İbrâhîm Suresi

Mekke’de risâletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 52 âyetten oluşan, adını 35-41. ayetler arasındaki “Hz. İbrahim kıssası” nedeniyle 35. ayette geçen اِبْرٰه۪يم [ibrâhîm] kelimesinden alan bu sure, inişe göre 65, resmî sıralamada ise 14. sûredir.

İbrâhim sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Ra‘d sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrenin de mukatta‘a harfleriyle başlaması, ilk âyetlerinde Kitâb’a dikkat çekilmesi, kâinat kitabından örnekler verilmesi (İbrâhim 32-33; Ra‘d 2-4), hak-bâtıl karşılaştırılması (İbrâhim 24-26; Ra‘d 17) gibi konular iki sûrenin adeta birbirinin devamı olduğu izlenimi vermektedir.

İbrâhim sûresi, peygamber görevlendirmenin ve kitap göndermenin gerekçesiyle başlamakta, dünyayı âhirete tercih etmenin sonuçları hakkında bilgi ile devam etmektedir. Bu arada 4. âyette her peygamberin kendi kavminin diliyle gönderilme amacının “kavmine açıklamalarda bulunulması olduğu” belirtilmekte, dileyenin saptırılabileceği, dileyenin de hidayete erdirileceği ifade edilmektedir. 5. âyetten itibaren, Hz. Mûsâ, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih ve onlardan sonraki peygamberlerin kıssası genel hatlarıyla verilmekte, inkarcıların mahşerdeki feci akıbeti, cehennemin ebediliği ve korkunç şiddeti ile kafirlerin davranışlarının rüzgara kapılmış kül gibi sağa sola savrulacağı gündeme getirilmektedir.

21. âyetten itibaren, dünya hayatında saptırılanların saptıranlarla mahşerde yaşayacağı konuşmalar, karşılıklı suçlamalar ele alınmakta, şeytanın kendisini nasıl savunacağıyla ilgili bilgiler verilmekte, zalimlerin azaba gireceği, müminlerin ise cennete alınacağı bildirilmektedir.

24. âyetten itibaren, iyi ve faydalı sözle kötü sözün mukayesesi yapılmakta, iman edenlerin dünyada ve âhirette ilahi desteğe sahip kılınacağı müjdelenmektedir. 32. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları verilmekte, ardından Yüce Allah’ın nimetlerinin sayılamayacak kadar çok olduğu bildirilmektedir.

Sûrenin 35-41. âyetlerinde Hz. İbrâhim’in kıssasından bir bölüm aktarılmakta, çeşitli dua cümlelerine yer verilmektedir. Son bölümde Yüce Allah’ın hayata müdahil oluşu anlamında çeşitli bilgiler verilerek, zalimlerin mahşerdeki feci akıbeti gündeme getirilmektedir. Ayrıca âhirette yeryüzünün ve göklerin alacağı yeni duruma da değinilmekte, suçluların çaresiz bir şekilde azaba atılacağı haber verilmektedir.

Son âyette ise bu vahyin insanlık için bir tebliğ ve mesaj olduğu beyan edilerek tevhid vurgusu yapılmaktadır.

ıı. (48. Ayet:) Mahşerdeki Yeni Yapılanmalar

يَوْمَ تُبَدَّلُ الْاَرْضُ غَيْرَ الْاَرْضِ وَالسَّمٰوَاتُ وَبَرَزُوا لِلّٰهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ “O gün, yeryüzü başka bir yeryüzüne değiştirilecek; gökler de (başka göklere değiştirilecektir). (İnsanlar) el-vâhıd (tek), el-kahhâr (her şeyden güçlü, mutlak otorite sahibi) olan Allah’ın huzuruna çıkacaklardır.”

Ayetteki يَوْمَ yevme kelimesi “şu gün, o gün”; تُبَدَّلُ tübeddelü edilgen fiili “değiştirilecektir”; الْاَرْضُ el-ardu kelimesi “yeryüzü”; غَيْرَ الْاَرْضِ ğayra’l-ardı ifadesi “başka bir yere”;وَالسَّمٰوَاتُ ve’s-semâvâtü sözcüğü “ve gökler de”; وَبَرَزُوا ve berazû fiili “ve (huzura) çıkmış olacak”; لِلّٰهِ lillâhi ifadesi “Allah için, Allah’ın huzuruna”; الْوَاحِدِ el-vâhıdi kelimesi “tek (olan)”; الْقَهَّارِ el-kahhâri sözcüğü ise “mutlak üstün (olan)” demektir.

Burada mahşer şartları ve insanların Yüce Allah’ın huzuruna çıkartılışları hakkındaki bilgiler gündeme getirilmektedir.

1.يَوْمَ تُبَدَّلُ الْاَرْضُ غَيْرَ الْاَرْضِ وَالسَّمٰوَاتُ “O gün, yeryüzü başka bir yeryüzüne değiştirilecek; gökler de (başka göklere değiştirilecektir).” Yüce Allah azgın zalimlerden dünyada yaptıklarının hesabını soracağı yeri ve zamanı “mahşer” olarak belirlemekte ve o gün yeryüzünün de gökyüzünün de değişim geçirmiş olarak orada yer alacağını haber vermektedir.

Bu değişim Nisâ 4:56’da sözü edilen “derilerin değiştirilmesi”, Sebe’ 34:16’da “iki bahçenin değiştirilmesi”, Furkân 25:70’teki “kötülüklerin iyiliklere değiştirilmesi” gibi bir şeydir. Oradaki yeni durumun detayları hakkında Kur’an’da bilgi verilmediği için biz de konuyla ilgili güvenilir deliller olmadan açıklamalar yapmaktan kaçınıyoruz.

a) Yüce Allah mahşer şartlarında “yeryüzünün bir başka yeryüzüne dönüştürüleceğini” bildirmektedir. Bu konuyu Tâhâ 20:104-107’de ele alacağız. Burada ilgili ayetlerin meallerini hatırlatmakla yetineceğiz: “En akıllı (örnek) olanının, ‘Sadece bir gün kaldınız’ dediğinde diğerlerinin neler söyleyeceklerini gayet iyi biliriz. ‘(Ey Peygamber!) Sana (Son Saat’te) dağlar(ın durumun)dan soruyorlar. De ki: Rabbim onları öyle bir savuracak ki orada hiçbir çukur ve tümsek göremeyeceğin şekilde yerlerini dümdüz, bomboş bırakacaktır.”

Son Saat’te “dağların yürütülmesi”,¹¹¹³ “un ufak edilip savrulması”,¹¹¹⁴ “tıpkı bulutlar gibi hareket etmesi”,¹¹¹⁵ “serpilmesi”,¹¹¹⁶ “yeryüzü ve dağların birbirine şiddetli bir şekilde çarpılması”,¹¹¹⁷ “dağların yüne dönüşmesi”,¹¹¹⁸ “yürütülüp yerlerinin serap olması”,¹¹¹⁹ “dağların erimiş kum yığınına dönmesi”¹¹²⁰ ve “çalkalanması”¹¹²¹ gibi olaylar o günün dehşetini ortaya koymaktadır.

Bütün azamet ve kudretiyle sarsılmaz gibi duran bu büyük kütlelerin, yaşanacak dehşet nedeniyle yün gibi savrulacakları, etrafa saçılacakları ve varlıklarını koruyamayıp un ufak, toz toprak haline gelecekleri ifade edilmektedir. En büyük nesnelerin bu hale geldiği bir olayda insanları nasıl bir sonun beklediği, Yüce Allah hariç hiç kimse tarafından bilinemez. Savrulmalarının sonucunda dağların yerleri dümdüz, ova gibi bomboş ve bitkisiz bir hale gelecektir. Bu durumda yeryüzünde hiçbir çukur ve tümsek kalmayacaktır. Bütün bunlardan anlaşılan şudur: Demek ki Son Saat’te ve sonrasındaki kıyamet-ahiret sürecinde yeryüzü başka bir yeryüzüne değiştirilip dönüştürülecektir.

Yorumunu yapmakta olduğumuz İbrahîm 14:48’de de beyan edildiği gibi, yeryüzü başka bir yeryüzüne ve gökler de başka bir şekle dönüştürülmüş olacaktır. Enbiyâ 21:104’te ise göğün bir kâğıt rulosu gibi dürüleceği, sonra da yaratılışın iade edileceği beyan edilmektedir. Vâkı‘a 56:1-3’te “gerçekleşecek ve yalanlanamayacak hakikat meydana geldiğinde bu olayın alçaltan ve yükselten bir mahiyette olacağı” ifade edilmektedir. Alçaltan ve yükselten özellik bir eşitliğin ve şekil olarak bir denkliğin yaşanacağını gösterebilir. Dolayısıyla ayetlerin aynı hakikati ortaya koyduğunu söyleyebiliriz.

İlgili ayetlerde zikredilen عِوَج ‘ıvec kelimesi Tâhâ 20:107’de mahşer şartlarında yeryüzünün hiçbir şekilde “eğrilik” içermemesi manasında kullanılmışken, Tâhâ 20:108’de mahşerde insanları hesaba çağıracak “meleğin”, Zümer 39:28’de ise “Kur’an’ın” pürüzsüzlüğü için kullanılmaktadır. Ayrıca yine bu kelime beş ayette¹¹²² Yüce Allah’ın yolunu eğri büğrü göstermeye çalışanların fiillerinde kullanılmaktadır.

Yeni bir sistem kurulacak; yeryüzü yeni yapısıyla عِوَج ‘ıvec içermeyecek, yani “pürüzsüz ve engebesiz” bir mahiyet arz ederek اَمْت emt yani “tümsek” de olmayacak şekilde dümdüz, büyük ve geniş bir duruşma salonu haline getirilecektir. Yüce Allah Kehf 18:47’de Son Saat’te dağları yürüteceğini, yeryüzünü al açık bir hale getireceğini, insanları orada toplayacağını ve hiç kimseyi geride bırakmayacağını beyan etmektedir. Demek ki haşr denilen olay yeni bir şekil almış halde bu yeryüzünde yaşanacak ve herkes hak ettiği akıbetle karşılaşacaktır; kanaatimiz budur.

b) Çeşitli ayetlerde zikredildiği üzere, mahşer şartlarında gökler de değişime tabi tutulacaktır. Müzzemmil 73:18, İnfitâr 82:1 ve İnşikâk 84:1 gibi ayetlerde dile getirilen “göğün yarılması”, genellikle sistemin yıkılması anlamında yorumlanmıştır.¹¹²³ Oysa -ister inşikâk kelimesiyle, isterse infitâr kelimesiyle olsun- göğün yarılması, kıyametin peşi sıra sistemin yeniden kurulmasının ilk aşamasıdır. Bu yarılmada öncelikle gökyüzü, yani uzay göz alıcı bir kırmızılığa bürünecek,¹¹²⁴ çok güçlü bir şekilde bina edilen¹¹²⁵ ve benzersiz bir dengeye sahip kılınan gökyüzü¹¹²⁶ bütün direncini kaybedecektir.¹¹²⁷

Gökler açılıp kapıları olan bir görüntüye sahip kılınacak,¹¹²⁸ mevcut gizemli yapı bir anlamda bu özelliğini kaybedip, herkesin görebileceği şekilde ortaya serilecektir.¹¹²⁹ O gün gökyüzü, bulutlarıyla birlikte yarılacaktır.¹¹³⁰ Yani uzayın varlığı bütün halinde değişime tabi tutulacaktır. Kıyamette, sadece gökyüzü ve bulutlar değil, yeryüzü de çok hızlı bir şekilde yarılacaktır.¹¹³¹ Benzer şekilde Ay da aynı sonu yaşayacaktır.¹¹³²

İnşikâk 84:1’de geçen, göğün ve yerin yarılması, sahip oldukları sistemi kaybetmeleri demektir. Hiç şüphe yok ki bu bir yok oluş değil, yeni bir başlangıcın ilk aşamasıdır. Enbiyâ 21:104’te dile getirilen “göğün kâğıt tomarlarının dürülmesi gibi dürülmesi” ve peşinden “ilk yaratılışta olduğu gibi yaratılışın iade edilmesi”, ahirette yeni bir sistemin kurulacağının açık ifadesidir. Rûm 30:26-27’de, “göklerin ve varlıkların yaratılışından, yaratılışın tekrarından ve ikinci yaratmanın ilkine göre çok daha kolay olacağı”ndan söz edilmektedir.

Ayrıca Tekvîr 81:1-6’da “Güneş’in dürülmesi” gibi olaylar bu sistemin yıkılışını ifade ederken, hem İbrâhim 14:48, hem Tekvîr 81:11, hem İnfitâr 82:1-4, hem de İnşikâk 84:1-5’te “bu sistemin yeniden inşa edileceği ve ahiret şartlarına göre yeni bir düzenin kurulacağı” ifade edilmektedir. Üstelik bu yeni oluşum, Kur’an’ın açık ifadeleriyle yine bu toprakta ve uzayda,¹¹³³ ancak değişim geçirmiş bir halde gerçekleştirilecektir. Gerçeği sadece Yüce Allah bilmektedir.

Anlaşılan o ki, Son Saat ve kıyamet bir yok oluş değil, bir sistem değişikliğidir. Bu anlamda konuyla ilgili olarak Kur’an’da geçen infitâr ve münfetır kelimeleri, sanıldığının aksine, parçalanıp yok olmayı değil, özünde potansiyel olarak var kılınan bir yapının tıpkı çekirdeğin yarılması gibi yeniden hayat sahnesine çıkartılmasıdır. İşte yorumunu yapmakta olduğumuz İbrâhim 14:48’de de kast edilen husus da bir yok oluş değil, göklerin ve yeryüzünün bir değişime tabi tutulmasıdır.

2. وَبَرَزُوا لِلّٰهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ “(İnsanlar) el-vâhıd (tek), el-kahhâr (her şeyden güçlü, mutlak otorite sahibi) olan Allah’ın huzuruna çıkacaklardır.” İbrâhim suresinin 21. ayetinde de ifade ettiğimiz üzere, mahşer şartlarında insanlar Yüce Allah’ın huzuruna çıkartılacaklardır. “Ortaya çıkmak, öne atılmak, görünmek, gizli şeylerin ortaya çıkması”¹¹³⁴ anlamlarına gelen البروز el-bürûz kelimesinin Kur’an’daki kullanımlarına bakıldığında, Mü’min 40:16’da bunun öldükten sonra diriltilmenin ardından gerçekleşecek olan “huzurda toplanma”nın değişik bir ifadesi olduğu görülecektir: “O gün onlar (kabirlerinden) meydana çıkacaklar. Onların hiçbir şeyi Allah’a gizli kalmaz. Bugün hükümranlık kimindir (denilir)? Herşeye üstün olan tek Allah’ındır.”

Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette geçen بَرَزُوا berazû fiili “toplanmayı, yani haşri” ifade etmektedir.¹¹³⁵ Söz konusu kelime benzer bir anlamda İbrahim 14:21’de de geçmektedir. Yüce Allah, yorumunu yapmakta olduğumuz ayette insanların toplu bir şekilde kendi huzurunda toplanacağını beyan etmekte, bu arada iki sıfatını da zikretmektedir.

Yüce Allah bu ayette kendisini iki sıfatıyla tanıtmaktadır ki bunların ilki الْوَاحِد el-vâhıd kelimesidir ve Yüce Allah’ın ehadiyyetini, yani tek oluşunu ifade etmektedir. Diğeri ise Rabbimizin الْقَهَّار el-kahhâr sıfatıdır ki bu da “her şeyden güçlü, mutlak otorite sahibi, mahlukata üstün, sınır tanımayan, mutlak otorite sahibi, azap ediciliğinden korkulması, sakınılması gereken güç” manalarına gelmektedir.

Bu iki sıfat hakkında Sâd 38:65’te bilgi vereceğimiz için burada benzer şeyleri tekrarlamak istemiyoruz. Şu kadarını söylemekle yetinelim: Mahşerin sahibi olan kudret kendisini hem “tek” olarak hem de “gücü ve otoritesi hiç kimse tarafından altedilemez” şeklinde tanıtmaktadır. Demek ki bu gücün sahibi olmayanların mahşeri olmayacağı gibi, böyle varlıklara ilahlık isnadı da son derece yanlıştır ve sonu hüsranla neticelenecek korkunç bir vebali içermektedir.

Dipnotlar

• 1113-) Kehf 18:47; Tekvîr 81:3.
  1114-) Tâhâ 20:105.
  1115-) Neml 27:88.
  1116-) Vâkı‘a 56:5.
  1117-) Hâkka 69:14.
  1118-) Me‘âric 70:9; Kâri‘a 101:5.
  1119-) Nebe’ 78:20.
  1120-) Müzzemmil 73:14.
  1121-) Tûr 52:9.
  • Kehf 18/47 Tekvîr 81/3 Tâhâ 20/105 Neml 27/88 Vâkı‘a 56/5 Hâkka 69/14 Me‘âric 70/9 Kâri‘a 101/5 Nebe' 78/20 Müzzemmil 73/14 Tûr 52/9
• 1122-) Âl-i İmrân 3:99; A‘râf 7:45, 86; Hûd 11:19; İbrâhim 14:3.
  • Âl-i İmrân 3/99 A‘râf 7/45 A‘râf 7/86 Hûd 11/19 İbrâhîm 14/3
• 1123-) İnfitâr suresinin ilk ayetleri kıyâmet olarak, yani yıkılış anlamında değerlendirilmiştir. Taberi, age., XXX, 85; Semerkandi, age., III, 554; Zemahşeri, age., IV, 701; Razi, age., XXXI, 76-77; Kurtubî, age., XIX, 160; Muhammed b. Muhammed el-İmâdî Ebussuud, İrşâdü’l-Akli’s-Selîm ilâ Mezâye’l-Kur’âni’l-Kerîm, Beyrut, 1990, IX, 120; Yazır, age., IX, 46; Esed, age., s. 1243.
  1124-) Rahmân 55:37.
  1125-) Zâriyât 51:47.
  1126-) Rahmân 55:7.
  1127-) Hâkka 69:16.
  1128-) Nebe’ 78:19.
  1129-) Tekvîr 81:11.
  1130-) Furkân 25:25.
  1131-) Kâf 50:44.
  1132-) Kamer 54:1.
  • Rahmân 55/37 Zâriyât 51/47 Rahmân 55/7 Hâkka 69/16 Nebe' 78/19 Tekvîr 81/11 Furkân 25/25 Kâf 50/44 Kamer 54/1
• 1133-) Kehf 18:47; Tâhâ 20:106-107.
  1134-) Bu kelimenin anlamı için bk. Isfehânî, age., s. 118.
  • Kehf 18/47 Tâhâ 20/106 Tâhâ 20/107
• 1135-) Mahşerdeki aşamalardan birisi olan “Toplanma” ile ilgili geniş bilgi için bk. Okuyan, Kur’ân-ı Kerîm’e Göre Yedi Aşamada Âhiret, Düşün Yayınları, İstanbul, 2015.