Kehf Suresi

Mekke’de risâletin 11-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 110 âyetten oluşan, adını 9 ve 10. âyetlerde geçen “Mağara” anlamındaki الْكَهْف el-kehf kelimesinden alan Kehf sûresi, inişe göre 62, resmî sıralamada ise 18. sûredir.

Kehf sûresi, resmî sıralamada öncesindeki İsrâ’ sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrede de Yüce Allah’a çocuk isnadının yanlışlığı (İsrâ’ 40, Kehf 4-5); vahyin hikmet içerikli yapısı (İsrâ’ 39, Kehf 27); İblîs’in secde konusundaki olumsuz tutumu (İsrâ’ 61, Kehf 50); Kur’ân’da her konunun ayrıntılı olarak ele alınmış olması (İsrâ’ 89, Kehf 54) gibi konular örnek olarak verilebilir.

Kehf sûresi, Hz. Peygamber’in risalet görevi, Yüce Allah’a çocuk isnadının korkunç bir hata olduğu, mağara delikanlılarının kıssası, vahye sarılmanın önemi, iman-küfür tercihinde kişilerin sorumlulukları, cehennemin ve cennetin çeşitli özellikleri sayılmaktadır. Ayrıca iki bahçe sahibinin mukayesesi, müşriklerin ahiret inancıyla ilgili çelişkili durumu, ahirete yatırımın önemi üzerinde durulmaktadır.

45. âyetten itibaren, dünya hayatının geçiciliği mal ve servetin dünya süsü olduğu, bâkî kalacakların salih amellerden oluşacağı, Son Saat’te yaşanacakların dehşeti, mahşerdeki sorgulanma esnasında amel defterlerinde yazılanlar nedeniyle suçluların çaresizce haykırışları gündeme getirilmektedir. Meleklerin secdesi ile İblis’in kibrederek yüz çevirmesi, onu izleyenlerin mahşerdeki çaresizlikleri ele alınmaktadır.

54. âyetten itibaren, Kur’ân’da her şeyin detaylarıyla açıklandığı, peygamberlerin görevleri, vahiyden yüz çevirenlerin akıbeti üzerinde durulmakta, ardından, Hz. Mûsâ’nın yanındaki bir gençle çıktığı yolculuğun kıssası ve sâlih-bilge bir kul ile yaşadığı üç konudaki yolculuğu ele alınmakta, daha sonra Zülkarneyn kıssası hakkında bilgi verilmektedir.

102. âyetinden itibaren, kafirlerin cehennemdeki durumları ve bunun gerekçeleri hatırlatılmakta, ardından iman edip salih ameller işleyenlerin ebedi kalacakları cennetlerdeki ödül durumları ele alınmaktadır.

Son iki âyette de Yüce Allah’ın kelimelerini yazmak için denizler hatta bir o kadarı da mürekkep olsa Allah’ın kelimeleri bitmeden denizlerin bitip tükeneceği beyan edilmekte, Hz. Peygamber’in vahiy alan bir peygamber olduğu vurgulanmakta, mahşerde Yüce Allah’a hesap vereceğine inananların salih amel işleyip ibadette Rablerine hiçbir şeyi ortak koşmamaları noktasındaki uyarılar ele alınmaktadır.

ıı. (46. Ayet:) Dünyanın Geçiciliği ve Salih Ameller

اَلْمَالُ وَالْبَنُونَ ز۪ينَةُ الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ اَمَلًا “Mal ve çocuklar dünya hayatının süsüdür. İyi işlerden oluşan kalıcı faaliyetler Rabbinin katında hem ödül bakımından hayırlı olandır hem de ümit beslenmesi bakımından hayırlı olandır.”

Ayetteki اَلْمَالُ el-mâlü kelimesi “mal, mülk, servet”; وَالْبَنُونَ ve’l-benûne kelimesi “ve çocuklar, oğullar”; ز۪ينَةُ الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا zînetü’l-hayâti’d-dünyâ tamlaması “dünya hayatının süsü(dür)”;وَالْبَاقِيَاتُ ve’l-bâkıyâtü kelimesi “ve kalıcı şeyler”; الصَّالِحَاتُ es-sâlihâtü sözcüğü “iyilikler”; خَيْرٌ hayrun kelimesi “mutlak hayırlı(dır)”; عِنْدَ رَبِّك ‘ınde rabbike tamlaması “senin Rabbinin katında”;ثَوَابًا sevâben kelimesi “sevap bakımından, ödül olarak”; وَخَيْرٌ ve hayrun kelimesi “ve yine mutlak hayırlı(dır)”; اَمَلًا emelen sözcüğü ise “emel ve ümit bakımından” demektir.

Burada geçici ve kalıcı değerlerin neler olduğu ile dünya ve ahiret hayatının mukayesesi gündeme getirilmektedir.

1.اَلْمَالُ وَالْبَنُونَ ز۪ينَةُ الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا “Mal ve çocuklar dünya hayatının süsüdür.” Yüce Allah mal-mülk, çoluk çocuk ne varsa hepsinin dünya hayatının gelip geçici süs olduğunu beyan ederek, iki bahçe sahibi kişinin yaptığı türden yanlış bir algının ve davranışın Müslümanın hayatında bulunmaması gerektiğine dikkat çekmektedir. Ayetteki اَلْمَال el-mâlü kelimesi servet kabilinden her ne varsa hepsini içermekte, الْبَنُون el-benûne kelimesi de sadece erkekleri değil bütün çocukları kapsamaktadır.

Konuyla ilgili en önemli detay içeren ayetlerden birisi Âl-i İmrân 3:14’tür: “Nefsani arzulara, (özellikle) kadınlara, oğullara, yığın yığın biriktirilmiş altın ve gümüşe, salma atlara, sağmal hayvanlara ve ekinlere karşı düşkünlük insanlara çekici kılındı. Bunlar, dünya hayatının geçici menfaatleridir. Hâlbuki varılacak güzel yer, Allah’ın katındadır.”

Bir diğer delil ise önceki ayetin tefsirinde de aktardığımız üzere Hadîd 57:20. ayetin ilk bölümüdür: “Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun, eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve daha çok mal ve evlat sahibi olma isteğinden ibarettir.” Daha önce Kehf 18:28’de de ifade ettiğimiz gibi, dünya hayatının süsüne aldanıp samimi müminlerden yüz çevirmemek gerektiği üzerinde durulmuştu.

Kur’an’da hem zîneh hem de metâ‘ kelimesiyle dikkat çekilen husus genellikle dünya hayatının ve içindekilerin geçiciliğini vurgulamaktır. Kasas 28:60’ta dünya hayatının metâ‘ oluşu ile zînet oluşu birlikte zikredilmekte ve geçici oluşları hususunda olumsuz şeyler olarak tanıtılmaktadırlar.

Bu arada Kur’an’da pek çok ayette geçen metâ‘ kelimesi de aynı şekilde genellikle olumsuz bir içerikte yer almakta, ahiretteki nimetlere göre geçiciliği, azlığı ve aldatıcılığı üzerinde durulmaktadır.⁹²² Hûd 11:3, Yâsîn 36:44, Vâkı‘a 56:73, Nâzi‘ât 79:33, ‘Abese 80:32’de geçen metâ‘ kelimeleri ise Yüce Allah’a nispet edilmekte, bir nimet ve ödül olarak olumlu bir içerikte yer almaktadır.

Yüce Allah dünya hayatının bir çeşit geçici süs olduğunu beyan ederek, bunlara aldanmanın şeytanın yolundan gitmek olduğunu, çünkü İblis’in böyle bir sözünün olduğunu hatırlatmaktadır. Konuyla ilgili olarak Hicr 15:39’da şu bilgiler yer almaktadır: “Beni azdırmana karşılık ben de yeryüzündekilere (yaptıklarını, dünyayı) süslü göstereceğim ve onların hepsini azdıracağım.” Demek ki dünya hayatının geçici süslerine aldanmak İblis’in ekmeğine yağ sürmektir.

Ahzâb 33:28’de de “dünya hayatı” ile “süsü” yan yana geçmekte ve olumsuz bir içerikte yer almaktadır. Esasında Bakara 2:212 gibi pek çok ayette dünya hayatının kâfirlere süslü gösterildiği de beyan edilmekte,⁹²³ böyle bir aldanışın aslında küfre kapı araladığı anlaşılmaktadır. Hûd 11:15-16’da dünya hayatını ve süsünü isteyenlere yaptıklarının tam karşılığının dünyada verileceği, ancak böylelerinin ahirette ateşten başka karşılıklarının bulunmayacağı belirtilmektedir.

Bu ifadelerimizden bütünüyle zînet kavramının olumsuz bir mahiyet arz ettiği de sanılmamalıdır. Bu çerçevede A‘râf 7:31, 32, Nahl 16:8, Kehf 18:7, Tâhâ 20:59, 87, Nûr 24:31, 60, Sâffât 37:6 gibi ayetlerdeki kullanımları örnek olarak zikredebiliriz. Mühim olan, neyin süs olduğunu, neye kimin süs dediğini ve süse ne kadar itibar etmek gerektiğini bilerek ona göre hareket etmektir.

2. وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ اَمَلًا “İyi işlerden oluşan kalıcı faaliyetler Rabbinin katında hem ödül bakımından hayırlı olandır hem de ümit beslenmesi bakımından hayırlı olandır.” Yüce Allah dünya hayatının ve içindekilerin süs olduğunu beyan ederken onların geçiciliğine vurgu yapmakta, buna karşılık olarak da sâlih işlerin yani hem insanı düzelten hem de bir fesadı, kötülüğü ıslah eden işlerin kalıcı olduğunu vurgulamaktadır. Meryem 19:76’da da sadece son kelimesi farklı olan bu ifade, kâfirlerin ve müşriklerin ebedi sandıkları⁹²⁴ bu dünya hayatının ve nimetlerinin fâni olduğunu, kalıcı olanların ise mahşer için yapılan fedakârlıklardan oluştuğunu ortaya koymaktadır.

Burada sözü edilen “salih amellerden oluşan kalıcı işler”in çeşitli “tesbîh, tekbîr, tehlîl, hamd”den oluştuğu ifade edildiği gibi, bunların namaz başta olmak üzere bütün hayırlı işler olduğu da dile getirilmektedir.⁹²⁵ İşte bütün bu sayılanlar dünya hayatının ve bütünüyle süslerinin az ve geçici olduğunu, asıl kalıcı olanın ise sâlih işlerden meydana geldiğini, çünkü bunların hem sevabının yani ödül ve karşılıklarının hem de kendilerine ümit beslenmesinin çok daha hayırlı olduğu beyan edilmiş olmaktadır.

A‘lâ 87:16-17’de de ele alacağımız üzere, ahirete iman kişiye dünyayı bütünüyle ötelemesini, onu hiç önemsememesini öğütlemez. Ayette yer alan hayr kelimesi, ahiretin daha hayırlı olduğunu ortaya koyarken, dünyanın işe yaramazlığını belirtmiş olmaz. “Daha hayırlı” bir şey varsa, “daha az hayırlı”lar da var demektir.

Buradan hareketle, insanların ahiret için güzellik istemelerinin yanında, dünya hayatı için de güzellik istemeleri daha kolay anlaşılmış olacaktır. İşte hac esnasında yapılan ve bizim her namazımızda okuduğumuz Rabbenâ dualarından biri bize bunu bildirmektedir. “Ey Rabbimiz, bize dünyada da iyilik ver; ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru!”⁹²⁶

Kur’an, bize dünya hayatını dışlamayı emretmez. Aksine dünya ne kadarını hak ediyorsa o kadar önemsenmelidir. Başka bir ifadeyle, dünyada ne kadar yaşayacaksak, ona o kadar önem vermeliyiz; ahirette ne kadar kalacaksak, orası için de o kadar çalışmalıyız. Dahası, ateşe ne kadar dayanabileceksek, o kadar günah işlemeyi göze almalı, ne kadar çok ödül istiyorsak, o kadar fedakârlık yapmalıyız.

Dünya önemsiz olsaydı, ebedî olan ahiret hayatı buradan kazanılmazdı. “Dünya ahiretin tarlasıdır”⁹²⁷ mealindeki hadiste söylenen husus, dünyanın önemine vurgu yapmayla ilgilidir. Nasıl ki iyi, verimli ve uygun olmayan bir tarladan verim elde edilemezse, kalitesiz ve değersiz bir dünya hayatından da ahiret elde edilemez. Genellikle layık olduğu kadar değil de, çok daha fazla, ölçüsüz, tutkulu, aşk düzeyinde ve abartılı bir dünya sevgisi anlayışı toplumlarda hâkim olduğu için, bu sevgiyi azaltma gereği söz konusu olmaktadır.

Bu işlem, “dünyayı hiç sevmeyin, ona hiç değer vermeyin” demek değildir. İfrat şeklinde abartılı ve ölçüsüz, tefrit şeklinde de aşırı indirgemeci ve dikkate almayan bakışlar doğru değildir; zaten doğru sonuçlar da vermemektedir. Aksine, dünyaya layık olduğu ve lazım olduğu kadar değer verip ölçüyü kaçırmamak i‘tidâldir; en doğru davranış da budur.

Dünyayı beğenmeyip kendini ona kaptırmama duygusuyla çalışmayanların, başka insanlara nasıl muhtaç oldukları herkesin gözü önündedir. Fert için sonuç muhtaçlık olurken, toplumlar için felâketin boyutunu varın siz hesap edin! İşte İslam dünyasının bugün içinde bulunduğu içler acısı durum, her halde bu duyarsızlığın hayata yansıma biçimidir. Çalışmayan ve üretmeyenler, çalışıp üretenlere mağlup ve mahkûm olurlar. Bilim üretmeyip sadece üretilenleri tüketmekle ömür geçirenlerin de toplumlar arenasında nasıl gerilerde kaldığı ve alay konusu haline getirildikleri bilinmektedir.

Kehf 18:27. ayetinden itibaren buraya kadarki bölümünün şımarık Uyeyne ve Akra‘ adlı Mekkeli müşrikler hakkında indirildiği rivayet edilmektedir.⁹²⁸ Nüzul sebebi olarak bu ve benzer rivayetler nakledilmiş olsa da mesajın olumsuz her bir insanı içerdiğini, hayatı nasıl yaşamak gerektiği hususunda doğru değerlendirmelerde bulunmanın zorunlu olduğunu, dünya hayatı ile ahiret hayatının iyi kavranıp ona göre bir davranış geliştirilmesinin gerekliliğini beyan ettiğini belirtmeliyiz.

Dipnotlar

• 922-) Bakara 2:36; Âl-i İmrân 3:14, 185, 197; Nisâ 4:77; A‘râf 7:24; Tevbe 9:38; Yûnus 10:23, 70; Ra‘d 13:26; Nahl 16:117; Enbiyâ 21:111; Kasas 28:61; Mü’min 40:39; Şûrâ 42:36; Zuhruf 43:35; Hadîd 57:20.
  923-) En‘âm 6:122; Tevbe 9:37; Yûnus 10:12; Ra‘d 13:33; Mü’min 40:37.
  • Bakara 2/36 Âl-i İmrân 3/14 Âl-i İmrân 3/185 Âl-i İmrân 3/197 Nisâ 4/77 A‘râf 7/24 Tevbe 9/38 Yûnus 10/23 Yûnus 10/70 Ra‘d 13/26 Nahl 16/117 Enbiyâ 21/111 Kasas 28/61 Mü'min 40/39 Şûrâ 42/36 Zuhruf 43/35 Hadîd 57/20 En‘âm 6/122 Tevbe 9/37 Yûnus 10/12 Ra‘d 13/33 Mü'min 40/37
• 924-) Kehf 18:35.
  925-) Semerkandi, age., II, 367; Taberi, age., XV, 253-256; XVI, 120; Zemahşeri, age., II, 697; III, 36; Razi, age., XXI, 131.
  • Kehf 18/35
• 926-) Bakara 2:201.
  927-) Bu rivayetin Gazâlî’nin İhyâ’sında yer aldığı ve manasının doğru olduğu ifade edildiği gibi, bunun sahih olmadığını ifade edenler de vardır. Bilgi için bk. İsmail b. Muhammed el-‘Aclûnî, Keşfu’l-Hafâ ve Müzîlü’l-İlbâs, Beyrut, 1988, s. 412.
  • Bakara 2/201
• 928-) Taberi, age., XV, 253.