Hicr Suresi

Mekke’de risâletin 11-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 99 âyetten oluşan, adını 80. âyette geçen ve Hz. Sâlih’ın kavminin adı olan الْحِجْر el-hıcr kelimesinden alan Hıcr sûresi, inişe göre 72, resmî sıralamada ise 15. sûredir.

Hıcr sûresi, resmî sıralamada öncesindeki İbrâhim sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Her iki sûrenin de aynı mukatta‘a harfleriyle başlayıp ilahi mesaja dikkat çekilmesi (İbrâhim 1; Hıcr 1) ortak yanlardandır. Ayrıca her iki sûrede de peygamber kıssalarına (İbrâhim 5-17, 35-41; Hıcr 26-84), özellikle Hz. İbrâhim kıssasıyla ilgili bilgilere yer verilmesi (İbrâhim 35-41; Hıcr 51-60), kâinat kitabına yönelik ifadeler (İbrâhim 32-33; Hıcr 16-22), şeytanın insanoğlunu saptırmaya çalışmasıyla ilgili beyanları (İbrâhim 22; Hıcr 39-40) iki sûrenin ortak konuları arasında sayılabilir.

Hıcr sûresi, mukatta‘a harferiyle başlamakta, kâfirlerin pişmanlıklarına yer verilmekte, kâfirlerin bu hayatı anlamsız bir şekilde yaşamakta oldukları, her kavmin belli bir süresinin bulunduğuna dikkat çekilmektedir. Altıncı âyette müşriklerin Hz. Peygamber’e mecnun demeleri sonrasında melek beklentilerine cevap verilmekte, vahyi indiren kudretin onu korumaya da gücünün yeteceği bildirilmektedir.

10. âyetten itibaren, önceki milletlere de peygamberler gönderildiği, kendileriyle alay edildiği, ilâhî sünnetin onlara da uygulandığı, olağanüstülükler görseler de bunun büyü olduğunu söylemiş olacakları bildirilmektedir.

16. âyetten itibaren, göğün süslü yapısı, şeytanların bilgi çalma girişimlerine karşı korunaklılığı, yeryüzünün çeşitli özelliklerle şekillendirilmiş olması, orada insanoğlunun yaşaması için bütün düzenlemelerin yapılması, yağmurun, hazinelerin ve rüzgârların durumu vs. konularda bilgiler verilmekte, diriltenin de öldürenin de nihayet her şeyin sonuna vâris olacak kudretin de Yüce Allah olduğu beyan edilmektedir.

24. âyetten itibaren, insanoğlunun yaratılış süreciyle ilgili bilgiler verildikten sonra, meleklerin durumu ile İblis’in karşı çıkışı ele alınmakta, bu özellikte devam edenler için cehennemin ceza durağı olacağı haber verilmekte, 45. âyetten itibaren bu defa muttakilerin ödüllerine ve Yüce Allah’ın bağışlayıcılığına dair müjdeler verilmektedir.

51. âyetten itibaren, sırasıyla Hz. İbrâhim, Hz. Lût, Eykeliler ve nihayet sûreye adını veren Hıcr ashabıyla ilgili kıssalara çeşitli boyutlarda yer verilmektedir. 85. âyetten itibaren de göklerin, yeryüzünün ve ikisi arasındakilerin bir anlam ve amaç için yaratıldığı, Hz. Peygamber’e “tekrarlanan yedili” yani bütün Kur’ân’ın vahyedildiği bildirilmektedir.

88. âyetten itibaren, Hz. Peygamber’in dünyalıklara özenmemesi, müminlere merhamet kanatlarını germesi gerektiği, onun apaçık bir uyarıcı olduğu, dinde ayrılıklar peşinde koşanların bunun hesabını verecekleri, müşriklerden yüz çevirmek gerektiği, alay edenlerin hesabını Yüce Allah’ın göreceği, Hz. Peygamber’in muhatapları nedeniyle yüreğinin daraldığı, tesbih ve secde emrinin devam ettiği ve ölüm gelinceye kadar ibadete devamın zorunlu olduğu beyan edilmektedir.

ı. (16-18. Ayetler:) Göklerin Yapısı ve Korunmuşluğu

وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِي السَّمَآءِ بُرُوجًا وَزَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِر۪ينَ وَحَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَج۪يمٍ اِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَاَتْبَعَهُ شِهَابٌ مُب۪ينٌ “Yemin olsun ki biz gökte birtakım burçlar yarattık ve bakanlar için onu süsledik. Onu (göğü), taşlanmış (kovulmuş) her şeytandan koruduk. Ancak duyma (gizlice dinleme, bilgi) hırsızlığı yapan olursa, onun da peşine açık bir alev yumağı takılır.”

Buradaki وَلَقَدْ جَعَلْنَا ve lekad ce‘alnâ fiili “yemin olsun ki yapmıştık, yaratmıştık”; فِي السَّمَآءِ fi’s-semâi ifadesi “gökte”; بُرُوجًا burûcen kelimesi “burçlar, takımyıldızı”; وَزَيَّنَّاهَا ve zeyyennâhâ fiili “ve onu süslemiştik”; لِلنَّاظِر۪ينَ li’n-nâzırîne ifadesi “bakanlar için”; وَحَفِظْنَاهَا ve hafıznâhâ fiili “ve onu korumuştuk”; مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَج۪يمٍ min külli şeytânin racîmin tamlaması “her kovulmuş şeytandan”;اِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ illâ menisteraka istisnası “çalma girişiminde bulunan hariç”; السَّمْعَ es-sem‘a sözcüğü “dinleme (şeklinde)”; فَاَتْبَعَهُ fe etbe‘ahû fiili “ve onu takip etmişti”; شِهَابٌ مُب۪ينٌ şihâbun mübînun tamlaması ise “apaçık bir alev” demektir.

Burada gökyüzüne yerleştirilen burçlara ve o yapının şeytan müdahalesinden korunmuşluğuna dair bilgiler gündeme getirilmektedir.

1. (16. Ayet:) وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِي السَّمَآءِ بُرُوجًا وَزَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِر۪ينَ “Yemin olsun ki biz gökte birtakım burçlar yarattık ve bakanlar için onu süsledik.” Yüce Allah bu ayette gökyüzünde birtakım burçlar yarattığını, böylece göğe bakanlar için onları süslediğini beyan etmektedir.

a) وَلَقَدْ جَعَلْنَا فِي السَّمَآءِ بُرُوجًا “Yemin olsun ki biz gökte birtakım burçlar yarattık.” Buradaki السَّمَآء es-semâ’ kelimesi, “yükseklik” anlamında uzay boşluğunu ve muhtemelen bütün yıldız ve gezegenleri, hatta takımyıldızlarını içermektedir.

B-r-c kökünden gelen kelimeler Kur’an’da fiil olarak “açılıp saçılmak, kendini göstermek”,⁶⁵ isim olarak çoğul kalıpta “köşkler” anlamında kullanılmaktadır.⁶⁶ الْبُرُوجِ/بُرُوج el-burûc/burûc kelimesi, الْبُرجِ el-burc kelimesinin çoğuludur ve “yıldızlar, gezegenler”, “köşkler”, “kum ve yağmur”, “Güneş ve Ay’ın menzilleri”, “gezegenlerin konaklama yerleri”, “atlar” ve “güzel yaratıklar” gibi anlamlara gelmektedir.⁶⁷

Yorumunu yapmakta olduğumuz Hicr 15:16’da, ayrıca Furkân 25:61 ve Burûc 85:1’de yer alan الْبُرُوجِ/بُرُوج el-burûc/burûc kelimeleri isim olarak geçmekte ve “burçlar, yıldızlar, takımyıldızları” anlamına gelmektedir. Bazı müfessirlerimiz maksadı “gökteki saraylar, köşkler” şeklinde anlasa da büyük çoğunluk bunların “görünen şey” anlamından hareketle “gökteki yıldızlar” veya “yıldız kümeleri” ya da “12 burç (Zodyak)” olduğunu beyan etmişlerdir.⁶⁸ Bu üç ortak kullanımdan hareketle, ayetteki mesajın “gökte burçların bulunması” ve “görünen yıldızlara sahip olması” anlamına geldiği görüşü diğerlerine göre daha öndedir.

Sâffât 37:6’da Yüce Allah şu bilgiyi vermektedir: “Muhakkak ki biz yakın göğü, bir süsle, gezegenlerle süsledik.” Yüce Allah “en yakın göğü” gezegenlerle süslediğini beyan etmektedir. Bu konuyla ilgili olarak Mülk 67:5’te şöyle buyurulmaktadır: “Andolsun ki, biz en yakın göğü kandillerle süsledik.”

Sâffât 37:6. ayette ز۪ينَةٍۨ الْكَوَاكِبِ zînetin el-kevâkib ifadesi kullanılmışken, Mülk 67:5’te “kandiller” manasına gelen مَصَاب۪يح mesâbîh kelimesi, Furkân 25:61 ve yorumunu yapmakta olduğumuz Hicr 15:16’da ise بُرُوج burûc “takımyıldızları” ifadesi kullanılmaktadır. Ayetlerin birbirini tefsir ettiği gerçeğinden hareketle, maksadın “yıldız ve gezegenler”den oluşan bütün gök cisimleri olduğunu ve Yüce Allah’ın bunlarla “en yakın göğü süslediğini” söyleyebiliriz. Zaten üç ayette yer alan زَيَّنَّا zeyyennâ fiilinin verdiği anlam ve Hicr 15:16’da dikkat çekilen husus budur.

b) وَزَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِر۪ينَ “(İbret nazarıyla) bakıp seyredenler için onu süsledik.” Yüce Allah göğe yerleştirdiği takımyıldızları sayesinde ibret almak ve Yüce Allah’ın kudret ve ihtişamını görmek isteyenler için⁶⁹ göğe doğru bakanlara onu süslediğini beyan etmektedir. Hicr 15:16 ve Furkân 25:61’de “burçlardan, yani takımyıldızları”ndan, Sâffât 37:6’da “gezegenlerden oluşan süs”lerden, Fussilet 41:12 ve Mülk 67:5’te “kandiller”den söz edilmekte, Kâf 50:6’da ise sadece “süsledik” ifadesi zikredilmektedir.

Konuyla ilgili bu dört ayetteki bilgilerden hareketle, göklerdeki süslerin bakıp seyretmek isteyenler için bir süs görüntüsü verdiğini söyleyebiliriz. Öte yandan, bütün gök cisimlerinin olduğu gibi diğer yaratılmışların her birinin de mutlak surette bir yaratılış amacı vardır ve bunlar büyük sistemin varlığını devam ettirmede çok önemli görevleri olduğu anlaşılmaktadır.

Ayetteki زَيَّنَّا zeyyennâ “biz süsledik” ifadesi, insanların kendi evlerini veya mabedlerini kandillerle süslemelerini hatırlatmakta ve insan kaynaklı süslemeye göre ilahi süslemenin ihtişamını ve erişilmezliğini zihinlere kazımaktadır. Konuyla ilgili bütün ayetleri birlikte düşündüğümüzde, yorumunu yapmakta olduğumuz ayette sözü edilen süslemenin en yakın gökle ilgili olduğunu söyleyebiliriz.

Bu ifade diğer yıldız ve gezegenlerin de diğer galaksiler için birer süs olduğu gerçeğini iptal etmez. Çünkü Bakara 2:29’da da açıkladığımız üzere, Kur’an’da sözü edilen “yedi kat gök” ifadesi, birden çok gök sisteminin bulunduğunun bir delilidir. Özellikle göklerin “yedi kat” oluşu hakkındaki ifadeleri “çokluk” manasına almanın yanında “hakikat” anlamında kabul etmek de elbette mümkündür. Çünkü Kur’an’da “göklerin yedi kat” olduğuyla ilgili yedi ayet vardır⁷⁰ ve “yedi” rakamı hepsinde de aynıdır.

Dipnotlar

• 65-) Nûr 24:60; Ahzâb 33:33.
  66-) Nisâ 4:78.
  67-) Semerkandi, age., II, 264, 568; III, 563; Taberi, age., XIV, 14; XXX, 127-128; Râzî, age., XVIII, 168; XXXI, 113.
  68-) Yazır, age., IX, 94-95.
  • Nûr 24/60 Ahzâb 33/33 Nisâ 4/78
• 69-) Razi, age., XVIII, 168.
  70-) Bakara 2:29; İsrâ 17:44; Mü’minûn 23:86; Fussilet 41:12; Talâk 65:12; Mülk 67:3; Nûh 71:15.
  • Bakara 2/29 İsrâ 17/44 Mü'minûn 23/86 Fussilet 41/12 Talâk 65/12 Mülk 67/3 Nûh 71/15