İbrâhîm Suresi

Mekke’de risâletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 52 âyetten oluşan, adını 35-41. ayetler arasındaki “Hz. İbrahim kıssası” nedeniyle 35. ayette geçen اِبْرٰه۪يم [ibrâhîm] kelimesinden alan bu sure, inişe göre 65, resmî sıralamada ise 14. sûredir.

İbrâhim sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Ra‘d sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrenin de mukatta‘a harfleriyle başlaması, ilk âyetlerinde Kitâb’a dikkat çekilmesi, kâinat kitabından örnekler verilmesi (İbrâhim 32-33; Ra‘d 2-4), hak-bâtıl karşılaştırılması (İbrâhim 24-26; Ra‘d 17) gibi konular iki sûrenin adeta birbirinin devamı olduğu izlenimi vermektedir.

İbrâhim sûresi, peygamber görevlendirmenin ve kitap göndermenin gerekçesiyle başlamakta, dünyayı âhirete tercih etmenin sonuçları hakkında bilgi ile devam etmektedir. Bu arada 4. âyette her peygamberin kendi kavminin diliyle gönderilme amacının “kavmine açıklamalarda bulunulması olduğu” belirtilmekte, dileyenin saptırılabileceği, dileyenin de hidayete erdirileceği ifade edilmektedir. 5. âyetten itibaren, Hz. Mûsâ, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih ve onlardan sonraki peygamberlerin kıssası genel hatlarıyla verilmekte, inkarcıların mahşerdeki feci akıbeti, cehennemin ebediliği ve korkunç şiddeti ile kafirlerin davranışlarının rüzgara kapılmış kül gibi sağa sola savrulacağı gündeme getirilmektedir.

21. âyetten itibaren, dünya hayatında saptırılanların saptıranlarla mahşerde yaşayacağı konuşmalar, karşılıklı suçlamalar ele alınmakta, şeytanın kendisini nasıl savunacağıyla ilgili bilgiler verilmekte, zalimlerin azaba gireceği, müminlerin ise cennete alınacağı bildirilmektedir.

24. âyetten itibaren, iyi ve faydalı sözle kötü sözün mukayesesi yapılmakta, iman edenlerin dünyada ve âhirette ilahi desteğe sahip kılınacağı müjdelenmektedir. 32. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları verilmekte, ardından Yüce Allah’ın nimetlerinin sayılamayacak kadar çok olduğu bildirilmektedir.

Sûrenin 35-41. âyetlerinde Hz. İbrâhim’in kıssasından bir bölüm aktarılmakta, çeşitli dua cümlelerine yer verilmektedir. Son bölümde Yüce Allah’ın hayata müdahil oluşu anlamında çeşitli bilgiler verilerek, zalimlerin mahşerdeki feci akıbeti gündeme getirilmektedir. Ayrıca âhirette yeryüzünün ve göklerin alacağı yeni duruma da değinilmekte, suçluların çaresiz bir şekilde azaba atılacağı haber verilmektedir.

Son âyette ise bu vahyin insanlık için bir tebliğ ve mesaj olduğu beyan edilerek tevhid vurgusu yapılmaktadır.

ı. (42. Ayet): ZâlimlereAzabın Mahşere Bırakılması

وَلَا تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ اِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ ف۪يهِ الْاَبْصَارُ “Zalimlerin yaptıklarından Allah’ı sakın habersiz sanma! Şüphesiz ki (Allah) onları (cezalandırmayı), korkudan gözlerin dışarı fırlayacağı bir güne erteliyor.”

Ayetteki وَلَا تَحْسَبَنَّ [velâ tahsebenne ] emri “ve sakın sanmayasın”; اللّٰهَ [allâhe] kelimesi “Allah’ı”; غَافِلًا [ğâfilen] kelimesi “habersiz, gafil”; عَمَّا يَعْمَلُ [‘ammâya‘melu] fiili “yaptıklar şeylerden, yaptıklarından”; الظَّالِمُونَ [ez-zâlimûne] sözcüğü “zalimler in, haksızlık edenlerin”; اِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ [innemâyuahhıruhum] fiili “onları sadece tehir ediyor, erteliyor”; لِيَوْمٍ [liyevmin] kelimesi “(şöyle) bir gün e ki”; تَشْخَصُ [teşhasu] fiili “dışarı fırlar”; ف۪يهِ [fîhi] ifadesi “onda”; الْاَبْصَارُ [el-ebsâru] sözcüğü ise “gözler” demektir.

Olumlu bir örnek olan Hz. İbrahim’le ilgili bilgiler ve tevhidin çeşitli ilkeleri verildikten sonra burada yeniden olumsuz insanların mahşerdeki durumu gündeme getirilmektedir.

Yüce Allah bu ayette Hz. Peygamber’e ve onun şahsında bütün insanlara seslenmekte ve zalimlerin yaptıklarından habersiz olmadığını, sadece azaplarını mahşere tehir ettiğini beyan etmektedir.

Yüce Allah, surenin 42-52. ayetlerinde zalimler ve akıbetleriyle ilgili çeşitli konularda Hz. Peygamber’i ve dolayısıyla müminleri inşa etmekte, nankörlere yönelik nimetlerini hatırlatmakta, tuzaklarının boşa çıkacağını bildirmekte, mahşerdeki yeni yapılanma hakkında malumat vermekte ve vahyin evrensel mesajını beyan etmektedir.

1. وَلَا تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ “Zalimlerin yaptıklarından Allah’ı sakın habersiz sanma!” Yüce Allah zalimlerin, yani öncelikle Mekkeli müşriklerin yaptıklarından haberdar olduğunu Hz. Peygamber’e bildirmektedir. Aksi bir durum olsaydı, o zaman R a z i’nin de dediği gibi ya zalimlerden habersiz veya zalimlere ceza vermekten aciz ya da zalimlerin zulmüne razı olmalıydı. Bunların üçü de Yüce Allah için imkânsız olduğu için Hz. Peygamber’i bilgilendirmekte, başta Mekkeli müşrik zalimler olmak üzere bütün zamanların zalimlerini uyarıp tehdit etmekte, mazlumlara ise teselli vermektedir.(321)

Ayetin başında yer alan وَلَا تَحْسَبَنَّ [velâ tahsebenne] ifadesinin sonundaki “şeddeli [nûn]” nedeniyle anlamı güçlü hale getirilmekte ve kesinlikle öyle bir zanna kapılmaması gerektiği Hz. Peygamber’e emredilmektedir. Akla “Hz. Peygamber aksini mi zannediyordu?” şeklinde bir soru gelirse cevap şöyle verilebilir:

Bu ve benzer ifadeler Hz. Peygamber’in inancını devam ettirmesini sağlamaya yöneliktir. Tıpkı “Müşriklerden olma”,(322) “Allah’la beraber başka ilah edinme”,(323) “Ey iman edenler iman edin”,(324) “Elbiseni temiz tut, pisliklerden uzak dur”(325) gibi ayetlerde olduğu gibi bu uyarılan konularda Hz. Peygamber’in aksi bir durumda olduğu değil, zaten istikametli olan duruşunu devam ettirmesi gerektiği hatırlatılmış olmaktadır. Anlaşılan o ki, Yüce Allah Hz. Peygamber’i ve bütün müminleri kendi zatı hakkında bilgilendirmekte, aksi bir durumun akıllara ziyan olduğunu zihinlere kazımak istemektedir.

2. اِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ ف۪يهِ الْاَبْصَارُ “Şüphesiz ki (Allah) onları (cezalandırmayı), korkudan gözlerin dışarı fırlayacağı bir güne erteliyor.” Yüce Allah müşrik zalimlerin azabını öyle bir güne tehir etmektedir ki o günde gözler yuvalarından dışarı fırlayacaktır. Allah onların hesabını ve kendilerine uygulayacağı azabı mahşere tehir etmekte olduğunu beyan etmekte, bu arada verdiği süre içerisinde tevbe edenlerin olma ihtimalini veya tevbe kapısının açık olduğu bilgisini muhataplara vermek istemektedir.

Ayette yer alan تَشْخَصُ ف۪يهِ الْاَبْصَارُ ifadesi, korku, kaygı ve dehşet nedeniyle “gözlerin adeta yerinden fırlaması, gitmesi, dehşetle bakakalması, donması, sabit bir noktaya dikilmesi” gibi manalar içermektedir.(326) Öyle anlaşılıyor ki, Yüce Allah zalimlerin, müşriklerin ve benzer şekilde inkâr ve azgınlık içerisinde olanların azaplarını ihmal etmemekte, kendilerine zaman tanımakta ve mahşerde onları şiddetli bir şekilde cezalandır acağı bilgisini vermektedir.

Kamer 54:7’de zikredildiği gibi, bu gibi ifadeler azabı hak edenler için ahiret hayatında yaşanacak sıkıntılı ve perişan bir görüntüyü anlatmak için kullanılmaktadır.(327) Kalem 68:43, Me‘âric 70:44 ve Ğâşiye 88:2 gibi bazı ayetlerde geçen خَاشِعَة [hâşi‘ah] kelimesi, yorumunu yapmakta olduğumuz ayette geçen تَشْخَصُ [teşhasu] fiili gibi gözlerin kıyametteki halini ortaya koymaktadır. O gün bazı gözler, yani kâfirlerin gözleri düşkün bir halde olacak, adeta kafalarını kaldıramayacak şekilde derin bir mahcubiyet yaşayacaklardır. Enbiyâ 21:97’de beyan edildiği üzere, kâfirlerin gözleri o gün donup kalacaktır. Orada geçen شَاخِصَة [şâhısah] kelimesiyle bu ayette geçen تَشْخَصُ [teşhasu] fiili aynı kökten gelmektedir.

Dipnotlar

• 321-) Semerkandi , age , II, 257; Taberi , age ., XIII, 236; Zemahşeri , age ., II, 541. 322-) En‘âm 6: 14; Yûnus 1 0: 105. 323-) Ş u‘arâ 26: 213; Kasas 2 8: 88. 324-) N isâ 4: 136. 325-) Müddessir 7 4: 4-5.
  • En‘âm 6/14 Yûnus 10/105 Şu‘arâ 26/213 Kasas 28/88 Nisâ 4/136 Müddessir 74/4
• 326-) Semerkandi , age , II, 257; Taberi , age ., XIII, 236; Zemahşeri , age ., II, 541. 327-) Şûrâ 4 2: 45; Kamer 5 4: 7; Kalem 6 8: 43; Me‘âric 7 0: 44; Nâzi‘ât 7 9: 9.
  • Şûrâ 42/45 Kamer 54/7 Kalem 68/43 Me‘âric 70/44 Nâzi‘ât 79/9