İsrâ Suresi

Mekke’de risâletin 11-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 111 âyetten oluşan, adını birinci âyette geçen “gece yürütmek” anlamındaki اَسْرٰى esrâ/isrâ’ kelimesinden alan İsrâ’ sûresi, inişe göre 68, resmî sıralamada ise 17. sûredir. 2-8 ve 101-104. âyetlerinde ele alınan konu gereği bu sûreye Benî İsrâil sûresi de denmektedir.

İsrâ’ sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Nahl sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrede de kâinat kitabının âyetlerinden söz edilmekte (İsrâ’ 13; Nahl 10-16), öldükten sonra diriltilmeyi inkâr edenler kınanmakta (İsrâ’ 49-51; Nahl 38), şeytanın insanları etkilemeye çalışacağı (İsrâ’ 62-65; Nahl 98-100), Yüce Allah’a çocuk isnadının korkunç bir hata oluşu (İsrâ’ 40; Nahl 56-60), Allah’a ortak koşan müşriklerin şirkinden O’nun yüce ve münezzeh olduğu (İsrâ’ 43; Nahl 1) gibi konular iki sûrenin ortak içerikleri arasında yer almaktadır. İsrâ’ sûresi, isrâ’ denen olayı ifadeyle başlamakta, İsrailoğullarının nankörlüğüne dikkat çekilmekte, Kur’ân’ın tek gerçek yola ileticiliğine, mahşerde yaşanacak hakikatlere gönderme yapılmaktadır.

22. âyetten itibaren, tevhid vurgusu başta olmak üzere, ana-babaya iyilikten Yüce Allah’a çocuk isnadının korkunç bir hata oluşuna varıncaya kadar pek çok prensip gündeme getirilmektedir. Daha sonra kâinattaki bütün mahlûkatın Yüce Allah’ı tesbih ettiği, öldükten sonra diriltilmeyi inkâr edenlerin hatalı inanışları, mucize beklentilerinin reddediliş gerekçeleri ele alınmaktadır.

61. âyetten itibaren, Hz. Âdem için İblis’in secdeden kaçınması, sonrasında insanları saptırmaya çalışacağını söylemesi, Yüce Allah’ın insanlara pek çok ihsanı ve ikramı dile getirildikten sonra, müşriklerin Hz. Peygamber’i rahatsız etmeye çalışmaları ve sonrasında onlara verilen cevaplar ele alınmaktadır.

78. âyetten itibaren, namaz ibadeti, gece Kur’ân okuyuşları, vahyin inançsızlıklara karşı şifa oluşu, ruhun insan idrakini aşan yönü ile insanların ve cinlerin Kur’ân’ın bir benzerini getiremeyecekleri bilgisi ifade edilmektedir.

90. âyetten itibaren, muhatapların Hz. Peygamber’den sıra dışı beklentileri ve bunlara verilen cevaplar, mahşeri inkâr edenlerin oradaki diriltiliş biçimi ile Yüce Allah’ın kudretine dair bilgilendirmeler gündeme getirilmektedir.

100. âyetten itibaren, İsrailoğullarına verilen dokuz delil ile Firavun’un Hz. Mûsâ’yı suçladığı cümlelere yer verilmekte, vahyin peyderpey okunması gerekliliği ile ona gönül verenlerin ayırt edici hassasiyetleri beyan edilmektedir.

Sûrenin sonunda ise Yüce Allah’ın hamde layık yegâne kudret oluşu, çocuk edinmediği, yaratmada ortağının bulunmadığı, acizliğe düşmediği, bu yüzden de yardımcıya ihtiyaç hissetmediği dile getirilmektedir.

ı. (18. Ayet:) Dünyayı Tercihin Feci Akıbeti

مَنْ كَانَ يُر۪يدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ ف۪يهَا مَا نَشَآءُ لِمَنْ نُر۪يدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلٰيهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا “Kim bu çabucak geçen (dünyayı) isterse, ona yani (helakini) dilediğimiz kimseye dilediğimiz kadarını dünyada hemen veririz. Sonra da onu kınanmış ve kovulmuş olarak gireceği cehenneme yerleştirmiş (olacağız).”

Ayetteki مَنْ كَانَ يُر۪يدُ men kâne yürîdü ifadesi “her kim isterse, isteyen kişi”; الْعَاجِلَةَ el-‘âcilete kelimesi “acil olanı, dünyayı”; عَجَّلْنَا ‘accelnâ fiili “hemen veririz”; لَهُ lehû ifadesi “ona”; ف۪يهَا fîhâ ifadesi “orada”;مَا نَشَآءُ mâ neşâu ifadesi “dilediğimizi”;لِمَنْ نُر۪يدُ limen nürîdü fiili “istediğimiz kişi(ler)e”; ثُمَّ sümme edatı “sonra”; جَعَلْنَا ce‘alnâ fiili “kılarız, yaparız”; لَهُ lehû ifadesi “ona, onun için”; جَهَنَّمَ cehenneme kelimesi “cehennemi”;يَصْلٰيهَا yaslâhâ fiili “oraya girecek, yaslanacak”;مَذْمُومًا mezmûmen kelimesi “kınanmış olarak”;مَدْحُورًا medhûran sözcüğü ise “kovulmuş olarak” demektir.

Burada inkârcı insanın isteklerine Yüce Allah’ın ne cevap vereceği ve bu insan tipinin sonunun nasıl gerçekleşeceği gündeme getirilmektedir.

1. مَنْ كَانَ يُر۪يدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ ف۪يهَا مَا نَشَآءُ لِمَنْ نُر۪يدُ “Kim bu çabucak geçen (dünyayı) isterse, ona yani (helakini) dilediğimiz kimseye dilediğimiz kadarını dünyada hemen veririz.” Bu ayetteki mesaj surenin daha önce incelediğimiz ve sorumluluğun şahsiliğini ortaya koyan İsrâ 17:13. ayetle yakından ilgilidir. Nitekim kul neyi isteyip tercih edeceğine kendisi karar verdiği için tercihinin sonuçlarına da katlanacaktır.

Kur’an’da üç kez¹³² geçen الْعَاجِلَة el-‘âcileh kelimesi “acil olan, yakında, hemen, şimdiki, burada olan, gelip geçici, çarçabuk geçen, dünya, dünya hayatı” demektir. Buradaki عَجَّلْنَا ‘accelnâ fiili de buna uygun olarak “acele, hemen, buradaki, dünya hayatı” anlamını içermektedir.

Yüce Allah kulları içinden her kim bu dünya hayatı için isteklerde bulunursa, yani bu dünya için çalışır, amelinin karşılığını bu dünya hayatında almak isterse “helakini” dilediği bu kişilere Allah’ın dilediği kadarını bu hayatta hemen vereceğini beyan etmektedir.¹³³ Ayette yer alan لِمَنْ نُر۪يدُ limen nürîdü “dilediğimiz kişi için” ifadesi daha önce geçen لَهُ lehû ifadesinden bedel-i ba‘d mine’l-küll’dür; yani لَهُ lehû ifadesiyle kast edilen kişilerin bir bölümünü içermektedir.¹³⁴

Anlaşılan o ki, insanlar dünya için isteklerde bulunurlar; ancak Yüce Allah her isteyene istediği kadar her şeyi vermeyeceğini, dilediği kişilere kendisi ne kadar diliyorsa o kadar vereceğini bildirmektedir. Çünkü herhangi bir davranışın değeri çalışanın isteği ile değil, çalıştıranın kabul etmesi ile belirlenir. Aksi takdirde insanın isteklerinin sınırı belirlenemez.

Özellikle bu insan münafık, gösterişçi, dünyayı aşırı seven, başka bir özlemi olmayan¹³⁵ ve ahiret hayatına iman etmemiş biri ise onun dünya hayatına dair isteklerinin sınırı bellli olmaz. Bu nedenle, Yüce Allah kullarından her kim bu dünya hayatını ve onun ödülünü isterse Allah kim için ne kadar dilerse onu hemen vereceğini bildirmektedir.

Şûrâ 42:20’de şöyle buyurulmaktadır: “Kim ahiret ekinini (kazancını, kârını, nimetini) istiyorsa, onun kazancını arttırırız. Kim de dünya kârını istiyorsa ona da dünyadan bir şeyler veririz. Fakat onun ahirette hiçbir nasibi olmaz.” Yüce Allah ahiret kârını isteyenlere bunun çok daha fazlasını vereceğini beyan ettikten sonra, vahyin mesânîlik özelliği gereği sözü dünya ekinini yani dünyalıkları isteyenlere getirmektedir. Bu çerçevede tercihini dünya ve dünyalıklar olarak belirleyenlere de istediklerinin bir bölümünü vereceğini, ancak onların ahiretten hiçbir paylarının ve nasiplerinin olmayacağını haber vermektedir.

Konuyla ilgili olarak Âl-i İmrân 3:145’te şöyle buyurulmaktadır: “Hiçbir kimse yok ki, ölümü Allah’ın iznine bağlı olmasın. (Ölüm), belli bir süreye göre yazılmıştır. Her kim, dünya nimetini isterse, kendisine ondan veririz; kim de ahiret sevabını isterse, ona da bundan veririz. Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız.”

Bu konuda Hûd 11:15’te şöyle buyurulmaktadır: “Kim, (yalnız) dünya hayatını ve zinetini istemekte ise, işlerinin karşılığını orada onlara tam olarak veririz ve orada onlar hiçbir zarara uğratılmazlar.” Hem bu ayeti hem de yorumunu yapmakta olduğumuz ayeti birlikte düşündüğümüzde Yüce Allah’ın her isteyene istediğini değil, hak ettiğini vereceğini beyan etmiş olmaktadır.

Bu arada her namazda okuduğumuz bir dua olan Bakara 2:200’de de şu beyanlar zikredilmektedir: “İnsanlardan öyleleri var ki: ‘Ey Rabbimiz! Bize dünyada ver’ derler. Böyle kimselerin ahiretten hiç nasibi yoktur.”

Dolaylı da olsa konuyla ilgili olarak Kehf 18:103-106’da şöyle buyurulmaktadır: “De ki: Size, (yaptıkları) işler bakımından en çok ziyana uğrayanları bildirelim mi? (Bunlar) iyi işler yaptıklarını sandıkları halde dünya hayatında çabaları boşa giden kimselerdir. İşte onlar, Rablerinin ayetlerini ve O’na kavuşmayı inkâr eden, bu yüzden amelleri boşa giden kimselerdir ki, biz onlar için kıyamet gününde hiçbir ölçü tutmayacağız (onlara değer vermeyeceğiz). İşte, inkâr ettikleri, ayetlerimi ve resullerimi alaya aldıkları için onların cezası cehennemdir.”

Ahkâf 46:20’de dile getirildiği üzere, böylelerine mahşerde de şöyle denilecektir: “İnkâr edenler ateşe arz olunacakları gün (onlara şöyle denir:) Dünyadaki hayatınızda bütün güzel şeylerinizi harcadınız, onların zevkini sürdünüz. Bugün ise yeryüzünde haksız yere büyüklük taslamanızdan ve yoldan çıkmanızdan dolayı alçaltıcı bir azap göreceksiniz!”

2. ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلٰيهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا “Sonra da onu kınanmış ve kovulmuş olarak gireceği cehenneme yerleştirmiş (olacağız).” Yüce Allah sadece dünya hayatını tercih edip ödüllerini de sadece bu dünya hayatında almak isteyenlere bunların hak ettiği kadarını vereceğini beyan ettikten sonra, böylesi kişilerin kınanmış ve huzurdan kovulmuş bir şekilde cehenneme atılacağını haber vermektedir.

İşte aceleyle hareket edip neyi, ne zaman ve ne için isteyeceğini doğru belirlemeyenlerin akıbetlerinin korkunç olacağı bildirilmektedir. Esasında İsrâ 17:11’de de açıkladığımız üzere, nankör insan hayrı istediği gibi şerri de ister; böylece felakete davetiye çıkardığının farkına bile varamaz. İnsanın aceleciliğiyle ilgili detaylı bilgileri söz konusu ayette verdiğimiz için burada benzer şeyleri tekrarlamak istemiyoruz.

Ayetin sonunda yer alan مَذْمُومًا mezmûmen ve مَدْحُورًا medhûran kelimeleri, yaşanacak felaketi ve çaresizliği ortaya koymak üzere cehenneme atılacak olan ve sadece dünya hayatını bilip bütün beklentilerini dünyada elde etmeyi isteyen kişilerin “kınanmış, hor, hakir, zelil, perişan, Allah’ın rahmetinden ve merhametinden kovulmuş, huzurdan atılmış, dışlanmış, her hayırdan uzak tutulmuş”¹³⁶ bir şekilde azaba yaslanacaklarını ortaya koymaktadır.

Dünya hayatını ve ödüllerini isteyenler başka bir payın daha kendileri için belirlendiğini unutmuşlardır. İşte Yüce Allah onların ahirette de paylarının ayrılmış olacağını ve bunun ateş azabı olan cehenneme atılmak şeklinde gerçekleşeceğini haber vermektedir.

Dipnotlar

• 132-) İsrâ 17:18; Kıyâmet 75:20; İnsân 76:27.
  • İsrâ 17/18 Kıyâmet 75/20 İnsân 76/27
• 133-) Semerkandi, age., II, 321; Taberi, age., XV, 59.
  134-) Zemahşeri, age., II, 630.
  135-) Zemahşeri, age., II, 630.
• 136-) Semerkandi, age., II, 321; Taberi, age., XV, 59.