Fecr Suresi

Mekke’de risaletin ilk döneminde indirilmiş olması muhtemel olan, 30 âyetten oluşan ve adını ilk âyette geçen “sabah” anlamındaki الْفَجْر el-fecr kelimesinden alan Fecr sûresi, inişe göre 11, resmî sıralamada ise 89. sûredir.

Fecr sûresi, resmi sıralamada öncesindeki Ğâşiye sûresiyle anlam ilişkisi içindedir. Bu bağlamda “kıyamet- âhiret sürecine dikkat çekme, dönüşün sadece Yüce Allah’a olacağı ve en büyük azabı O’nun yapabilmesi” gibi ortak konular zikredilebilir.

Fecr sûresinde öncelikle “Fecr’e, on geceye, çift (varlıklar)a, Tek olana ve gelip geçen geceye yemin olsun ki, bun(lar)da her akıl sahibi için bir yemin (değeri) var, (değil) mi?” şeklinde çeşitli zaman dilimlerine yemin edilerek, sağlam akıl sahibi olanlar için bütün bunlarda çok önemli şahitliklerin bulunduğu hatırlatılmaktadır.

6. âyetten itibaren, insanın sapabileceği ifade edilerek, bu husus, ‘Âd, Semûd ve Firavun şeklinde üç kavmin örnekliğinde dile getirilmekte, bunların birer bozguncu olarak yaşadıkları beyan edilmekte ve muhataplar uyarılmaktadır.

15. âyetten itibaren, “Şöyle insan(lar) vardır: Rabbi kendisini imtihan edip ona ikramda bulunduğunda ve bol nimet verdiğinde, ‘Rabbim bana ikram etti’ der(ler). Onu imtihan edip rızkını daralttığında ise, ‘Rabbim beni rezil etti (beni ihmal etti)’ der(ler) “ifadeleri gereği nankörlerin veya Yüce Allah’ı hesaba katmayanların nasıl bir yanılgı içerisinde oldukları, malı tüketme biçimlerinden örnekler verilerek sunulmakta, yetimlerin ve yoksulların gözetilmemesi temel sorun olarak belirlenmektedir.

23. âyetten itibaren, “Hayır, (hayır bu yaptıklarınız doğru değil); yeryüzü parça parça dökülüp dağıldığı, melekler saf saf dizili iken Rabbin(in yargılama emri) geldiği zaman, (durumunuz ne olacak?)” ifadesi gereği insanoğlunun mahşerde gerçeği fark edeceği, ancak bunun hiçbir işe yaramayacağı ve çeşitli pişmanlıklar yaşanacağı belirtilerek, dünya hayatında Yüce Allah’ı hesaba katmayanları acı bir azabın beklediği, öyle bir azabı O’ndan başka hiç kimsenin yapamayacağı bildirilmektedir.

Sûrenin sonunda, çift yönlü bir mesaj içerecek şekilde hem Yüce Allah’a güvenerek hayatı O’nun istediği gibi yaşayanlara müjde, hem de sahte huzura aldananlara yönelik şöyle bir uyarı bulunmaktadır: “Ey huzurlu insan! Sen (Allah’tan) memnun, (Allah da) senden razı olarak Rabbine dön. (Seçkin) kullarım arasına katıl ve cennetime gir!”

ı. (21-22. Ayetler):Son Saat’in Şiddeti veMeleklerin Duruşu

كَلَّا ٓ اِذَا دُكَّتِ الْاَرْضُ دَكًّا دَكًّا وَجَا ٓ ءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا “Hayır! Yer şiddetli bir sarsıntıyla sarsıldığı, melekler sıra sıra (dururken) Rabbin(in emri) geldiği zaman (haliniz nasıl olacak?)”

Buradaki كَلَّا [kellâ] edatı “hayır, doğrusu”; اِذَا دُكَّتِ [izâdükket] ifadesi “sarsıldığı zaman, parçalandığı, paramparça olduğu zaman”; الْاَرْضُ [ el-ardu ] kelimesi “arz, yeryüzü”; دَكًّا دَكًّا [dekken dekken ] ifadesi “şiddetli sarsıntılar halinde”; وَجَا ٓ ءَ [vecâe] fiili “ve geldiği (zaman)”; رَبُّكَ [rabbuke] ifadesi “senin Rabbin(in emri)”; وَالْمَلَكُ [ve’l-melekü] kel imesi “ve melek, melekler de”; صَفًّا صَفًّا [saffen saffen] sözcükleri ise “saf saf, dizi, grup halindeyken” demektir.

Burada Son Saat ve yargılama duruşmalarında meleklerin duru şu dile getirilmekte, yaşanacak olayların şiddetine dair bilgilendirmeler yapılmaktadır.

1. كَلَّا ٓ اِذَا دُكَّتِ الْاَرْضُ دَكًّا دَكًّا “Hayır (Düşünceniz doğru değildir)! Yer şiddetli bir sarsıntıyla sarsıldığı zaman.” Bu ayette mahşer öncesindeki Son Saat’le ilişkili bir husus dile getirilmektedir.

a) Bu ayet, كَلَّا [kellâ] edatıyla başlayarak, önceki ayet grubunda sözü edilen davranışların yanlış olduğunu bir kez daha ortaya koymaktadır. Bu anlam doğrultusunda كَلَّا [kellâ] edatına “peki, ya kıyametten sonra ne yapacaksınız?” veya Elmalılı’nın da belirttiği gibi “yoo, öyle yapmayın” anlamları da verilebilir.

Kur’an-ı Ker im’de sözü edilen Son Saat ile ilgili sahneler Sûr’a ilk üfürülüşle gerçekleşecektir. Müzzemmil 73:18’de geniş bir şekilde ele aldığımız üzere, bu konu pek çok surede yer almakta ve ayetlerde genellikle edilgen kalıplar kullanılmaktadır.(49) Bunun nedeni, olayın şiddetini ve dehşetini muhatabın zihninde canlandırmak ve olayı yapanın kimliğinden ziyade, bizzat olayın kendisine ve etkisine dikkatleri daha yoğun bir şekilde çekmektir.

b) Fecr 89:21’de belirtildiği üzere, yerkürenin bütünüyle sarsılması ve parça parça dökülüp dağılması, yaşanacak sarsıcı olayların büyüklüğünü göstermektedir. Özellikle ayette kullanılan دُكَّت [dükket] edilgen fiili ile iki defa gelen دَكًّا [dekken] kelimesi, Son Saat’te yaşanacak felaketin bir süreç olarak devam edeceğini ortaya koymaktadır. Harflerin verdiği ses de o esnada oluşacak gürültüyü ortaya koyar mahiyettedir.

Hâkka 69:14’te bu çarpmanın bir defa olacağı beyan edilmişken, burada bir süreçten söz edilmektedir. Her iki ayeti bir arada düşünürsek, Hâkka 69:14’te sarsıntının veya çarpmanın ilkinin ifade edildiğini, Fecr’dekinin de devamını içerdiğini söyleyebiliriz. Daha güncel bir ifadeyle söylemek gerekirse, Nâzi‘ât 79:6-7’de de ifade edildiği gibi, ilki asıl deprem, diğerleri ise artçı sarsıntılar olarak kabul edilebilir.

c) Hacc 22:1-2. ayetler, Son Saat’in dehşeti ve insanları ne hale getireceği hakkında yeterli bilgi içermektedir: “Ey insanlar! Rabbinize karşı duyarlı olun! Çünkü Son Saat’in depremi müthiş bir şeydir! Onu gördüğünüz gün, her emzikli kadın emzirdiği çocuğu unutur; her gebe kadın çocuğunu düşürür. İnsanları da sarhoş olmamalarına rağmen sarhoş bir halde görürsün. Fakat Allah’ın (ahiretteki) azabı çok daha dehşetlidir!”

d) Son Saat’in herkesi etkileyecek karakteri hakkında Neml 27:87’de de şu bilgiler yer almaktadır: “Sûr’a üfürüldüğü gün, -Allah’ın diledikleri hariç- göklerde ve yerde bulunanlar bayılır. (Sonunda) hepsi boyunları bükük olarak Allah’a gelirler.” Bu bayılmaların yaşanacağı bilgisi Zümer 39:68’de de yer almaktadır. Her iki ayette ifade edildiği üzere, bu büyük sarsıntı nedeniyle göklerde ve yerde bulunanlar bayılacak, ancak Yüce Allah’ın diledikleri bundan istisna edilecek ve o dehşetten etkilenmeyeceklerdir.

Neml 27:89’da şu bilgiler yer almaktadır: “Kim bir iyilikle gelirse (veya ahirete bir iyilik getirirse), ona daha iyisi verilir. Bu tür insanlar o gün korkudan güvende olurlar.” Bu ayette Son Saat sonrası süreçte sıkıntıların yaşanacağı, ancak hayır sahiplerinin bundan ayrı tutulacağı açıkça ifade edilmektedir.

e) Son Saat’te yeryüzünün parça parça dağılması, içindeki insanların etrafa saçılmasını da beraberinde getirecektir. “O gün, insanlar etrafa saçılan pervaneler, dağlar da atılmış yün gibi olacaktır.”(50) Bu ifadeler, “[kâri‘a]nın ne olduğu” sorusunu Yüce Allah’ın cevaplandırdığı cümlelerdir. Kâri‘a 101:4’te geçen [el-ferâş], “ışığın etrafında veya ateşin içinde uçuşan canlılar” demektir. Son Saat’te yaşanacak dehşet nedeniyle, insanlar etrafa yayılacak, yerlerinden savrulup çıkartılacak, Kamer 54:7’de belirtildiği gibi “yayılmış çekirgeler” gibi olacaklardır.

Râzî’ye göre, bu ayetteki pervane benzetmesinin nedeni Hz. Peygamber’in şu hadisidir: “İnsanlar ya bilgindir ya da öğrencidir. Diğerleri ise sefildirler.”(51) Bu rivayetteki bilgilere uygun olarak, sefiller bağlamında insanların çoğunluğu ahirette böyle olacak, adeta pervane veya yayılmış çekirgeler gibi sağa sola savrulacaklardır.

f) Fecr 89:21’deki ifade ile Kâri‘a 101:5’te geçen “dağların atılmış yün gibi oluşu”, Kur’an’da bu konunun anlatıldığı pek çok ayetin benzerlerini oluşturmaktadır. Ayrı ayrı söylemek gerekirse, “dağların yürütülmesi”,(52) “un ufak edilip savrulması”,(53) “tıpkı bulutlar gibi hareket etmesi”,(54) “serpilmesi”,(55) “yeryüzü ve dağların birbirine şiddetli bir şekilde çarpılması”,(56) “dağların yüne dönüşmesi”,(57) “etrafa saçılması”(58) ve “yürütülüp yerlerinin serap olması”(59) gibi olaylar, Son Saat’in dehşetini ortaya koymaktadır.

g) Bütün hacim ve ihtişamına rağmen, sarsılmaz gibi duran bu büyük kütlelerin, yaşanacak dehşet nedeniyle yün gibi savrulacakları, etrafa saçılacakları ve varlıklarını koruyamayıp un ufak veya toz toprak haline gelecekleri ifade edilmektedir. En büyük nesnelerin bile bu hale geldiği bir olayda, insanları nasıl bir sonun beklediği hayal bile edilemez. Neml 27:87 ve Zümer 39:68’de belirtildiği üzere, bu esnada yaşanacak korkunç sahnelerden Yüce Allah’ın dilediği kişiler istisna edilip korkudan emin kılınacaklar, gerisi bu dehşeti yaşayacaktır.

Son Saat’in şiddeti ve o esnada yaşanacaklar hakkında detaylı bilgiyi Kıyâmet 75:1’de verdiğimiz için, burada daha fazla ayrıntıya girmiyoruz. Rabbim bu dehşetten ve korkunç sondan bütün müminleri muhafaza buyursun.

2. وَجَا ٓ ءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا “Melekler sıra sıra (dururken) Rabbin(in emri) geldiği zaman (haliniz nasıl olacak?)” Bu ayette sözü edilen işlem, Sûr denilen boruya ikinci kez üfürülmesiyle yaşanacak aşamada yer alacaktır.

[Ahirette “diriltilme”, “toplanma”, “Allah’a arz edilme”, “bilgilendirilme”, “sorgulanma/yargılanma”, “değerlendirilme”, “cennete veya cehenneme sevk edilme” şeklinde birbirini izleyen yedi aşama yaşanacaktır.](60) İşte, “sorgulanma” işleminde yaşanacaklardan biri, Yüce Allah’ın emrinin ve dolayısıyla bu iş için meleklerin saf saf gelmesidir. Kur’an’da yedi kez(61) geçen صَفّ [saff] kelimesi “gruplar halinde” manasına gelmektedir.

a) “Rabbin gelmesi”, âlimler arasında farklı yorumlanmıştır. Hepsinde de görüleceği gibi “Allah’ın gelmesi” hiçbir şekilde fiziksel bir eylem olarak anlaşılmamakta ve yorumlanmamakta, konunun mutlak surette bir mecazi yönünün bulunduğuna dikkat çekilmek istenmektedir.

ı. Elmalılı’nın özetlediği şekliyle, bazılarına göre maksat, Allah’ın görülmesi, bazılarına göre emrinin, hükmünün ve kararının gelmesi, bazılarına göre de, Allah’ın kudret ve saltanatının belirtilerinin ortaya çıkışıdır. Yüce Allah’ın bir mekândan başka bir mekâna fiziksel olarak intikali anlaşılabilir ve kabul edilebilir bir yorum olmadığı için, bunun mecazi bir işlem olduğunu kabul etmek durumundayız.

ıı. “Rabbin gelmesi”nden maksadı Hûd 11:40 ve Nahl 16:1’de olduğu gibi “O’nun emrinin gelmesi” şeklinde anlarsak, bunu “ahiretteki yargılama emrinin başlatılması” olarak yorumlamak durumunda oluruz.

ııı. “Rabbin gelmesi”nden maksadı, “O’nun kararı” şeklinde anlarsak, yargılanan insanlar hakkındaki son kararı Yüce Allah’ın vereceği mesajı gündeme gelir. Bu durumda “karar verilip duruşmanın kapanması”ndan söz edildiği anlaşılır.

ıv. “Rabbin gelmesi”nden maksat Nahl 16:26’da beyan edildiği gibi aslında azabının gelmesi de olabilir.

v. “Rabbin gelmesi”nden maksat Haşr 59:2’de beyan edildiği gibi muhatapların kalbine korku salması, bir anlamda kendilerine azap etmesi manasına da gelebilir.

vı. [ Elbette ahirette yaşanacak şeylerin dünya hayatındaki örneklere benzetilerek sunulması bir zorunluluktu. Duruşmalarda yaşanan görüntüyü insanlar bildiği için, böyle bir anlatım tercih edilmiş olabilir. Hatta dünyada yapılacak yargılamalara veya duruşmalara örnek olsun diye, bu konuda bilgilendirme yapılmış da olabilir. Maksat her ne olursa olsun, insanoğlu mahşerde detaylı bir sorgudan geçecek, ilahi bilgilendirme ve yönlendirmelere itibar etmeyenlere bunun hesabı ahirette mutlaka sorulacaktır.

b) Meleklerin saf halinde dizili oluşları ve varlıklarını kodlandıkları şekle göre ve o doğrultuda devam ettirdikleri bilinmektedir. Bu bağlamda meleklerin görevleri konusu İnfitâr 82:10’da alındığı için burada detaya girmeyeceğiz. Sadece Sâffât 37:165’te meleklerin ilahi emirleri saf saf halinde dizili bir şekilde bekledikleri beyan edilmektedir.

Dünya yerle bir edilince, insanın cimrilik yapıp kimseye vermediği malının da yok olacağı ona hatırlatılmakta, asıl yatırımın ebedî hayat için yapılan olduğu beyan edilmektedir. Bu durumda yanılgıya kapılarak dünyayı hiçe saymamak da gerekir; ancak ona aşırı şekilde bağlanmak hatalı bir davranıştır. Bu esası gözeterek ve mahşer duruşmasını unutmadan hayatı yaşamaya çalışmak, davranış olarak dünya-ahiret dengesini oluşturur.

Bu dengeyi hesaba katmayanlar, yargılama esnasında veya hemen sonrasında bir başka felaketi daha yaşayacaklardır. İşte devam eden ayet bunu haber vermektedir:

Surenin başından beri vurgulanan ahiret bilincine karşı kör ve ilgisiz davrananların, ahirette gerçeği bütün açıklığıyla fark edecekleri, ancak bunun hiçbir yararının bulunmayacağı dile getirilmektedir. Ayrıca daha sonraki ayetlerde belirtildiği üzere, gerçeği ahirette anlayacak veya hatırlayacak olan inkârcı insan tipinin, çeşitli pişmanlıkları dile getireceği, ancak bunun bir yararının bulunmayacağı belirtilmektedir.

Dipnotlar

• 49-) İbrâhim 14 : 48; Kehf 18 : 47; Tâhâ 20 : 102; Enbi yâ 2 1 : 104; Hacc 22 : 1-2; Neml 27 : 87; Yâsîn 36 : 51; Zümer 39 : 68; Kâf 50 : 20; Tûr 52 : 9-10; Kamer 54 : 1; Rahmân 55 : 37; Vâkı‘a 56 : 1; Hâkka 69 : 1, 13; Me‘âric 70 : 8-9; Müzemmil 73 : 14; Kıy â met 75 : 1, 7-9; Nebe’ 78 : 18-20; Nâzi‘ât 79 : 13, 34; ‘Abese 80 : 33; Murselât 77 : 8-10; Tekvîr 81 : 1-6; İnşikâk 84 : 1-4; Ğâşiye 88 : 1; Fecr 89 : 21; Zilzâl 99 : 1; Kâri‘a 101 : 1-5.
  • İbrâhîm 14/48 Kehf 18/47 Tâhâ 20/102 Enbiyâ 21/104 Hacc 22/1 Neml 27/87 Yâsîn 36/51 Zümer 39/68 Kâf 50/20 Tûr 52/9 Kamer 54/1 Rahmân 55/37 Vâkı‘a 56/1 Hâkka 69/1 Me‘âric 70/8 Müzzemmil 73/14 Kıyâmet 75/1 Nebe' 78/18 Nâzi‘ât 79/13 ‘Abese 80/33 Mürselât 77/8 Tekvîr 81/1 İnşikâk 84/1 Ğâşiye 88/1 Fecr 89/21 Zilzâl 99/1 Kâri‘a 101/1
• 50-) Kâri‘a 101 : 4-5.
  • Kâri‘a 101/4
• 51-) Dârimî, Mukaddime, 32. 52-) Kehf 18 : 47; Tekvîr 81 : 3. 53-) Tâhâ 20 : 105. 54-) Neml 27 : 88. 55-) Vâkı‘a 56 : 5. 56-) Hâkka 69 : 14. 57-) Me‘âric 70 : 9. 58-) Murselât 77 : 10. 59-) Nebe’ 78 : 20.
  • Kehf 18/47 Tekvîr 81/3 Tâhâ 20/105 Neml 27/88 Vâkı‘a 56/5 Hâkka 69/14 Me‘âric 70/9 Mürselât 77/10 Nebe' 78/20
• 60-) Bu yedi aşama ve içinde yaşanacaklar için bk. Okuyan, Kur’ â n -ı Kerîm’e Göre Yedi Aşamada Ahiret , İstanbul, Düşün Yayınları, 2015. 61-) Kehf 18 : 48; Tâhâ 20 : 64; Sâffât 37 : 1; Saff 61 : 4; Nebe’ 78 : 38; Fecr 89 : 22.
  • Kehf 18/48 Tâhâ 20/64 Sâffât 37/1 Saff 61/4 Nebe' 78/38 Fecr 89/22