların dile getireceği çeşitli pişmanlıklar, kendilerine verilecek sert karşılıklar, dünya hayatlarında müminlere karşı takındıkları alacılıklarının kendilerine hatırlatılması, dünyada kalış sürelerinin sorulması üzerine “bir gün veya yarım gün” kaldıklarını söylemeleri beyan edilmektedir.

115. âyetten itibaren ise, insanların dünyada boşuna yaratılmadığı beyanı, Yüce Allah’ın mutlak hükümran oluşu, şirk içerikli kabullerin mahşerde perişan akıbetleri, kafirlerin kurtuluşa eremeyecekleri, nihayet mağfiret ve rahmet duası dile getirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 93-104. ayetlerinde Hz. Peygamber’e yönelik inşa edici bildirimlerini, kötülüklere karşı nasıl bir tavır içerisine girilmesi gerektiğini, şeytanın müdahalelerinde takınılması gereken tavrı, inkârcıların ölüm sonrasındaki sonuçsuz isteklerini, amel terazilerindeki tartıların sonuçlarını, özellikle tartısı hafif gelenlerin perişan hallerini dile getirmektedir.

ı. (99-100. Ayetler): Dünyaya Döndürülme İsteklerine Verilen Cevap

حَتّٰىٓ اِذَا جَآءَ اَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلّ۪يٓ اَعْمَلُ صَالِحًا ف۪يمَا تَرَكْتُ كَلَّا اِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَآئِلُهَا وَمِنْ وَرَآئِهِمْ بَرْزَخٌ اِلٰى يَوْمِ يُبْعَثُونَ “Sonunda onlardan birine ölüm geldiğinde ‘Rabbim! Beni geri gönderin! Belki terk ettiğim (dünya)da iyi iş(ler) yaparım!’ der. Hayır! Söylediği bu söz, (boş) laftan ibarettir. Onların arkasında diriltilecekleri güne kadar bir engel vardır.”

Buradaki حَتّٰى [hattâ] edatı “ta ki”; اِذَا جَآءَ [izâ câe] ifadesi “geldiği zaman”; اَحَدَهُمُ [ahadehum] tamlaması “onların birine”; الْمَوْتُ [el-mevtü] kelimesi “ölüm”; قَالَ [kâle] fiili “dedi ki, der ki”; رَبِّ [rabbi] hitabı “ey Rabbim”; ارْجِعُونِ [ırci‘ûni] isteği “beni geri döndürün”; لَعَلّ۪ي ۪ [le‘allî] ifadesi “belki ben”; اَعْمَلُ [a‘melü] fiili “yaparım”; صَالِحًا [sâlihan] kelimesi “iyi iş, düzgün iş”; ف۪يمَا تَرَكْتُ [fîmâ teraktü] ifadesi “terk ettiğim yerde, dünyada”; كَلَّا [kellâ] edatı “hayır”; اِنَّهَا [innehâ] ifadesi “muhakkak ki o”; كَلِمَةٌ [kelimetün] sözcüğü “bir kelime(dir)”; هُوَ [huve] zamiri “o”; قَآئِلُهَا [kâilühâ] ifadesi “onun sözü, boş sözü”; وَمِنْ وَرَآئِهِمْ [vemin verâihim] ifadesi “ve onların arkalarından vardır, ve arkalarından olacaktır”; بَرْزَخٌ [berzahun] kelimesi “bir engel”; اِلٰى يَوْمِ يُبْعَثُونَ [ilâ yevmi yüb‘asûne] ifadesi ise “(insanların) diriltilecekleri güne kadar” demektir.

Burada inkârcıların ölüm sonrasındaki istekleri ve kendilerine verilecek cevap gündeme getirilmektedir.

1. حَتّٰىٓ اِذَا جَآءَ اَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ “Sonunda onlardan birine ölüm geldiğinde ‘Rabbim! Beni geri gönderin!’ der.” Yüce Allah inkârcıların dünya hayatındaki şımarık ve alaycı tavırlarına karşılık, böylesi kişiler ölmekteyken kendisinden istekte bulunacaklarını, yalvarıp yakaracaklarını ve dünyaya geri döndürülmek isteyeceklerini bildirmektedir. Buradaki ارْجِعُونِ [irci‘ûni] “beni geri gönderin” emrinden maksat, melekler aracılığıyla Yüce Allah’a hitap olabileceği gibi Yüce Allah’ı yüceltmek için çoğul hitap tercih edilmiş de olabilir.(373)

Konuyla ilgili olarak Şu‘arâ 26:102’de şöyle buyurulmaktadır: “Keşke bizim için (dünyaya) bir dönüş daha olsa da müminlerden olsak!” Bu ifade, saptırılanların isteğini veya özlemini ortaya koymaktadır. Mahşerdeki yargılanma esnasında suçlular suçluluklarını itiraf edecek ve bu arada pişmanlık cümleleri de ağızlarından dökülecektir.

Secde 32:12’de de şu bilgiler zikredilmektedir: “Ey Rabbimiz! Gördük ve işittik; bizi (dünyaya) geri gönder de iyi işler yapalım; biz kesin olarak inandık (diyecekler).” Yüce Allah bu mücrimlerin artık gerçeği görmüş olacaklarını ve o haldeyken çeşitli itiraflarda bulunacaklarını haber vermektedir.

Nisâ 4:42, A‘râf 7:53, Furkân 25:27-28, Mü’min 40:11, Mülk 67:9-11, Hâkka 69:25-29, Nebe’ 78:40 ve Fecr 89:24 gibi ayetleri hatırlamalıyız. Bu ve benzer bazı ayetlere(374) göre, cehennemlikler , ahiretteki sorgulanmalarının ardından çeşitli itiraflarda bulunacaklar, ancak bu itiraflar onların akıbetini değiştirmeyecektir.

Fecr 89:24 gibi ayetlerde yer aldığı üzere, mahşerde çeşitli pişmanlıklar yaşanacağı gibi birtakım özlemler de dile getirilecektir. Mülk 67:10-11’de suçluların mahşerdeki pişmanlık ve itiraflarıyla ilgili olarak mealen şöyle buyurulmaktadır:

“Eğer (peygamberlere kulak verip onları) dinleseydik, yani aklımızı kullansaydık, şu çılgın ateş halkı arasında bulunmazdık, (diyecekler), böylece günahlarını itiraf etmiş (olacaklar). Artık (rahmetten) uzak olsun o alevli cehennemin mahkûmları!” Yâsîn 36:52’de beyan edildiğine göre, suçlular diriltildiklerinde “İşte bu, Rahmân’ın vaadettiği (mahşer)dir ve demek ki peygamberler gerçeği söylemişlerdi” diyerek gerçeği itiraf etmiş olacaklardır.

Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette verilen bilgilere göre de inkârcılar, artık gerçeği gördüklerini ve hakikati işittiklerini ifade ettikten sonra, bir de istekte bulunacaklardır. Bu istek “dünyaya geri döndürülme arzusu”dur. Benzer bir talepte bulunacakları ifadeleri Bakara 2:167, En‘âm 6:27, A‘râf 7:53, Secde 32:12, Şûrâ 42:44’te de yer almaktadır.

Hem bu ayetlerde, hem de yorumunu yapmakta olduğumuz ayette cehennemliklerin ölümlerinden sonra çeşitli pişmanlıklar yaşayacakları, birtakım itiraflarda bulunacakları, bu arada dünyaya geri döndürülme talebini dile getirecekleri, artık gerçeğe bütün hakikatiyle iman etmiş olacakları beyan edilmektedir. Ancak, söz konusu itiraflar, pişmanlıklar ve istekler hiçbir şekilde sonuç vermeyecek ve suçlular cehennemde kalacaklardır. Nitekim bu konudaki bilgiler de devam eden ayetlerin mesajlarında yer almaktadır.

2. لَعَلّ۪يٓ اَعْمَلُ صَالِحًا ف۪يمَا تَرَكْتُ كَلَّا اِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَآئِلُهَا وَمِنْ وَرَآئِهِمْ بَرْزَخٌ اِلٰى يَوْمِ يُبْعَثُونَ “Belki terk ettiğim (dünya)da iyi iş(ler) yaparım!’ (der). Hayır! Söylediği bu söz, (boş) laftan ibarettir. Onların arkasında diriltilecekleri güne kadar bir engel vardır.” Yüce Allah inkârcıların ölümlerinin hemen sonrasında iyi işler yapmak üzere terk ettikleri ve boşa geçirdikleri dünyaya geri gönderilmek isteyeceklerini beyan etmekte, ancak bunun onların “ağzındaki anlamsız herhangi bir söz”den ibaret olduğunu kendilerine söyleyeceğini bildirmektedir.

Bu ifadenin bir benzeri Tevbe 9:30’da Yüce Allah’a çocuk isnat eden Yahudilerin ve Hristiyanların ifadeleriyle ilişkili olarak kullanılmaktadır. Sözlerinin anlamsız olarak nitelendirilmesinin sebebi, arkalarında da mahşerdeki diriltilme gününe kadar bir [berzah] yani “ölüm engeli”nin bulunması olarak zikredilmektedir.

Bu cümlenin ölüm anında dile getirileceğiyle ilgili olarak Münâfikûn 63:10’da da benzer talepler zikredilmektedir. Bu çerçevede ölümün geciktirilmesi isteğindeki temel hedef “salih amel işlemek ve salih kullardan olmak” şeklinde belirlenmiş, bunun da sadaka vermek yani tasaddukta bulunmakla elde edileceğine dikkat çekilmiştir. Bu haliyle Mü’minûn 23:100’deki “salih amel işlemek” ifadesini Münâfikûn 63:10’daki “sadaka vermek, tasaddukta bulunmak” ile anlamak gerektiği unutulmamalıdır.

Yorumunu yapmakta olduğumuz bu ayetlerle ilgili olarak daha önce kaleme aldığımız bir eserimizdeki(375) bölümü burada aktarmakta yarar görmekteyiz.

حَتّٰىٓ اِذَا جَآءَ اَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلّ۪يٓ اَعْمَلُ صَالِحًا ف۪يمَا تَرَكْتُ كَلَّا اِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَآئِلُهَا وَمِنْ وَرَآئِهِمْ بَرْزَخٌ اِلٰى يَوْمِ يُبْعَثُونَ “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği zaman, ‘Ey Rabbim, beni geri çeviriniz ki terk ettiğim (dünyada) yararlı işler yapayım’ der. Hayır, bu onun söylediği (boş bir) sözdür. Arkalarında, diriltilecekleri güne kadar bir berzah vardır.”(376)

Genelde adına “kabir âlemi” de denilen ve kabul edenlerince sıkça dile getirilen “âlem”, işte bu son grup ayette yer alan بَرْزَخ [berzah] kelimesiyle ifade edilmektedir. Şimdi âlimlerin ve bazı müfessirlerin bu ayetlerde geçen بَرْزَخ [berzah] kelimesi hakkındaki değerlendirmelerine kısaca göz atmak istiyoruz.

Bazı ilim adamlarına göre بَرْزَخ [berzah] , kelimesi veya kavramı “ölüm ile dünyaya geri dönme arasındaki engel” (Mücâhid ); “ölümle diriltilme gününe kadarki süre” (Mücâhid; Ebû Ümâme , İbn Zeyd ); “dünya ve ahiret arasındaki dönem” (Dahhâk ); “iki şey arasındaki her türlü engel”, “Sûr’a iki üfleme arası dönem” (Kelbî ); “dünyanın bakıyesi” (Katâde ); “dünya ve ahiret arasındaki kabir (dönemi)” (Hasan el-Basrî ); “engel ve mühlet, belli bir zamana kadarki süre” (İbn Abbâs ) anlamlarına gelmektedir.(377) Berzah kelimesinin “engel” veya “çeşitli dönemler arası süre” anlamlarının yanı sıra, “(ölmüş) kişilerle ahiret arasındaki kabirler” (Hasan el-Basrî) şeklinde mekân ifade eden bir anlamından daha söz edilmektedir.(378)

Kurtubî , بَرْزَخ [berzah] hakkındaki tüm görüşleri naklettikten sonra, bu dönemi ahiretten sayan bir görüşün eleştirisi olarak Şa‘bî’den şöyle bir olay nakletmektedir: Adamın biri, ölen birisi için, “Allah, filancaya rahmet etsin; artık ahiret ehlinden oldu” demiş; Şa‘bî de ona şu cevabı vermiş: “O kişi ahiret ehlinden olmadı (henüz); [berzah] ehlinden oldu, yani o kişi artık dünya ehlinden de değil, (henüz) ahiret ehlinden de değil.”(379) Buna benzer bir görüş de Muhammed b. Ka‘b’dan nakledilmektedir. Ona göre بَرْزَخ [berzah], dünya ve ahiret arası bir dönemdir. Bu dönemde ölüler dünya ehliyle birlikte değillerdir ki onlarla birlikte yesinler ve içsinler; ahiret ehliyle de birlikte değillerdir ki amellerinin karşılığı kendilerine gösterilsin.(380)

Diğer bazı müfessirler de بَرْزَخ [berzah]ı tıpkı biraz önce Mücâhid ’den ilk görüş olarak naklettiğimiz gibi “ölüm ile dünyaya geri dönme arasındaki engel” olarak anlamlandırmışlardır.(381)

Bekir Topaloğlu , insanoğlunun yaratılıştan itibaren manevî bir tekâmül çizgisi takip ettiğini, bunu genellikle vahiy kaynaklı dinlerin benimsediğini, ilahi ruhun üflenişiyle insanın hayat sahnesine çıkarıldığını beyan ettikten sonra, berzah ve ahiret hayatı için şu değerlendirmeyi yapmıştır:

“İnsanın ikinci ve ebedî hayat sahnesine çıkarılışının da benzer bir [nefha] (Sûr’a üfleniş) ile olacağı Kur’an’da haber verilmiştir. Bu iki nefha arasında dünya hayatı ile berzah âlemi vardır. İnsanın irade ve tercihini kullanarak tekâmülünü sürdürebileceği yer dünya hayatıdır ve buradaki manevî tekâmül iman ve salih amel ölçüsüne bağlanmıştır. ‘Bir bekleyiş merhalesi olan berzah dönemi’nden sonra başlayacak olan ahiret hayatında, dünyada tekâmüllerini sekteye uğratmayanlar öyle anlaşılıyor ki fizyolojik ve psikolojik yönlerden son bir operasyona ve arınmaya tabi tutulduktan sonra cennete alınacaklardır.”(382) Bu sözleriyle Topaloğlu, “berzah hayatı ve sorgulamaları”na dair kabulleri devre dışı bırakmış ve berzahı “bekleme yeri” olarak nitelendirmiştir.

Bu konuda Celal Kırca da benzer bir değerlendirme yaparak şunları belirtmiştir: “… İnsan öldükten sonra ruhu adına berzah veya ruhlar âlemi dediğimiz bir yere gidecek ve orada yeniden dirilişin olacağı güne kadar bekleyecektir. Fakat bu gidişin dünyaya bir başka bedende dönüşü asla olmayacaktır… Amel safhası bitmiş, hesap vermek için bekleme dönemi başlamıştır...”(383)

Bütün bu görüşlerden iki farklı sonuç çıkmaktadır:

Birincisine göre بَرْزَخ [berzah] , ölümle kıyametin kopması arasındaki dönemdir. İşte kabir hayatı denilen dönem de budur. Bu dönemde bazılarına göre bedenler ölüdür; ancak ruhlar hayatiyetini devam ettirmektedir. Ödül ya da cezalandırmanın ruha yönelik kısmı işte bu dönemde gerçekleşmiş olacaktır. Bu bakış açısı Mü’minûn 23:100. ayetin sonundaki اِلٰى يَوْمِ يُبْعَثُونَ “Diriltilecekleri güne kadar” ifadesiyle uyuşuyor gibi görünmektedir. Bu takdirde, ayetteki وراء [verâ’] kelimesi “önünde” anlamına alınmaktadır. İlgili kabule göre, söz konusu ayette “Onların önünde berzah, yani kıyamete kadar geçecek olan bir süre”den söz edildiği iddia edilmektedir. Oysa Kur’an’da çeşitli ayetlerde kullanılmakta olan وَرَآئ [verâ’ ] kelimesi tıpkı diğer ayetlerde olduğu gibi “ön” değil, “arka” ve “öte” manası vermektedir.(384)

İkincisi görüşe göre ise بَرْزَخ [berzah] , “ölüm ile dünyaya geri dönme arasındaki engel”dir. Bu durumda “berzah âlemi ” diye ifade edilebilecek herhangi bir âlem veya dönem söz konusu değildir. Kişi öldükten sonra onun ahiret yolculuğu başlamıştır; ölüm sonrası ile kıyamet öncesinde geçecek zamanda yaşanacak maddî herhangi bir âlem veya dönem yoktur. Bu anlayış, Mü’minûn 23:99 ve 100. ayetteki şu ifadelere de uygun düşmektedir:

حَتّٰىٓ اِذَا جَآءَ اَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلّ۪يٓ اَعْمَلُ صَالِحًا ف۪يمَا تَرَكْتُ “Nih ayet onlardan birine ölüm geldiği zaman, ‘Rabbim’ der; beni geri çeviriniz ki terk ettiğim yerde (dünyada) yararlı bir iş yapayım…” Burada istemeye konu edilen şey, “dünyaya geri döndürülmek”tir. Bu anlama göre بَرْزَخ [berzah], bulunulan hal ile öncesinin irtibatını kesen bir nitelik arz etmektedir. Dünyaya geri döndürülmek isteyen kişiye bunun mümkün olmadığı, çünkü artık arkasında bir ölüm engelinin bulunduğu, dolayısıyla mahşere kadar ruhunun bedeniyle buluşmasının mümkün olmadığı ifade edilmiş olmaktadır. Bu durumda ayetteki وَمِنْ وَرَآئِهِمْ بَرْزَخٌ “Arkalarında berzah vardır” ifadesinde yer alan وَرَآء [verâ’] kelimesi, önceki yaklaşımdaki anlamın zıddına “arka” anlamına gelmektedir.

Bütün bu açıklamalar ışığında بَرْزَخ [berzah] , Topaloğlu’nun da kısmen değindiği üzere, süresi dünyadaki zaman ölçüleriyle karşılaştırılamayacak bir mahiyet arz eder. Zira zaman, insanın ruh ve beden birlikteliğiyle kavrayabileceği ve fizikî âlemin farklı unsurlarının buluştuğu bir kavramdır. Yani salise, saniye, dakika, saat, gün, hafta, ay, yıl, asır gibi zaman kavramları, insanın dünya hayatında anlayabileceği ve duyu organlarıyla kavrayabileceği kavramlardır. Ruh bedenden ayrılınca bütün bunların anlamı kalmamaktadır. Dolayısıyla asırlar önce vefat eden birisiyle kıyametin hemen öncesinde vefat edecek kişinin [berzah] açısından herhangi bir farkından da söz edilemez.

Tekrar بَرْزَخ [berzah] kelimesinin geçtiği ayete dönersek, بَرْزَخ [berzah] kelimesinin “engel” anlamı bu yorumun doğruluğunu desteklemektedir. Şöyle ki: Kur’an’da bu kelime yukarıda ifade edildiği üzere iki ayette de sadece “engel” anlamında kullanılmıştır. Çok zorunlu gerekçeler bulunmadığı sürece, bir kelimeye Kur’an’dan referanslar bulmadan başka anlamlar yüklemek, zorlamadan başka bir şey değildir. Üstelik üretilen bu anlamdan dolayı Kur’an’ın hayata dair temel zaman kabulleri zedelenmiş, iki tane diye belirlenen “dünya ve ahiret hayatı”nın dışında bir de “berzah âlemi” diye yeni bir süreç veya zaman dilimi kabul edilmiş olmaktadır.

بَرْزَخ [berzah] kelimesinin asıl anlamı “engel” demek olduğuna, Kur’an’da kullanıldığı diğer iki örnekte de bu anlamda geçtiğine ve üstelik “tekrar diriltilmeyi isteyen kişi”ye bunun kıyamet gününe kadar gerçekleşemeyeceği cevabının verildiği yerde de yine بَرْزَخ [berzah] kelimesi kullanıldığına göre ilgili kelimenin Mü’minûn 23:100. ayette de “engel” anlamına alınması en doğru tercihtir. Nitekim Râzî de bu kanaattedir.(385)

Bütün bu söylediklerimize ilave olarak, şu hususu da özellikle belirtmek durumundayız: بَرْزَخ [berzah] kelimesi “engel” anlamına geldiği için, bazı insanlar tarafından iddia edilen “reenkarnasyon”, yani “yeniden bedenlenme” kabulü de kökten reddedilmektedir. Bedeni ölen insanın ruhu sağdır ve sadece mahşerde ahiret şartlarına uygun olarak yeniden bedenlenecektir. İyilerin ruhlarının aksine, kötülerin ruhlarının tutuklu kalacaklarına bu ayette dolaylı bir işaretin bulunduğunu da özellikle belirtmek durumundayız.

Yüce Allah inkârcıların ölümleri sonrasında dile getirecekleri isteklerinin hiçbir şekilde işe yaramayacağını, çünkü itibara alınmayacağını beyan ettikten sonra, dünya hayatındaki aile bağlarının da inkârcılar için hiçbir yarar vesilesi olmayacağını dile getirmek üzere şu bilgileri vermektedir:

Dipnotlar

• 373-) Semerkandi , age ., II, 512; Taberi , age ., XVIII, 52; Zemahşeri , age ., III, 197.
• 374-) Bu konuda benzer ayet ler için ayrıca bk. En‘âm 6 : 27; E nbiyâ 2 1 : 14, 97; Mü’minûn 23 : 106; Şu‘arâ 26 : 97; Ahzâb 33 : 66; Sâffât 37 : 20; Zuhruf 43 : 38; Müddessir 74 : 45-47.
  • En‘âm 6/27 Enbiyâ 21/14 Mü'minûn 23/106 Şu‘arâ 26/97 Ahzâb 33/66 Sâffât 37/20 Zuhruf 43/38 Müddessir 74/45
• 375-) Okuyan, Kur’an ’a Göre Kabir Azabı , Düşün Y ayınları, İstanbul, 2015. 376-) Mü’minûn 23 : 99-100.
  • Mü'minûn 23/99
• 377-) Bu kelimenin anlamı için bk. Nasr b. Muhammed b. Ahmed Ebu’l-Leys es- Semerkandi , Bahru’l-‘Ulûm , Beyrut, 1996, II, 512; Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr et- Taberi , Câmi‘u’l-Beyân ‘an Te’vîli Âyi’l- Kur’an , Beyrut, 1988, XVIII, 53; Ali b. Muhammed b. Habîb el-Mâverdî, en-Nüketü ve’l-‘Uyûn , Beyrut, baskı tarihi yok, IV, 66-67; Cemalüddîn Abdurrahman b. Ali. b. Muhammed İbnü’l-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr fî ‘ İ lmi’t-Tefsîr , Beyrut, 1994, V, 356; Ebû Ali b. Hasan et-Tabresî, Mecme‘u’l-Beyân , Beyrut, 1994, VII, 186; Râzî , Mefâtîhu’l-Ğayb , XXIII, 121; Vehbe ez-Zuhaylî, et-Tefsîru’l-Münîr , Beyrut, 1991, XVIII, 99-101; Zeynü’d-Dîn Abdurrahman b. Ahmed b. Receb, Ehvâlü’l-Kubûr ve Ahvâlü Ehlihâ ile’n-Nüşûr , Beyrut, 1985, s. 3; Ateş, Tefsîr , VI, 118. Bu görüşlere ilaveten Süddî’nin, berzahın 40 yıl süreceğini söylediği de nakledilmektedir (Muhammed b. Ali b. Muhammed eş-Şevkânî, Fethu’l-Kadîr el-Câmi‘ Beyne’r-Rivâye ve’d-Dirâye fî İlmi’t-Tefsîr , Kahire, 1964, III, 499.) 378-) İbn Receb , age., s. 3-4. 379-) Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed el-Kurtubî , el-Câmi‘ li Ahkâmi’l- Kur’an , Kahire, 1952, XII, 100. 380-) Ebu’l-Fidâ İsmail İbn Kesîr, Tefsîru’l- Kur’an i’l-‘Azîm , İstanbul, 1986, III, 256. 381-) Mahmûd b. Ömer b. Muhammed ez- Zemahşeri , el-Keşşâf ‘an Hakâikı Ğavâmidı’t-Tenzîl , Beyrut, 1995, III, 198; Muhammed ibn Muhammed el-İmâdî Ebu’s-Suûd, İrşâdu’l-Akli’s-Selîm ilâ Mezâye’l- Kur’an i’l-Kerîm, Beyrut, 1990, VI, 150; Ebû Sa’îd Abdullah Ebû Ömer b. Muhammed Kadı Beydâvî, Envâru’t-Tenzîl ve Esrâru’t-Te’vîl , Beyrut, 1996, IV, 168; Ebu’l-A‘lâ Mevdûdî , Tefhîmu’l- Kur’an , Kur’an ’ın Anlamı ve Tefsiri, tercüme: Heyet, İstanbul, 1996, III, 434’te 93. not. Berzah için ölüm - ahiret arası âlem diyen Öztürk şu değerlendirmeyi yapmıştır: “İslam tasavvuf literatürü berzah konusunda çok zengin bilgiler sunmaktadır. Müslüman mistiklerin ruhsal deneyimlerine dayanarak verdikleri bilgilere göre berzah hayatı bir tür rüyadır. Öyle bir rüya ki müstesna ruhlar bir yana o rüyadan ona bir uyanış ancak ahiret le mümkün olur. Bu rüya her ferdin, ahiret te hak edeceği karşılığa uygun bir seyir içinde geçer. Ahiret hesaplarını başarılı bir şekilde verecek benliklerin berzah hayatları mutluluk ve güzelliklerle, diğerlerininki ise acılar ve sıkıntılar içinde geçecektir…” Bu ifadelerinden sonra Öztürk, Muhammed İkbal, Şah Veliyullah Dehlevî ve İbn Arabî’nin görüşleri doğrultusunda berzahı “İnsanın üç boyutlu plana adapte olmuş idrakini daha üst planları kavramaya hazırlandığı, bu yolda bir tekâmül geçirdiği ara âlem” şeklinde değerlendirilmiştir. Bilgi için bk. Yaşar Nuri Öztürk, Kur’an’ın Temel Kavramları , İstanbul, 1994, s. 63-64.
• 382-) Bekir Topaloğlu , “Cennet ” maddesi, Diyanet İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 1993, VII, 381. 383-) Celal Kırca, “İslâm Dinine Göre Reenkarnasyon”, Erciyes Üniversitesi İlâhiyât Fakültesi Dergisi , sayı: 3, Kayseri, 1986, s. 234.
• 384-) Bakara 2 : 91, 101; Âl-i İmrân 3 : 187; Nisâ 4 : 24, 102; En‘âm 6 : 94; Hûd 11 : 71, 92; İbrâhim 14 : 16, 17; Kehf 18 : 79; Meryem 19 : 5; Mü’minûn 23 : 7, 100; Ahzâb 33 : 53; Şûrâ 42 : 51; Câsiye 45 : 10; H ucurât 49 : 4; Hadîd 57 : 13; Haşr 59 : 14; Me‘âric 70 : 31; İnsân 76 : 27; İnşikâk 84 : 10; Burûc 85 : 20.
  • Bakara 2/91 Âl-i İmrân 3/187 Nisâ 4/24 En‘âm 6/94 Hûd 11/71 İbrâhîm 14/16 Kehf 18/79 Meryem 19/5 Mü'minûn 23/7 Ahzâb 33/53 Şûrâ 42/51 Câsiye 45/10 Hucurât 49/4 Hadîd 57/13 Haşr 59/14 Me‘âric 70/31 İnsân 76/27 İnşikâk 84/10 Burûc 85/20
• 385-) Razi, age ., XXIII, 121.