İbrâhîm Suresi

Mekke’de risâletin 10-12. yılları arasında indirilmiş olması muhtemel olan, 52 âyetten oluşan, adını 35-41. ayetler arasındaki “Hz. İbrahim kıssası” nedeniyle 35. ayette geçen اِبْرٰه۪يم [ibrâhîm] kelimesinden alan bu sure, inişe göre 65, resmî sıralamada ise 14. sûredir.

İbrâhim sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Ra‘d sûresiyle yakın konu birlikteliğine sahiptir. Bu bağlamda her iki sûrenin de mukatta‘a harfleriyle başlaması, ilk âyetlerinde Kitâb’a dikkat çekilmesi, kâinat kitabından örnekler verilmesi (İbrâhim 32-33; Ra‘d 2-4), hak-bâtıl karşılaştırılması (İbrâhim 24-26; Ra‘d 17) gibi konular iki sûrenin adeta birbirinin devamı olduğu izlenimi vermektedir.

İbrâhim sûresi, peygamber görevlendirmenin ve kitap göndermenin gerekçesiyle başlamakta, dünyayı âhirete tercih etmenin sonuçları hakkında bilgi ile devam etmektedir. Bu arada 4. âyette her peygamberin kendi kavminin diliyle gönderilme amacının “kavmine açıklamalarda bulunulması olduğu” belirtilmekte, dileyenin saptırılabileceği, dileyenin de hidayete erdirileceği ifade edilmektedir. 5. âyetten itibaren, Hz. Mûsâ, Hz. Nûh, Hz. Hûd, Hz. Sâlih ve onlardan sonraki peygamberlerin kıssası genel hatlarıyla verilmekte, inkarcıların mahşerdeki feci akıbeti, cehennemin ebediliği ve korkunç şiddeti ile kafirlerin davranışlarının rüzgara kapılmış kül gibi sağa sola savrulacağı gündeme getirilmektedir.

21. âyetten itibaren, dünya hayatında saptırılanların saptıranlarla mahşerde yaşayacağı konuşmalar, karşılıklı suçlamalar ele alınmakta, şeytanın kendisini nasıl savunacağıyla ilgili bilgiler verilmekte, zalimlerin azaba gireceği, müminlerin ise cennete alınacağı bildirilmektedir.

24. âyetten itibaren, iyi ve faydalı sözle kötü sözün mukayesesi yapılmakta, iman edenlerin dünyada ve âhirette ilahi desteğe sahip kılınacağı müjdelenmektedir. 32. âyetten itibaren, kâinat kitabından çeşitli konu başlıkları verilmekte, ardından Yüce Allah’ın nimetlerinin sayılamayacak kadar çok olduğu bildirilmektedir.

Sûrenin 35-41. âyetlerinde Hz. İbrâhim’in kıssasından bir bölüm aktarılmakta, çeşitli dua cümlelerine yer verilmektedir. Son bölümde Yüce Allah’ın hayata müdahil oluşu anlamında çeşitli bilgiler verilerek, zalimlerin mahşerdeki feci akıbeti gündeme getirilmektedir. Ayrıca âhirette yeryüzünün ve göklerin alacağı yeni duruma da değinilmekte, suçluların çaresiz bir şekilde azaba atılacağı haber verilmektedir.

Son âyette ise bu vahyin insanlık için bir tebliğ ve mesaj olduğu beyan edilerek tevhid vurgusu yapılmaktadır.

Yüce Allah, surenin 35-41. ayetlerinde sureye de adını veren Hz. İbrahim’in kıssası bağlamında “ailesini Mescid-i Haram’a yerleştirmesinden söz eden bir bölümü” ve onun yaptığı çeşitli duaları ele almaktadır.

ııı. (40-41. Ayetler): Yaptığı Evrensel Bağışlanma Duaları

رَبِّ اجْعَلْن۪ي مُق۪يمَ الصَّلٰوةِ وَمِنْ ذُرِّيَّت۪يۗ رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَآءِ رَبَّنَا اغْفِرْ ل۪ي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِن۪ينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ “Rabbim! Beni ve soyumdan gelecekleri namazı kılanlardan eyle! Rabbimiz! Duamı kabul et! Rabbimiz! Hesabın gerçekleşeceği gün, beni, ana babamı ve müminleri bağışla!”

Ayetteki رَبِّ [rabbi] ifadesi “ey Rabbim”; اجْعَلْن۪ي [ic‘alnî] duası “beni kıl, yap”; مُق۪يمَ الصَّلٰوةِ [mukime’s-salâti] tamlaması “ibadeti ikame eden, yapan, namaz ı kılan”; وَمِنْ ذُرِّيَّت۪يۗ [vemin zürriyyetî] tamlaması “ve benim neslimden de (böyleleri çıksın)”; رَبَّنَا [rabbenâ] ifadesi “ey Rabbimiz”; وَتَقَبَّلْ [vetekabbel] duası “ve kabul et”; دُعَآءِ [du‘âi] tamlaması “benim duamı”; رَبَّنَا [rabbenâ] ifadesi “ey Rabbimiz”; اغْفِرْ [ığfir] duası “bağışla”; ل۪ي [lî] ifadesi “beni, benim için”; وَلِوَالِدَيَّ [ve livâlivedeyye] tamlaması “ve benim ana-babam ı da”; وَلِلْمُؤْمِن۪ينَ [veli’l-mü’minîne] ifadesi “ve (bütün) müminleri de”; يَوْم [yevme] kelimesi “gün, o gün”; يَقُومُ [yekûmu] fiili “gerçekleşecek (tir)”; الْحِسَابُ [el-hısâbu] sözcüğü ise “hesap, yargılama” demektir.

Burada Hz. İbrahim’in dualarından bir kısmı daha gündeme getirilmektedir.

1. رَبِّ اجْعَلْن۪ي مُق۪يمَ الصَّلٰوةِ وَمِنْ ذُرِّيَّت۪يۗ رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَآءِ “Rabbim! Beni ve soyumdan gelecekleri namazı kılanlardan eyle! Rabbimiz! Duamı kabul et!” Hz. İbrahim Yüce Allah’a duasında çok önemli bir hususa dikkat çekmekte ve böylece Müslümanların nasıl dua etmeleri gerektiğini kendilerine öğretmek istemektedir.

a) رَبِّ اجْعَلْن۪ي مُق۪يمَ الصَّلٰوةِ وَمِنْ ذُرِّيَّت۪ي “Rabbim! Beni ve soyumdan gelecekleri namazı devamlı kılanlardan eyle!” Bakara 2:128’de Hz. İbrahim ve Hz. İsmail’in birlikte yaptıkları duada şu ifadeler yer almaktadır: “Ey Rabbimiz! Bizi sana boyun eğenlerden kıl; neslimizden de sana itaat eden bir ümmet çıkar. Bize ibadet usullerimizi göster ve tevbemizi kabul et; zira tevbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olan ancak sensin.”

İşte bu iki duada da insanların Yüce Allah’tan ne istemeleri gerektiği üzerinde durulmakta, namazın önemi bir kez daha ortaya konulmaktadır. Zaten daha önce yorumladığımız İbrâhim 14:37. ayette de beyan edildiği üzere, Hz. İbrahim Kâbe’ye götürdüğü ailesini Beyt-i Muharrem’in yanına yerleştirme gerekçesinde de “namazlarını dosdoğru kılmaları” şeklinde belirlemiştir. Hem Bakara 2:124, hem de İbrâhim 14:37 ve 40. ayetlerdeki cümleler Hz. İbrahim’in ne kadar hassas davrandığının bir delilidir. Ayrıca Meryem 19:55’te bu defa Hz. İsmail’in tevhid çizgisinde [salât] ve [zekât] ibadetlerini muhataplarına nasıl kavratma kararlılığı gösterdiği görülmektedir.

Kur’an bize bütün peygamberlerin aynı değerleri toplumlarına tebliğ ettiğini, Kur’an mesajının önceki ilahi metinlerde de bulunduğunu,(308) hatta şeriat olarak Hz. Peygamber’e verilen hükümlerin Hz. Nuh’a, Hz. İbrahim’e, Hz. Musa’ya ve Hz. İsa’ya da verildiğini,(309) ilahi mesajların ruh ve içerik birlikteliği arz ettiğini,(310) Hz. Peygamber’in önceki peygamberlerin yoluna tabi olması gerektiğini(311) açıkça göstermektedir. Durum böyle olunca İbrâhim 14:37. ayetin yorumunda da ifade ettiğimiz gibi, namaz ibadetinin insanlık tarihi kadar eskilere gittiğini rahatlıkla söyleyebiliriz.

Hz. İbrahim bu noktada duasını şekillendirmekte ve hem kendisinin hem de neslinden hiç olmazsa bir bölümün namazı dosdoğru kılanlar olmasını talep etmektedir. Hz. İbrahim’in teslimiyeti ve itaatkârlığına bakıldığında, burada sözünü ettiği uygulamanın elbette namaz olduğunu söylemeliyiz. Ancak meseleyi sadece namazdan ibaret bırakmamak durumundayız. Bu nedenle, onun bütün hayatı içine alacak şekilde teslimiyet içerisinde bulunmayı istediğini göz ardı etmemeliyiz.

Ayette geçen وَمِنْ ذُرِّيَّت۪ي [ve min zürriyyetî] ifadesi “neslimden de” manasına gelmektedir. Hz. İbrahim Bakara 2:124’te de beyan edildiği gibi, zürriyyetinden de önderler görevlendirmesi duasını yapınca, Yüce Allah “sözünün/ahdinin zalimleri içermeyeceğini” ifade etmiş, böylece peygamber soyundan gelmiş olmanın kişiyi kurtarmayacağı mesajını vermiştir. Demek ki Hz. İbrahim’in soyundan gelenlerin hepsinin müslim ve sâlih olmayacağı gerçeği gözetilmiş ve duanın içerisine “neslimden bir bölümü” ifadesi dile getirilmiştir.

Buradan hareketle, Hz. İbrahim’in istisna ettiği kişilerin hem Hz. İshak soyundan gelen İsrailoğulları, hem Hz. İsmail soyundan gelen Araplar ve onların bir parçası olan Kureyşliler hem de Hz. Peygamber’in soyundan gelen zalimler olduğunu söylemek durumundayız. Eğer Kenan gibi çocuk zalim ise Hz. Nuh gibi peygamber bir babanın, eğer Âzer gibi baba zalim ise Hz. İbrahim gibi peygamber bir oğulun, eğer Hz. Nuh ve Hz. Lut’un eşleri gibi hanımlar zalim iseler peygamber olan kocalarının, Firavun gibi zalim bir eşi de Âsiye gibi sâliha bir kadının kurtaramayacağı bilinmelidir.

b) رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَآءِ “Rabbimiz! Duamı(zı) kabul et!” Cümlenin sonunda yer alan دُعَآءِ [du‘âi] ifadesinin son harekesi [kesra]’dır. Bunun sebebi kelimenin sonunda gizli bir “mütekellim [yâ]”sı bulunmasıdır. Bu nedenle, tercümede “duayı” değil de “duamı” ifadesini kullandık.

Hz. İbrahim bir önceki ayetin sonunda Yüce Allah’ın duaları işittiğini beyan edince, aslında kastının dualarının kabul edileceği beklentisi olduğunu ifade etmiştik. İşte bu cüml ede mesele açıklığa kavuşturulmuş olmaktadır. Bakara 2:127’de Hz. İbrahim ile Hz. İsmail’in duasında da yer alan bu ifade, kulun duasının kabul edileceği inancında olması gerektiğini göstermektedir.

Kişi kabul edilmeyeceğine inanarak dua etmemelidir. Çünkü hangi duanın kabul edilip edilmeyeceğini sadece Yüce Allah bilir. Ancak Furkân 25:77’de de açıklayacağımız üzere, duanın bizatihi kendisi bile bir ibadettir. Bazı müfessirlerimiz bu ayetteki duanın amel ve ibadet manasına geldiğini söyleyerek aynı doğrultuda fikir beyan etmişlerdir.(312) O nedenle, kişi kabul edilip edilmemesine değil, yüreğindeki samimiyete güvenerek Yüce Allah’a niyazda bulunmalıdır; Hz. İbrahim’in yaptığı da buydu.

2. رَبَّنَا اغْفِرْ ل۪ي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِن۪ينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ “Rabbimiz! Hesabın gerçekleşeceği gün, beni, ana babamı ve müminleri bağışla!” Yüce Allah Hz. İbrahim’in bu suredeki son duasını hatırlatmakta, Müslümanlara dua a d abı ve metodu öğretmekte, yapılacak duanın içeriği hakkında bildirimde bulunmaktadır. Unutulmamalıdır ki, bu ölümsüz duayı her namazımızın sonunda tekrarlamakta, bir anlamda Hz. İbrahim’in yakarışıyla namazımızı bitirmekte, peygamber duasıyla Rabbimize niyazda bulunmaya gayret etmekteyiz.

Kur’an’da yer alan bu ve benzer dua cümleleri bize şu gerçeği de öğretmektedir: Meleklerin yeryüzündekiler için,(313) yani müminler için(314) istiğfâr etmelerinden de hareket ederek, insanların birbirleri için dua edebilecekleri anlaşılmaktadır. İstiğfâr edebilmek elbette başkaları için tevbe etmek demek değildir. Zira birilerinin bağışlanması talebinde bulunmak başka bir şeydir; onları gerçekleştireceği tevbeyi, yani doğruya yönelişi üstlenmek başka bir şeydir. Müminler birbirleri için dua edebilirler; ancak tevbe edemezler.

Hz. İbrahim bu duasını muhtemelen Hz. Nuh’un duasından esinlenerek gerçekleştirmiştir. Zira Hz. Nuh şöyle dua etmişti: “Ey Rabbim! Beni, ana-babamı, iman etmiş olarak evime girenleri, iman eden erkekleri ve iman eden kadınları bağışla!” Hz. Nuh’un duasında dört unsurun gündeme getirildiği görülmektedir. Hz. İbrahim’inkinde ise bu dört unsuru da içerecek şekilde üç unsura yer verilmektedir.

a) اغْفِرْ ل۪ي “Beni bağışla!” Hz. İbrahim, duasına “ilk” olarak “kendisinin bağışlanması” için dilekte bulunarak başlamıştır. Bunun muhtemel sebebi, Hz. İbrahim’in yaşadıklarıyla ilgili kendisinde gördüğü eksiklikler ve duyduğu pişmanlıktır. Sebep bu olsa da olmasa da, insanlar peygamber bile olsalar elbette Yüce Allah’tan bağışlanma dileğinde bulunmalıdırlar ve bunu yapmışlardır da.(315) Hz. Peygamber’in bu anlamda istiğfarda bulunduğu örneklerin Kur’an’da yer aldığı bilinmektedir.(316)

b) وَلِوَالِدَيَّ “Ana-babamı (bağışla)!” Duada “ikinci” unsur, ana-babayı hatırlayarak onları da duanın konusu edinmektir. Ana-baba hakkı üzerinde Kur’an’ın ne kadar hassasiyet gösterdiği pek çok ayette verilen mesajlarda kolaylıkla görülmektedir.(317) Yüce Allah’a itaatle birlikte yanyana zikredilen “ana-babaya iyilik yapılması” emrinden hareketle, duada onları unutmamanın neden önemli olduğu anlaşılmaktadır. Mümin ana-babanın günahlarının bağışlanması için dua yapmak önemli bir hassasiyettir.

ı. Meryem 19:47’de de açıklayacağımız üzere, o babasına şöyle demişti: “Selâm sana (esenlik içinde kal)! Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim. Muhakkak ki O, bana lütufkârdır (şefkatlidir).” Ayette geçen “Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim” cümlesinde Hz. İbrahim özellikle babası için istiğfâr sözü vermektedir.

Mümtehine 60:4’te bu konu gündeme getirilmekte, Hz. İbrahim’ın babasıyla ve kavmiyle gerçekleşen konuşmalarına yer verilmektedir. Orada da beyan edildiği gibi, babası için istiğfâr dileğinde bulunacağına dair söz verirken “Allah’tan gelecek herhangi bir şeyi senden savamam” diyerek, bu duanın bir garanti içermediği uyarısını da yapmıştır. Hz. İbrahim verdiği bu sözü Şu‘arâ 26:86’da “Babamı da bağışla, çünkü o sapkınlardandır” duasıyla yerine getirmiştir.

Hz. İbrahim’in kâfir olan babasına yönelik istiğfârı, ona verdiği bir sözün gereğiydi. Tevbe 9:114’te de dile getirildiği gibi, küfür üzere ve Yüce Allah’ın düşmanı olarak kararlılık gösterip ölünce babasına yönelik böyle bir dua ısrarında bulunmamış, ondan yüz çevirmiştir. Çünkü Tevbe 9:113’te de beyan edildiği gibi, hiçbir peygamber veya mümin en yakını bile olsa cehennemlik olduğu ortaya çıktıktan sonra müşriklerin bağışlanması için istekte bulunamaz. Hz. İbrahim babası hayattayken onun istikamet bulması, yani tevbe etmesi için dua etmiş olmalıdır. Onun bu sözleri söylemesi Yüce Allah’ın lütufkârlığını bilip ona sığınmasının sonucudur.

ıı. Bazı âlimlerimiz ayette geçen وَلِوَالِدَيَّ [velivâlideyye] ifadesini وَلِوَالِدَ ت ي [velivâlidetî] şeklinde okuyarak, Hz. İbrahim’in sadece annesine dua ettiğini, annesinin saliha bir kadın olduğunu, babası kâfir olduğu için onu duasına katmadığını belirtmişlerdir. Bu durumda Hz. İbrahim’in bu duayı ana-babası öldükten sonra y aptığı söylenebilir.

ııı. Bazı âlimlerimiz de ayetteki وَلِوَالِدَيَّ [velivâlideyye ] ifadesinin [veliveledeyye ] şeklinde de okunabileceğini, maksadın çocukları yani Hz. İsmail ve Hz. İshak olabileceğini beyan etmişlerdir.(318)

c) وَلِلْمُؤْمِن۪ينَ “Bütün müminleri de (bağışla)!” Hz. İbrahim ve bütün peygamberler duada diğer müminleri unutmamanın çok önemli bir görev olduğunu ortaya koymuşlardır. Onlar mümin babaları, ümmetleri veya muhatapları için bu dilekte bulunmuşlardır.(319) Bu halleriyle peygamberler ümmetleri için bir örnek oluşturmuşlardır. Bu arada, melekler de yeryüzündekiler ve müminler için istiğfar dileğinde bulunmaktadırlar.(320)

Hz. Nuh ve Hz. İbrahim gibi iki büyük peygamberin dilinden nakledilen bu dua örnekleri elbette bizim için de bir modeldir ve tarafımızdan uygulanması bir zorunluluktur. Bu ve benzer peygamber dualarına yürekten [âmîn] diyoruz. Rabbimiz bizi de bağışladığı kulları arasına katsın.

Dipnotlar

• 308-) Ş u‘arâ 26: 196. 309-) Şûrâ 4 2: 13 310-) Necm 5 3: 36-37; A‘lâ 8 7: 18-19. 311-) En‘âm 6: 90.
  • Şu‘arâ 26/196 Necm 53/36 A‘lâ 87/18 En‘âm 6/90
• 312-) Semerkandi , age ., II, 258; Taberi , age ., XIII, 235; Zemaheşerî, age ., II, 540. 313-) Şûrâ 4 2: 5. 314-) Mümin 4 0: 7.
  • Şûrâ 42/5 Mü'min 40/7
• 315-) Sâd 3 8: 24. 316-) Peygamberlerin bağışlanma istekleriyle ilgili örnek ayetl er için bk. N isâ 4: 106; Mü’min 4 0: 55; Muhammed 4 7: 19; Nasr 11 0: 3. 317-) Bakara 2: 83; N isâ 4: 36; En‘âm 6: 151; İsrâ 17: 23; Neml 2 7: 19; Lokmân 3 1: 14; Meryem 1 9: 14, 32; ‘Ankebût 2 9: 8; Ahkâf 4 6: 15.
  • Sâd 38/24 Nisâ 4/106 Mü'min 40/55 Muhammed 47/19 Nasr 110/3 Bakara 2/83 Nisâ 4/36 En‘âm 6/151 İsrâ 17/23 Neml 27/19 Lokmân 31/14 Meryem 19/14 ‘Ankebût 29/8 Ahkâf 46/15
• 318-) Semerkandi , age ., II, 257.
• 319-) Âl-i İmrân 3: 159; N isâ 4: 64; Yûsuf 1 2: 97, 98; Meryem 1 9: 47; Nûr 2 4: 62; M ümtehine 60: 4, 12; Münâfikûn 6 3: 6. 320-) Mü’min 4 0: 7; Şûrâ 4 2: 5.
  • Âl-i İmrân 3/159 Nisâ 4/64 Yûsuf 12/97 Meryem 19/47 Nûr 24/62 Mümtehine 60/4 Münâfikûn 63/6 Mü'min 40/7 Şûrâ 42/5