Tâhâ Suresi

Mekke’de risaletin 6. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 135 âyetten oluşan, adını ilk âyetindeki طٰهٰ tâhâ kelimesinden alan Tâhâ sûresi, inişe göre 44, resmî sıralamada ise 20. sûredir. Tâhâ sûresi, resmî sıralamada öncesinde yer alan Meryem sûresiyle yakın anlam ilişkisine sahiptir. İki sûrenin ilk benzeştiği nokta başlarında Mukatta‘a harfleri bulunmasıdır. Tâhâ sûresinin 9-98. ayetleri arasında Hz. Musa’nın kıssası yer almakta, bu yönüyle sûre Meryem suresinin Hz. Musa ve Hz. Harun’dan söz eden 51-53. ayetlerinin adeta açılımı durumundadır. Bunun dışında her iki surede de kıyâmet-âhiret sürecinden söz edilmesi, vahye dikkat çekilmesi, müminlere vaadedilen cennet ile inkârcıların akıbeti olan cehennemden bahisler yer alması her iki surenin konu birlikteliğinin örneklerindendir.

Tâhâ sûresi, Hz. Musa-Hz. Harun ve Firavun kıssasının en geniş anlatıldığı sûredir. Bu genel konu dışında vahyin indiriliş gayesine dikkat çeken ve kaynağının Yüce Allah olduğu bildirilen bir mesaj ile başlayan bu sûrede vahiyden yüz çevirmenin dünya ve ahiretteki sonuçları üzerinde durulmaktadır. Genel kabule göre ilk grup ayetinin Hz. Ömer’in Müslüman oluşuyla ilişkilendirildiği bilinmektedir.

15. âyetten itibaren, genelde ibadetlerin, özelde namazın kılınma gerekçesi üzerinde durulmakta, Son Saat’in gerçekleşme zamanının gizlendiği beyan edilmektedir. Bu arada Hz. Musa’nın gönül ferahlatıcı duası hatırlatıldıktan sonra fedakâr bir anne portresi çizilmekte, Yüce Allah’a güvenin nasıl güzel sonuçlar getireceği insanlara öğretilmek istenmektedir. Bu sûrede gerek Hz. Musa ve Firavun, gerekse Hz. Âdem ve İblis ile ilgili kıssalarda aslında evrensel anlamda bir mümin-kâfir karşılaştırılması yapılmaktadır. Mekkî sûrelerin genel özelliği olarak ahireti inkâr edenlere Son Saat ve kıyâmetle ilgili hatırlatmalarda bulunulmaktadır.

72. âyetten itibaren, hakikate karşı Firavunca savrulan tehditlerin karşısına her zaman yiğitlerin çıkacağının örneği Hz. Musa’nın yanında yer alan büyücülerle verilmektedir.

124. âyetten itibaren, Yüce Allah’ın zikrinden yüz çevirenlere dünyada dar bir hayat verileceği, âhirette ise bunların kör olarak diriltilecekleri, onların nimetlerden ve huzurdan yoksun bir şekilde azapta unutulacakları haber verilmektedir.

131. âyetten itibaren, müşriklerin sözlerine karşı sabırlı olması Hz. Peygamber’e emredilmekte, namaz vakitlerine dair bilgiler verilmekte, ibadete devamın önemine dikkat çekilmekte, dünya nimetlerine fazla itibar etmemek gerektiği üzerinde durulmakta, âhiret nimetlerinin çok daha hayırlı ve kalıcı olduğu bildirilmektedir.

ıı. (108-110. Ayetler): Seslerin Kısılması ve Şefaatin Faydası

يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْاَصْوَاتُ لِلرَّحْمٰنِ فَلَا تَسْمَعُ اِلَّا هَمْسًا يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ اِلَّا مَنْ اَذِنَ لَهُ الرَّحْمٰنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا يَعْلَمُ مَا بَيْنَ اَيْد۪يهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُح۪يطُونَ بِه۪ عِلْمًا “O gün insanlar yan çizemeyecekleri davetçiye uyacaklardır. Rahmân’ın (huzurunda) sesler kısılmış olacaktır. Fısıltıdan başka hiçbir şey duymayacaksın. O gün Rahmân’ın izin verdiği ve sözünden razı olduğundan başkasına şefaat yarar sağlayamayacaktır. (Allah şefaat bekleyenlerin) önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Onlar, bilgi bakımından O’nu kuşatamazlar.”

Buradaki يَوْمَئِذٍ [yevmeizin] kelime si “o gün”; يَتَّبِعُونَ [yettebi‘ûne] fiili “takip edecekler, tâbi olacaklar”; الدَّاعِيَ [ed-dâ‘ıye] kelimesi “davetçi y e”; لَا عِوَجَ [lâ ‘ıvece ] ifadesi “hiçbir şekilde kaçmak yok”; لَهُ [lehû] ifadesi “onun için”; وَخَشَعَتِ [vehaşe‘at] fiili “ve (ses) kısılmış (olacak)tır”; الْاَصْوَاتُ [el-asvâtü] sözcüğü “sesler”; لِلرَّحْمٰنِ [ li’r-rahmâni] kelime si “Allah için, Rahmân’ın huzurunda”; فَلَا تَسْمَعُ [felâ tesme‘u] fiili “duyamazsın”; اِلَّا هَمْسًا [illâhemsen] istisnası “fısıltıdan başka bir şey”; يَوْمَئِذٍ [yevmeizin] kelimesi “o gün”; لَا تَنْفَعُ [lâ tenfe‘u] fiili “fayda sağlamaz”; الشَّفَاعَةُ [eş-şefâ‘atü] kelimesi “şefaat”; اِلَّا مَنْ اَذِنَ [illâ men ezine] istisnası “izin verdiği kişi(ler) hariç”; لَهُ [lehû ] ifadesi “onun için, kendisine”; الرَّحْمٰنُ [er-rahmânu] kelimesi “Rahmân’ın”; وَرَضِيَ [ve radıye ] fiili “ve razı olduğu”; لَهُ [lehû] ifadesi “onun için, ona, kendisine”; قَوْلًا [kavlen] kelimesi “sözden, söz (ün)den”; يَعْلَمُ [ya‘lemu] fiili “bilir, bilmektedir”; مَا بَيْنَ اَيْد۪يهِمْ [ mâ beyne eydîhim ] ifadesi “onların önlerinde olan şeyleri, yapıp ettiklerini”; وَمَا خَلْفَهُمْ [ve mâ halfehüm] ifadesi “ve onların arkalarında (olanları)”; وَلَا يُح۪يطُونَ [ve lâ yuhîtûne] fiili “ve kuşatamazlar”; بِه [bihî] ifadesi O’nu”; عِلْمًا [‘ılmen] kelimesi ise “ilim açısından, bilgi bakımından” demektir.

Bu ayetlerde mahşer şartları ve ilahi iradenin mutlak hâkimiyetine dair bilgi gündeme getirilmektedir.

Yüce Allah, surenin 99-114. ayetlerinde kıssaları anlatma gerekçesini, vahiyden yüz çevirmenin akıbetini beyan ettikten sonra, Son Saat ve mahşerde yaşanacaklar hakkında birtakım bilgiler vermektedir. Sonunda vahyi indirme gerekçesi ile vahyi muhafazada aceleciliğin doğru olmadığını beyan ederek ilmin arttırılması için dua edilmesi gerektiğine dikkat çekmektedir.

1. يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْاَصْوَاتُ لِلرَّحْمٰنِ فَلَا تَسْمَعُ اِلَّا هَمْسًا “O gün insanlar yan çizemeyecekleri davetçiye uyacaklardır. Rahmân’ın (huzurunda) sesler kısılmış olacaktır. Fısıltıdan başka hiçbir şey duymayacaksın.” Burada sözü edilen durum, bütün insanların mahşerde bir çağırıcıya tâbi olacaklarıyla ilgilidir.

a) Bu davetçi mahşerdeki yargılama için insanları çağıran görevli “melek” olmalıdır. Ayetteki لَا عِوَجَ [lâ ‘ıvece] ifadesi “yamukluk yapamamak”, “sağa sola meyledememek”, “kıvrılıp kaçamamak”, “atlatılmamak” manasına gelmekte hem meleğin pürüzsüz durumunu hem de insanların çaresizliğini ortaya koymaktadır.

b) Mahşerde bütün sesler Rahmân’ın huzurunda kısık olacaktır. Dünyada yapıldığı gibi hakka ve hakikate karşı saygısız ve perdesiz bağırmalar orada yerini derin bir sessizliğe terk edecektir. Orada artık uğultudan oluşan veya çok kısık olan bir sesten başka bir şey duyulmayacaktır. Kur’an’da sadece bu ayette geçen هَمْس [hems] kelimesi vurgulu bir cümle yapısında gelmekte ve “hafif bir ayak sesi veya hışırtı”(390) gibi bir mana vermektedir. Böylece kısılan seslerin nasıl bir yapı arz edeceği ortaya konulmaktadır.

Hucürât 49:2’de, “seslerinizi Nebi’(nin) sesinin üzerine çıkarmayın” ve Lokmân 31:19’da “sesinizi (konuşurken) kısın” emri yer almaktadır. Demek ki mahşerde mahçup olmamanın yolu dünyada duyarlı ve ölçülü davranmaktan geçmektedir. Burada hakka ve hakikate karşı ölçülü davrananlar mahşerde bunun karşılığını alacağı gibi, tersini yapanların da orada seslerinin kısılacağı unutulmamalıdır.

2. يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ اِلَّا مَنْ اَذِنَ لَهُ الرَّحْمٰنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا “O gün Rahmân’ın izin verdiği ve sözünden razı olduğundan başkasına şefaat yarar sağlayamayacaktır.” Bu ayette mahşerde yaşanacaklarla ilgili en çok istismar edilen şefaat konusu gündeme getirilmektedir.

a) Zümer 39:44’te geniş bir şekilde ele aldığımız üzere, şefaat mutlak anlamda ve sadece Yüce Allah’a aittir. İnkârcılara, kâfirlere, müşriklere vs. inanç problemi yaşayanlara şefaatin hiçbir şekilde faydası olmayacaktır. Şefaat Yüce Allah’ın izin verdiği melekler tarafından O’nun izin verdiği ve razı olduklarına yönelik gerçekleşecektir.

İşte yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de bu husus dile getirilmekte, ayrıca şefaatin sadece Allah’ın izin verdiklerine ve sözünden razı olduklarına yönelik fayda vereceği beyan edilmektedir. Ayetin mesajı özellikle Enbiyâ 21:28 ve Necm 53:26 ile tam bir uyum halindedir. Zira şefaatin gerçekleşmesi için Yüce Allah’ın izni ve razı olması şart olarak belirlenmiştir.

b) Zemahşer i buradaki maksadın “kime şefaat edileceği”yle değil, “kimin şefaat edeceği”yle ilgili olduğu kanaatindedir.(391) Bu durumda, ayette şefaat edebilmek için Yüce Allah’ın izninin ve sözünden razı olmasının şart olduğu ortaya çıkar. Bu yaklaşıma göre, şefaati için izin verileceklerin melek olduğunu söylemeliyiz; çünkü çeşitli ayetlerde şefaatinden söz edilebilen varlıklar sadece melekler olarak zikredilmektedir.(392)

Ayetin anlaşılmasında bu şekilde iki ihtimalden söz edilse de metnin ilk yaklaşıma uygun olduğunu söylemeliyiz. İkinci yaklaşımın bazı zorlamalar içerdiği görülmektedir. Dahası, “Allah’ın izin verdiği ve sözünden razı oldukları” bağlamında başta peygamberler olmak üzere, salihlerin, sıddîkların ve şehidlerin şefaati de devreye sokulmakta, böylece Allah’ın söylemediği şeyler Kur’an’da varmış gibi bir durum söz konusu edilmektedir.

Böyle bir posizyona düşmemek ve istismar kapısının aralanmasına sebep olmamak için maksadın şefaat edileceklerle ilgili olduğu kanaatini paylaştığımızı özellikle beyan etmek istiyoruz. Yüce Allah’ın izin verdiği, sözünden razı olduğu ve Rahmân’dan söz almış olanların(393) melekler olduğunu belirterek konuyu toparl amak istiyoruz.

c) Ayette geçen وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا “Yüce Allah’ın sözünden razı olduğu kimse” ifadesine gelince, bundan maksadın “kalbin bütün samimiyetiyle kelime-i tevhidi söylemesi” olduğu ifade edilmektedir.(394) Bu görüşten hareket edenler, fasıklara da şefaat edilebileceğinin yolunu açarak diğer ayetlerdeki mesajları görmezlikten gelmişlerdir. Şefaat edilecek kişiler mutlak anlamda Allah’ın razı olduğu kimseler olacağı için, meseleyi başka taraflara, özellikle de cehennemden çıkartılıp cennete götürülmeye evirmek doğru değildir.

Şefaat Yüce Allah’ın izin verdiği ve kendisinden, elbette sözünden de razı olduğu, dolayısıyla cennetine koyduğu mümin kullarının cennetteki derecesini katlamasıdır. Nisâ 4:69’de saydığı ve bir üst ödülü hak eden dört grup insanla kendilerini arkadaş kılacağını beyan ettiği kişilerle onları cennette buluşturmasıdır. Zira “şefaat” kelimesi “çift” anlamındaki [eş-şef‘] kökünden türetilmiştir. Bunun için sözünden de eyleminden de hoşnut olması zorunlu bir şart olarak zikredilmektedir.

3. يَعْلَمُ مَا بَيْنَ اَيْد۪يهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُح۪يطُونَ بِه۪ عِلْمًا “(Allah şefaat bekleyenlerin) önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Onlar, bilgi bakımından O’nu kuşatamazlar.” Yüce Allah’ın bilgisiyle ilgili ifadenin benzerleri çeşitli ayetlerde zikredilmektedir.(395) Ayetteki maksadı insanlarla ilişkili olarak anlamak önceliklidir. Buna göre Yüce Allah şefaat edilecek insanların bütün hallerini gayetiyi bildiğini beyan etmiş olmaktadır.

Allah, insanların yaptıklarını da yapmayıp terk ettiklerini de, onların geçmişlerini de geleceklerini de, açıktan yaptıklarını da gizlediklerini de bilir. Yüce Allah kullarının her halini bildiği için hangilerinin şefaate ehil olduğunu da sadece kendisinin bildiğini bu şekilde belirtmektedir. Çünkü insanlar bilgi bakımından Allah’ı kuşatamazlar; hiçbir şeyi O’nun bilgi alanının dışına çıkart amazlar.

Burada “Yüce Allah’ın bilgisi”ne konu edindiği varlıklar “şefaatlerine izin vereceği melekler” de olabilir.(396) Bakara 2:255 ve Enbiyâ 21:27-28’de şefaat konusunun işlendiği pasajda benzer cümleler kullanılmakta, dolayısıyla Yüce Allah’ın her hallerini bildiği varlıkların melekler olabileceğini de göstermektedir. Benzer bir başka ifade Hacc 22:76’da zikredilmektedir. Meleklerle ilgili olarak “bütün hallerinin bilindiği” ifadesi aslında onların kendi başlarına herhangi bir tavır içerisine giremeyeceklerini, gaybı bilemediklerini, dolayısıyla Yüce Allah bildirmeden herhangi bir bilgilerinin olamayacağını dolaylı olarak ortaya koymuş olmaktadır.

Her şeyi bilen zat sadece ve sadece Yüce Allah’tır ve melekler de başka mahlûkat da hiçbir şekilde Allah’ın bilgisini kuşatamaz. Anlaşılıyor ki şefaat izni vermek için bütün mahlûkatın bütün hallerini iyice bilmek gerekmektedir. Her şeyi bilmeyen bir varlık şefaat edemez; şefaate izin de veremez. Mutlak bilgili olan kudret sadece Yüce Allah olduğu için şefaat yetkisine sahip olan da şefaate izin verecek olan da elbette sadece O’dur.

Dipnotlar

• 390-) Semerkandi , age ., II, 430; Taberi , age ., XVI, 214; Zemahşeri , age ., III, 86.
• 391-) Zemahşeri , age ., III, 86. 392-) E nbiyâ 2 1 : 28; Necm 53 : 26.
  • Enbiyâ 21/28 Necm 53/26
• 393-) Meryem 19 : 87. 394-) Semerkandi , age ., II, 430.
  • Meryem 19/87
• 395-) Bakara 2 : 255; Tâhâ 20 : 110; E nbiyâ 2 1 : 28; Hacc 22 : 76. 396-) Taberi , age ., XVI, 215.
  • Bakara 2/255 Tâhâ 20/110 Enbiyâ 21/28 Hacc 22/76