Tevbe Suresi

Medine’de hicrî 9 ve 10. yılda indirilmiş olması muhtemel olan, 129 âyetten oluşan, adını 104. âyette geçen ve “(Allah’a) yönelmek” anlamına gelen التَّوْبَة et-tevbeh kelimesinden alan Tevbe sûresi, inişe göre 114, resmî sıralamada ise 9. sûredir.

Bu sûrenin “uzak olma” manasında Berâeh, “bağışlanma” anlamında Tevbe, “nifaktan uzaklaştırdığı için” Mukaşkışah, “münafıkların içyüzünü ortaya çıkardığı için” Muba‘sirah, “onları rezil ettiği için” Muhziyeh, “ürküttüğü için” Müşerrideh, “gizlilikleri, sırları ortaya çıkardığı için” Müsîrah ve Fâdıhah, “onları eşelediği, içlerindekini dışarı çıkardığı için” Hâfırah, “onları cezalandırdığı için” Münekkileh, “onları yerlebir ettiği için” Müdemdimeh, “onları reddettiği için” Münekkirah ve “şiddetli azap içerdiği için” de Müşeddideh ve Sûretü’l-Azâb diye 14 ismi olduğu ifade edilmektedir.

Tevbe sûresi, resmi sıralamada öncesinde bulunan Enfâl sûresiyle bazı noktalarda konu irtibatına sahiptir. Buna göre her iki sûrede “antlaşmaların bozulması” (Enfâl 56-58, Tevbe 1-4, 7-10), “kâfirlere karşı savaşılması gerektiği” (Enfâl 15, 39, Tevbe 5, 73, 123), “Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edilmesi” (Enfâl 72, 74-75, Tevbe 20), “savaşta müminlere ilahi yardımın gelmesi” (Enfâl 11-12, Tevbe 26), “müminlerin çeşitli özellikleri” (Enfâl 2-3, Tevbe 71, 112), “münafıklardan söz edilmesi” (Enfâl 49, Tevbe 67-69, 74-84) gibi konular ele alındığı için her iki sûrenin de ortak konu içeriğine sahip olduğı ifade edilebilir.

Tevbe sûresinin ilk âyetlerinde, antlaşmaları bozanlarla ilişkiler, hayatın imtihan alanı oluşu, mescitlerin önemi, müminlerin ödüllendirilmesi, kimleri sevmemek veya ne kadar sevmek gerektiği gibi konular ele alınmakta, Huneyn savaşı, müminlerin durumu, müşriklere yönelik yasaklar ve kimlerle savaşılması gerektiği ile Hz. Üzeyr ile Hz. İsa’yı ilah edinenlerin küfrüne dair bilgiler, rahiplerin ve hahamların çoğunun olumsuz tutumları ve mahşerde çarptırılacakları azap zikredilmektedir.

36. âyetten itibaren, ayların sayısı, savaşta bazı ayların istisna edilmesi, savaştan kaçanların kınanması, Hz. Peygamber’e yardım edilmesi gerektiği, onu aldatmak için yalan yere izin isteyip müslümanları yalnız bırakların durumu, Yüce Allah’ın emirlerine riayetin gerekliliği, infakın önemi, nifak içerisinde bulunanların korkunç akıbeti, zekâtın kimlere verileceği, Hz. Peygamber’in ümmetine düşkünlüğü, münafıkların özellikleri, akıbetleri, müminlerin özellikleri ve mahşerde ödül alacakları belirtilmektedir.

73. âyetten itibaren, inkârcılarla ve münafıklarla savaşılması gerektiği, münafıkların ikiyüzlü tavırları, savaşta müminleri yalnız bırakmaları, onlara dua edilmemesi gerektiği, vahiyle alay edişleri, göçebe Arapların Hz. Peygamber’e karşı olumsuz tavırları, iman ve fedakârlıkta önde olanların ödüllendirilecekleri, münafıkların devamlı azapta kalacakları, sadakaların müminlerin mallarını temizlemesi, dırar mescidi yapanların yalancılıkları ve o mescitlerde ibadet edilmemesi gerektiği beyan edilmektedir.

111. âyetten itibaren, müminlerin Yüce Allah yolundaki fedakârlıklarının karşılığı, çeşitli nitelikleri, Hz. İbrâhim üzerinden kimler için bağışlanma dilenemeyeceği, kimlerin tevbesinin kabul edileceği, hangi suçların derin üzüntü sebebi olacağı, dini konularda bazılarının ileri düzeyde çalışmalar yapması gerektiği, kâfirlere karşı savaşılmasının zorunluluğu, surelerin indirilişinin kimlerde ne türden etki bıraktığı, nihayetinde Hz. Peygamber’in ümmetine düşkünlüğü ile Yüce Allah’a güvenmenin önemi ele alınmaktadır.

Yüce Allah, surenin 100-110. ayetlerinde fedakârlıkta önde olanların ödüllerini, münafıkların fazlalığını, sadakaların etkinliğini, bazıları hakkındaki kararların ertelendiğini, toplumsal fesat için zararlı mescit yapımını ve orada nelerin yapılamayacağını, buna karşılık takvâ mescidinin tercih edilmesini bildirmektedir.

ı. (107-108. Ayetler): Dırâr Mescidi ve Takvâ Mescidi

وَالَّذ۪ينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْر۪يقًا بَيْنَ الْمُؤْمِن۪ينَ وَاِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللّٰهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ اِنْ اَرَدْنَآ اِلَّا الْحُسْنٰى وَاللّٰهُ يَشْهَدُ اِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ لَا تَقُمْ ف۪يهِ اَبَدًا لَمَسْجِدٌ اُسِّسَ عَلَى التَّقْوٰى مِنْ اَوَّلِ يَوْمٍ اَحَقُّ اَنْ تَقُومَ ف۪يهِ ف۪يهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ اَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللّٰهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّر۪ينَ “(Münafıklar arasında) bir de zarar vermek, inkâr etmek, müminlerin arasına ayrılık sokmak ve daha önce Allah’a ve Elçisine karşı savaşmış olan kişiyi beklemek için bir mescit edinenler ve ‘Biz güzellikten başka bir şey istemedik.’ diye mutlaka yemin edecek olanlar vardır. Allah elbette onların yalancı olduklarına şahittir. Orada asla (namaza) durma! İlk günden takvâ (duyarlılık) üzerine kurulan mescitte (namaza) durman elbette doğru olandır. Onda temizlenmeyi seven adamlar (insanlar) vardır. Allah temizlenenleri sever.”

Buradaki وَالَّذ۪ينَ اتَّخَذُوا [vellezîne’ttehazû ] ifadesi “edinmiş olanlar, yapanlar”; مَسْجِدًا [mesciden] kelimesi “(şöyle bir) mescit”; ضِرَارًا [dırâran] kelimesi “zarar vermek için”; وَكُفْرًا [ve küfran] sözcüğü “ve küfür, inkâr için”; وَتَفْر۪يقًا [ve tefrikan ] ifadesi “ve ayırmak için, tefrika, ayrılık çıkarmak için”; بَيْنَ الْمُؤْمِن۪ينَ [beyne’l-mü’minîne] ifadesi “müminler arasında”; وَاِرْصَادًا [veırsâden] kelimesi “ve gözetlemek için”; لِمَنْ حَارَبَ [limen hârabe] ifadesi “savaş açan kişiyi”; اللّٰهَ [ allâhe ] ifadesi “Allah’a”; وَرَسُولَهُ [ve rasûlehû ] kelimesi “ve O’nun Elçisine”; مِنْ قَبْلُ [min kablü] ifadesi “daha önce”; وَلَيَحْلِفُنَّ [ve leyahlifunne] fiili “ve muhakkak ki yemin ederler”; اِنْ اَرَدْنَآ [in eradnâ ] ifadesi “biz (şundan başka bir şey) istemedik”; اِلَّا الْحُسْنٰى [ille’l-hüsnâ] ifadesi “iyilikten başka bir şey”; وَاللّٰهُ [vallâhü ] kelimesi “Allah”; يَشْهَدُ [yeşhedü] fiili “şehitlik eder, şa hittir ki”; اِنَّهُمْ [innehum ] ifadesi “muhakkak ki onlar”; لَكَاذِبُونَ [lekâzibûne] kelimesi “elbette yalancı ( dır)”; لَا تَقُمْ [lâ tekum ] emri “(ibadete, namaza) durma”; ف۪يهِ [fîhi ] ifadesi “orada”; اَبَدًا [ebeden ] emri “ebedi olarak, asla ve asla”; لَمَسْجِدٌ [lemescidün ] kelimesi “elbette (şöyle bir) mescit ki”; اُسِّسَ [üssise ] edilgen fiili “kuruldu, tesis edildi”; عَلَى التَّقْوٰى [‘ale’t-takvâ] ifadesi “takvâ, duyarlılık üzere”; مِنْ اَوَّلِ يَوْمٍ [min evveli yevmin] tamlaması “ilk günden beri”; اَحَقُّ [ehakku ] kelimesi “daha elverişli(dir), elverişli olan(dır)”; اَنْ تَقُومَ [en tekûme ] ifadesi “( namaza) durmaya”; ف۪يهِ [fîhi] ifadesi “orada, içinde”; ف۪يهِ [fîhi] ifadesi “onda (şöyleleri) vardır; رِجَالٌ [ricâlun ] ifadesi “yiğitler ( vardır)”; يُحِبُّونَ [yuhıbbûne ] fiili “isterler, severler”; اَنْ يَتَطَهَّرُوا [en yetetahherû] ifadesi “arınmak”; وَاللّٰهُ [vallâhu ] kelimesi “Allah”; يُحِبُّ [yuhıbbü] fiili “sever, sevmektedir”; الْمُطَّهِّر۪ينَ [el-muttahhirîne] ifadesi ise “temizlenenleri, arınanları” demektir.

Burada Medine’de inşa edilen ve her tarafı Müslümanlara zarara dayalı olarak yapılan mescidin içinde ibadet edilmemesi gerektiği, takvâ üzere yapılanın ibadet için gerçek manada uygun olduğu bilgisi gündeme getirilmektedir.

1. وَالَّذ۪ينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْر۪يقًا بَيْنَ الْمُؤْمِن۪ينَ وَاِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللّٰهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْل وَلَيَحْلِفُنَّ اِنْ اَرَدْنَآ اِلَّا الْحُسْنٰى وَاللّٰهُ يَشْهَدُ اِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ “(Münafıklar arasında) bir de zarar vermek, inkâr etmek, müminlerin arasına ayrılık sokmak ve daha önce Allah’a ve Elçisine karşı savaşmış olan kişiyi beklemek için bir mescit edinenler ve ‘Biz güzellikten başka bir şey istemedik.’ diye mutlaka yemin edecek olanlar vardır. Allah elbette onların yalancı olduklarına şahittir.” Yüce Allah Medine ve civarındaki çeşitli münafık gruplarla ilgili çeşitli bilgiler verdikten sonra, bu defa yine münafıkların küfür içerikli ve toplumu bölüp parçalamaya yönelik bir mescid yapma eyleminden söz etmektedir.

İslam tarihinde adına [Mescid-i Dırâr] yani “zarar vermek için inşa edilen mescid” olarak bilinen bu mescidi yapanlar, İbn Abbâs’ın verdiği bilgiye göre 12 veya 17 kişilik bir münafık gruptu ve bu mescitle Kuba Mescidi’ne zarar vermeyi, böylece İslam toplumunu bölmeyi amaçlamışlardı. Burada sözü edilenlerin başında Hanzala’nın babası rahib Ebu ‘Âmir gelmekte ydi ki Hz. Peygamber onu fasık olarak adlandırmıştı. Bu kişi Câhiliyye döneminde Hristiyan olmuş, ibadet etmek için manastıra çekilerek ilim talebinde bulunmuştu.

Hz. Peygamber, peygamberliğini ilan edince ona düşman olmuştu; çünkü böylece liderliği sona ermişti. Bu kişi Hz. Peygamber’e hitaben ‘Seninle savaşan bir topluluk bulduğumda, mutlaka onlarla birlik olur, sana karşı savaşırım’ demişti. Huneyn Günü’ne kadar bu savaştan ve mücadelesinden geri durmamıştı. Hevazin Kabilesi hezimete uğrayınca, Şam’a gitmiş ve oradan münafıklara şöyle haber göndermişti: ‘Gücünüzün yettiğince kuvvet ve silah hazırlayın; benim için bir mescid yapın; zira ben şimdi Kayser’e gidiyorum.

Kayser’in yanında bulunan orduları alıp geleceğim. Böylece de Muhammed ve yanındakilere karşı kıyam edeceğim.’ Bunun üzerine de münafıklar bu mescidi yapmışlar ve o mescidde kendilerine namaz kıldırması için Ebu ‘Âmir’in gelmesini gözleyip durmuşlardı.”(470) “Bu mescidden daha önce yine Kuba’da ‘Amr b. Avf oğulları bir mescid inşa etmişler, onları kıskanan berikiler de böyle bir teşebbüste bulunmuşlardı.”(471)

a) وَالَّذ۪ينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْر۪يقًا بَيْنَ الْمُؤْمِن۪ينَ وَاِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللّٰهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْل “(Münafıklar arasında) bir de zarar vermek, inkâr etmek, müminlerin arasına ayrılık sokmak ve daha önce Allah’a ve Elçisine karşı savaşmış olan kişiyi beklemek için bir mescit edinenler var ya” Ayetteki وَالَّذ۪ينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا beyan gereği olarak “onların mescid edinmeleri” yani mescidi inşa etme amaçları bağlamında çeşitli gerekçeler dile getirilmektedir. Yüce Allah sözünü ettiği mescidin yapılmasıyla ilgili olarak dört hususa dikk at çekmektedir.

ı. Ayette “ilk” sırada zikredilen özellik veya gerekçe mescidin ضِرَارًا [dırâran] “zarar vermek için” kelimesiyle ifade edilmektedir. Nüzul sebebi rivayetinde de geçtiği üzere bunların amacı Müslümanlara “zarar vermek”ti.

ıı. Mescid’in inşasının “ikinci” gerekçesi وَكُفْرًا [veküfran] kelimesiyle ifade edilmektedir ki bu da ilgili kişilerin “inkârlarını ve nankörlüklerini ortaya koymakta, inkârı çevreye yayma arzularını” göstermektedir. Küfürlerinin ve nankörlüklerinin bir göstergesi olarak, dahası küfür ve nankörlükte devamlı ve kararlı olduklarını pekiştirmek için bu mescidi inşa etmişlerdi.

ııı. Mescid’in yapılmasının “üçüncü” sebebi وَتَفْر۪يقًا بَيْنَ الْمُؤْمِن۪ينَ beyanıyla dile getirilmekte ve maksatlardan birisinin de “müminlerin arasını açmak, toplumsal hayatı tefrikaya boğmak, Müslümanları parçalamak” şeklinde belirtilmektedir. İnsanlar bir mescidin yanına veya yakınına ciddi, meşru ve çok çok zaruri bir ihtiyaçtan dolayı olmamak üzere herhangi bir mescid daha inşa ederlerse, bunun tefrikaya sebebiyet vereceğini unutmamalı ve böyle bir işlemden mutlak surette kaçınmalıdırlar.

Esasında devam eden cümlede bu türden mescidler yapanlar her ne kadar niyetlerinin sadece ve sadece iyilik olduğunu söylemiş olsalar da, bunun gerçeği yansıtmadığı, bu sözün yalan olduğu ve Müslümanların böyle bir işlemden muhakkak surette uzak durmaları gerektiği bildirilmekte, bir bilinç kazandırılması amaçlanmaktadır. Tevhid dinini n hedeflediği şey, toplumsal hayatta vahdeti sağlamaktır. Vahdeti zedeleyecek her bir girişim bu ayetin ışığında düşünülüp değerlendirilmeli ve Müslümanlar kınanacak davranışlardan kaçınmalıdırlar.

ıv. Dırâr Mescidi’nin yapılma gerekçelerinin “dördüncüsü” ise وَاِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللّٰهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْل cümlesiyle dile getirilmektedir ki bunun anlamı “daha önce yani bu mescid yapılmadan önce Yüce Allah’a ve Rasûlü’ne savaş açanları bekleyip gözetlemek” şeklindedir. Amaç Şam tarafında bulunan ‘Âmir’in gelip kendilerine namaz kıldırması olduğu nüzul sebebi rivayetinde de ifade edilmektedir.

Kur’an’da sadece bu ayette geçen اِرْصَاد [ırsâd] sözcüğü “beklemek”, “gözetlemek” manasına gelmektedir. Burada elbette bağlam gereği düşmanlık duygusuyla bir bekleyiş söz konusudur. Bu kelimede “hazırlık yaparak beklemek” manasının bulunduğu da belirtilmiştir.

b) وَلَيَحْلِفُنَّ اِنْ اَرَدْنَآ اِلَّا الْحُسْنٰى “(Onlar) ‘Biz güzellikten başka bir şey istemedik.’ diye mutlaka yemin edeceklerdir.” Yüce Allah Kuba Mescidi’ne yakın bir yerde yaptırılan ve yaptırılış gerekçeleri dört maddede ifade edilen bu mescidi yapanların “iy ilikten başka bir şey kesinlikle murat etmedik” diyerek yalan yere yemin edeceklerini bildirmektedir.

Daha önce yorumladığımız Tevbe 9:56, 62 ve 74’te de geçtiği üzere, münafıkların en belirgin özelliklerinden birisi “yalan yere yemin etmeleri”dir ki burada da kendilerinin bu özelliği görülmektedir. Onların kastettiği “iyilik”, kendilerince dile getirdikleri hastalara, âcizlere, mescide gidemeyenlere bir imkân sunmak, onların işini kolaylaştırmak, yani toplumdaki muhtaç insanlara yardım etmek, onlara şefkat beslemektir. Ancak bunun mutlak surette bir yalan olduğu ayetin sonunda zikredilmektedir.

c) وَاللّٰهُ يَشْهَدُ اِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ “Allah elbette onların yalancı olduklarına şahittir.” Bu cümlenin benzerleri Tevbe 9:42 ve Münâfikûn 63:1’de yer almaktadır. Yüce Allah münafıkların söyledikleri sözlerin yalan olduğunu bildiğini beyan etmekte, böylece bu türden ifadelerin kendilerini kurtarmaya yetmeyeceği mesajını da dolaylı olarak vermek istemektedir.

Münafıkların ikiyüzlülükleriyle ilgili olarak Bakara 2:14, Âl-i İmrân 3:167, Nisâ 4:141, Mâide 5:41, Tevbe 9:42, 107, Fetih 48:11 ve Münâfikûn 63:1 gibi ayetlerde de bilgiler verilmektedir. Şu hususun bilinmesinde yarar vardır: Yüce Allah’ın bir konuda bilgisini, görmesini veya şahit olduğunu belirtmesi bir anlamda yemin değeri taşıyan ifadelerdir ve sıra dışı oldukları için muhatabın kalbinde böyle güçlü bir mesajın verilmesi şeklinde yer edinmesi gerekmektedir. İmâm Ebu Hanîfe’nin de bu kanaatte olduğu ifade edilmektedir.(472)

2. لَا تَقُمْ ف۪يهِ اَبَدًا لَمَسْجِدٌ اُسِّسَ عَلَى التَّقْوٰى مِنْ اَوَّلِ يَوْمٍ اَحَقُّ اَنْ تَقُومَ ف۪يهِ ف۪يهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ اَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللّٰهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّر۪ينَ “Orada asla (namaza) durma! İlk günden takvâ (duyarlılık) üzerine kurulan mescitte (namaza) durman elbette doğru olandır. Onda temizlenmeyi seven adamlar (insanlar) vardır. Allah temizlenenleri sever.” Yüce Allah bu ayette münafıkların mescidinde namaza durulmamasını emretmektedir.

a) لَا تَقُمْ ف۪يهِ اَبَدًا لَمَسْجِدٌ اُسِّسَ عَلَى التَّقْوٰى مِنْ اَوَّلِ يَوْمٍ اَحَقُّ اَنْ تَقُومَ ف۪يهِ “Orada asla (namaza) durma! İlk günden takvâ (duyarlılık) üzerine kurulan mescitte (namaza) durman elbette doğru olandır.” Yüce Allah [Dırâr Mescidi] olarak tanımladığı bu mescitte namaza durmaması gerektiğini Hz. Peygamber’e emretmekte ve başlangıçtan itibaren takvâ esası üzere inşa edilen mescidin namaz kılınmaya çok daha elverişli olduğunu bildirmektedir. Burada zikredilen “Takvâ Mescidi”nin Kuba Mescidi olduğu ifade edilmekle beraber genelde âlimlerimiz maksadın Mesci d-i Nebevî olduğu kanaatindedir.(473)

İşte bu mescidin, inşa edildiği ilk günden beri takvâ yani Yüce Allah’a karşı sorumluluk bilinci ve duyarlılık içerisinde tesis edildiği, bu nedenle burada namaza durmanın asıl gerçekçi ve uygun davranış olacağı beyan edilmektedir. Ayet te geçen اَحَقُّ [ehakku] kelimesi “daha uygun” veya “en uygun” değil de “mutlak manada uygun, doğru” manasında yorumlanmalıdır. Çünkü diğer mescidde namaza durmanın hak ve hakikat adına hiçbir karışılığı yoktur; zira orada namaza durulmaması açıkça emredilmektedir.

Bu ayetin iniş sebebi olarak şöyle bir olay nakledilmektedir: “Münafıklar Hz. Peygamber, Tebük Gazvesi’ne giderken o bozuk maksatları için bu mescidi yapınca, ‘Ya Rasûlallah, biz, hastalar ile yağmurlu ve soğuk geceler sebebiyle bir mescid yaptık. Biz senin de bizimle beraber orada namaz kılmanı ve bize bereket ve hayır dualarda bulunmanı arzuluyoruz’ demişler, bunun üzerine Hz. Peygamber de ‘Şimdi bir sefer hazırlığı içindeyim. İnşaallah döndüğümüzde orada namaz kılarız’ demişti.”

“Hz. Peygamber, Tebük Gazvesi’nden dönünce, münafıklar yaptıkları mescide gelmesini istemişlerdi de işte bunun üzerine bu ayet nazil olmuştu. Hz. Peygamber bazı kimseleri çağırtarak ‘Yapanları zalim olan o mescide gidiniz; orayı yıkıp harap ediniz’ buyurmuştu. Onlar da böyle yapmışlar, Hz. Peygamber o mescidin yerinin içine çerçöp atılan bir yer edinilmesini emretmişti.”(474)

b) ف۪يهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ اَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللّٰهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّر۪ينَ “Onda temizlenmeyi seven adamlar (insanlar) vardır. Allah temizlenenleri sever.” Yüce Allah ilk yapıldığı günden beri takvâ yani duyarlılık üzere tesis edildiğini haber verdiği Mescid-i Nebevî’nin içerisinde tertemiz olmak için çaba sarfeden, bunu sevgileriyle uygulamaya çalışan yiğitlerin bulunduğunu beyan etmekte, bu şekilde temizlenmeye çalışanları Allah’ın sevdiğini bildirmektedir.

Dırâr Mescidi’ni inşa edenlerin “zarar vermek isteyen, inkârcı nankör, tefrikacı ve kötü niyetler besleyen insanlar olması” n a karşılı k, Takvâ Mescidi olan Kuba Mescidi veya Mescid-i Nebevî’nin içindekilerin ise “günahlardan arınmak isteyen yiğitler olduğu”haber verilmektedir. Burada sözü edilenlerin isim listesini vermeye gerek yoktur.

Medine toplumunda yaşayıp Hz. Peygamber’le hareket eden herkes ayette sözü edilenler arasında yer almaktadır ve ne mutlu onlara ki Yüce Allah’ın sevgisini kazandıkları kendilerine müjdelenmiş olmaktadır. Ayette geçen رِجَال [ricâl] kelimesi de tıpkı Nûr 24:37 ve Ahzâb 33:23’te de olduğu gibi cinsiyet manasında “erkekler”den ziyade, şahsiyet olarak kadın veya erkek “bütün fedakâr mümin yiğitleri” içermektedir.

Dipnotlar

• 470-) Semerkandi , age ., II, 89; Taberi , age ., XI, 23-26; Razi, age ., XVI, 193-194. 471-) Zemahşeri , age ., II, 298-299.
• 472-) Zemahşeri , age ., IV, 527. 473-) Semerkandi , age ., II, 90; Taberi , age ., XI, 27-29, Zemahşeri , age ., II, 300.
• 474-) Razi, age ., XVI, 195.