Tevbe Suresi

Medine’de hicrî 9 ve 10. yılda indirilmiş olması muhtemel olan, 129 âyetten oluşan, adını 104. âyette geçen ve “(Allah’a) yönelmek” anlamına gelen التَّوْبَة et-tevbeh kelimesinden alan Tevbe sûresi, inişe göre 114, resmî sıralamada ise 9. sûredir.

Bu sûrenin “uzak olma” manasında Berâeh, “bağışlanma” anlamında Tevbe, “nifaktan uzaklaştırdığı için” Mukaşkışah, “münafıkların içyüzünü ortaya çıkardığı için” Muba‘sirah, “onları rezil ettiği için” Muhziyeh, “ürküttüğü için” Müşerrideh, “gizlilikleri, sırları ortaya çıkardığı için” Müsîrah ve Fâdıhah, “onları eşelediği, içlerindekini dışarı çıkardığı için” Hâfırah, “onları cezalandırdığı için” Münekkileh, “onları yerlebir ettiği için” Müdemdimeh, “onları reddettiği için” Münekkirah ve “şiddetli azap içerdiği için” de Müşeddideh ve Sûretü’l-Azâb diye 14 ismi olduğu ifade edilmektedir.

Tevbe sûresi, resmi sıralamada öncesinde bulunan Enfâl sûresiyle bazı noktalarda konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sûrede “antlaşmaların bozulması” (Enfâl 56-58, Tevbe 1-4, 7-10), “kâfirlere karşı savaşılması gerektiği” (Enfâl 15, 39, Tevbe 5, 73, 123), “Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edilmesi” (Enfâl 72, 74-75, Tevbe 20), “savaşta müminlere ilahi yardımın gelmesi” (Enfâl 11-12, Tevbe 26), “müminlerin çeşitli özellikleri” (Enfâl 2-3, Tevbe 71, 112), “münafıklardan söz edilmesi” (Enfâl 49, Tevbe 67-69, 74-84) gibi konular ele alındığı için her iki sûrenin de ortak konu içeriğine sahip olduğı ifade edilebilir.

Tevbe sûresinin ilk âyetlerinde, antlaşmaları bozanlarla ilişkiler, hayatın imtihan alanı oluşu, mescitlerin önemi, müminlerin ödüllendirilmesi, kimleri sevmemek veya ne kadar sevmek gerektiği gibi konular ele alınmakta, Huneyn savaşı, müminlerin durumu, müşriklere yönelik yasaklar ve kimlerle savaşılması gerektiği ile Hz. Üzeyr ile Hz. İsa’yı ilah edinenlerin küfrüne dair bilgiler, rahiplerin ve hahamların çoğunun olumsuz tutumları ve mahşerde çarptırılacakları azap zikredilmektedir.

36. âyetten itibaren, ayların sayısı, savaşta bazı ayların istisna edilmesi, savaştan kaçanların kınanması, Hz. Peygamber’e yardım edilmesi gerektiği, onu aldatmak için yalan yere izin isteyip müslümanları yalnız bırakların durumu, Yüce Allah’ın emirlerine riayetin gerekliliği, infakın önemi, nifak içerisinde bulunanların korkunç akıbeti, zekâtın kimlere verileceği, Hz. Peygamber’in ümmetine düşkünlüğü, münafıkların özellikleri, akıbetleri, müminlerin özellikleri ve mahşerde ödül alacakları belirtilmektedir.

73. âyetten itibaren, inkârcılarla ve münafıklarla savaşılması gerektiği, münafıkların ikiyüzlü tavırları, savaşta müminleri yalnız bırakmaları, onlara dua edilmemesi gerektiği, vahiyle alay edişleri, göçebe Arapların Hz. Peygamber’e karşı olumsuz tavırları, iman ve fedakârlıkta önde olanların ödüllendirilecekleri, münafıkların devamlı azapta kalacakları, sadakaların müminlerin mallarını temizlemesi, dırar mescidi yapanların yalancılıkları ve o mescitlerde ibadet edilmemesi gerektiği beyan edilmektedir.

111. âyetten itibaren, müminlerin Yüce Allah yolundaki fedakârlıklarının karşılığı, çeşitli nitelikleri, Hz. İbrâhim üzerinden kimler için bağışlanma dilenemeyeceği, kimlerin tevbesinin kabul edileceği, hangi suçların derin üzüntü sebebi olacağı, dini konularda bazılarının ileri düzeyde çalışmalar yapması gerektiği, kâfirlere karşı savaşılmasının zorunluluğu, surelerin indirilişinin kimlerde ne türden etki bıraktığı, nihayetinde Hz. Peygamber’in ümmetine düşkünlüğü ile Yüce Allah’a güvenmenin önemi ele alınmaktadır.

Yüce Allah, surenin 81-89. ayetlerinde münafıkların cihaddan kaçış çabalarını, sıcağı bahane edişlerinin temelsizliğini, az gülüp çok ağlamalarını, artık Hz. Peygamber’le birlikte isteseler de savaşa katılamayacaklarını, duayı ve kabirlerinin başında durulmayı hak etmemelerini vs. özelliklerini dile getirmektedir.

ııı. (84. Ayet): Münafıklara Yönelik Yasaklar

وَلَا تُصَلِّ عَلٰىٓ اَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ اَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلٰى قَبْرِه۪ اِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللّٰهِ وَرَسُولِه۪ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ “Onlardan olup ölmüş olan birisine asla [salât] (dua) etme; onun kabri (başı)nda da durma! Şüphesiz ki onlar, Allah’ı ve Elçisini inkâr ettiler ve yoldan çıkanlar olarak öldüler.”

Ayette ki وَلَا تُصَلِّ [velâ tüsalli ] emri “ve [salat]’ta bulunma, destek olma, dua etme”; عَلٰىٓ اَحَدٍ [‘alâ ehadin ] ifadesi “(şöyle olan) hiç kimseye”; مِنْهُمْ [minhum ] ifadesi “onlardan”; مَاتَ [mâte ] fiili “ölmüş olan”; اَبَدًا [ebeden] kelimesi “ebedi olarak, asla”; وَلَا تَقُمْ [velâ tekum ] emri “ve asla durma, bulunma”; عَلٰى قَبْرِه۪ [‘alâ kabrihî] ifadesi “onun kabrinde, onun kabrinin üzerinde”; اِنَّهُمْ ۪ [innehum ] ifadesi “muhakkak ki onlar”; كَفَرُوا [keferû ] fiili “inkâr etmişlerdi”; بِاللّٰهِ [billâhi ] ifadesi “Allah’ı”; وَرَسُولِه [ve rasûlihî] ifadesi “ve O’nun Rasûlü’nü, Elçisini (inkâr etmişlerdi)”; وَمَاتُوا [ve mâtû ] fiili “ve ölmüşlerdi”; وَهُمْ [vehum ] zamiri “ve onlar (şöyle iken)”; فَاسِقُونَ [fâsikûne] kelimesi ise “fasık olarak, haddini aşmış, yoldan çıkmış olarak” demektir.

Burada münafıkların yani inkârcıların ölümleri durumunda kendilerine dua edilmemesi, kabirlerinin başında durulmaması emri gündeme getirilmektedir.

1. وَلَا تُصَلِّ عَلٰىٓ اَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ اَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلٰى قَبْرِه۪ “Onlardan olup ölmüş olan birisine asla [salât] (dua) etme; onun kabri (başı)nda da durma!” Yüce Allah münafıkların ölümleri durumunda onlara karşı nasıl davranılması gerektiğini dile getirmektedir.

Yüce Allah münafıklarla ilgili olarak onların soyutlanmasını, Müslümanlarla birlikteliklerinin engellenmesini, bir anlamda dışlanmaları gerektiğini ifade ettikten sonra, bu defa onların ölümlerinde de sonrasında da aynı yalnızlığa terk edilmeleri gerektiğine dikkat çekmektedir.

a) Müfessirlerimizin pek çoğu ayetin iniş sebebi olarak şöyle bir olay nakletmektedir:

“İbn Abbâs’ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: Abdullah b. Übeyy hastalanınca Hz. Peygamber onu ziyaret etmişti. Bunun üzerine Abdullah b. Übeyy, Hz. Peygamber’den öldüğünde namazını kıldırmasını ve kabri başın da dua etmesini istemişti. Daha sonra da, Hz. Peygamber’e kendisine kefen olsun diye gömleğini istetmek üzere birisini yollamış, Hz. Peygamber de ona, dışından giydiği gömleğini göndermişti.”

“Abdullah bunu geri çevirerek içten giydiği ve derisine dokunan gömleğini istetmişti. Bunun üzerine Hz. Ömer ‘O pis, necis kimseye, gömleğini niçin veriyorsun?’ deyince, Hz. Peygamber ‘Benim gömleğim, ondan Allah’ın azabından herhangi bir şeyi savuşturamaz. Fakat umulur ki Yüce Allah bu sayede o münafıkların bin tanesini İslam’a girdirir’ buyurmuştu.”

“Münafıklar, Abdullah’tan ayrılmazlardı. Onlar onun bu gömleğin peşinde olduğunu ve ondan bir fayda umduğunu görünce, o gün onlardan bin tanesi (Hazrec’li) Müslüman olmuştu. Abdullah öldüğünde, oğlu, bu haberi Hz. Peygamber’e duyurmak için gelmişti. Hz. Peygamber de oğluna ‘Namazını kıldır ve onu defnet!’ deyince, oğlu ‘Ya Rasûlallah, eğer sen onun namazını kılmazsan, hiçbir Müslüman kılmaz!’ demişti. Bunun üzerine Hz. Peygamber namazını kıldırmak için ayağa kalkınca, Hz. Ömer de ayağa kalkmış ve Hz. Peygamber onun namazını kıldırmasın diye, Hz. Peygamber ile kıblenin arasına geçerek durmuştu. İşte bunun üzerine bu ayet nazil olmuştu.”(414)

b) Bu rivayetin sahih olup olmadığını bilmiyoruz. Ancak eğer sahihse burada çok önemli bir noktanın dile getirildiğini belirtmeliyiz ki o da şudur: Hz. Peygamber, içinden giydiği bir çamaşırını Abdullah b. Übeyy’e vermek isteyince duruma karşı çıkan Hz. Ömer’e şöyle demişti: “Benim gömleğim, ondan Yüce Allah’ın azabından herhangi bir şeyi savuşturamaz.”

İşte bu nebevî beyana bugün Müslümanların ne kadar muhtaç olduğunu açıklamaya bile gerek yoktur. Gömleğin kimseye faydası dokunmaz elbette. Burada Hz. Peygamber’in yaptığı şey sadece bir iyi niyet ortaya koyması, insana değer verdiğini göstermesi ve bir hatırı ortaya koyarak belki birilerinin İslam din ine ısınmasının sağlanmasıydı.

c) Ayette zikredilen hususların başında gelen nokta şudur: Bir insan eğer kâfir olarak ölmüşse ona dua edilmez. Çünkü bu durum daha sonra yorumlayacağımız Tevbe 9:113’te açıkça hükme bağlanmaktadır. Ancak kimin inançsız olduğu kendi itirafının dışında bilinemeyeceği için, bu hükmü günahkârlara da yansıtmak doğru değil dir.

Burada belli ki kişiler Müslümanların aleyhine olmuşlar, onları yurtlarından çıkarmışlar, Müslümanlarla birlikte değil de kâfirlerle işbirliğine girmişlerdi. Böylelerinin sözleri de hayatları da inkârlarına delil olduğu için, onlara yönelik Yüce Allah’tan bağışlanma dileğinde bulunulamaz. Bu arada bu türden aynı durumdaki kişilerin kabrin in başında bulunulmaması da hükme bağlanmaktadır.

d) Ayette zikredilen husus, herhangi bir münafık vefat ettiğinde onun için وَلَا تُصَلِّ عَلٰىٓ اَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ اَبَدًا beyanı gereği “ebedi olarak, yani asla ve asla [salât]ta bulunulmaması, ona manevi olarak destek anlamında dua edilmemesi gerektiği” dile getirilmekte, ayrıca وَلَا تَقُمْ عَلٰى قَبْرِه۪ ifadesi gereği olarak da “böylesinin kabrinin başında da durulmaması” emredilmektedir. Ayette verilen emir yaşanmış bir olay hakkında indirilmiş olabileceği gibi, münafıklara karşı nasıl bir tavır içerisinde olunması gerektiğini öğreten genel bir bilgi de olabilir.

e) İnkârcılarla ilgili olarak verilen bu hükmün tersinden bakıldığında, Müslümanlar için, Müslüman olduğuna hüsnü şehadette bulunulan kişiler için hem dua edilir, hatta edilmeli, bu bağlamda bir dua demek olan cenaze namazları kılınmalı, kabirlerine gidilerek bağışlanmaları için dua edilmeli ve ölümden dersler çıkartılmaya çalışılmalıdır.

2. اِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللّٰهِ وَرَسُولِه۪ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ “Şüphesiz ki onlar, Allah’ı ve Elçisini inkâr ettiler ve yoldan çıkanlar olarak öldüler.” Bu cümlenin benzeri daha önce yorumladığımız Tevbe 9:80’de de zikredilmektedir. Yüce Allah ölümleri halinde kendilerine dua edilmemesini ve kabirlerinin başında durulmaması emrettiği inkârcılara neden böyle bir tavır sergilenmesi gerektiğini, onların bunu hak etme gerekçelerini bu cümlede vermektedir. Buna göre onların Yüce Allah’ı ve Rasûlü’nü inkâr ettikleri, bu yüzden de yoldan çıktıkları haber verilmektedir.

Dipnotlar

• 414-) Semerkandi , age ., II, 80-81; Taberi , age ., X, 204-206; Zemahşeri , age ., II, 287-289; Razi, age ., XVI, 152.