‘Abese Suresi

-Mekke’de risaletin ilk dönemlerinde, 2. veya 3. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 42 ayetten oluşan ve adını “yüzünü ekşitti” anlamındaki عَبَسَ ‘abese kelimesinden alan ‘Abese suresi, iniş sırasına göre 27, resmî sıralamada ise 80. suredir. 

Yüce Allah, surenin 17-32. ayetlerinde nankör insan tipinin inkârcılığını kahra konu edinmekte, yaratılışın muhteşem düzenine karşı ilgisizliğini ve umursamazlığını dikkatlere sunmakta, ardından yukarıdaki mesajlara uygun olarak ve onların bir devamı niteliğinde, nankör insanın kendi yaratılışına ve çevresine ibretle bakmasını, yaratılanlardan hareketle yaratanı bulmasını istemektedir.

ıı. (25-31. Ayetler:) Yağmurun Yağdırılması ve Bitkilerin Yaratılması

اَنَّا صَبَبْنَا الْمَا ٓ ءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْاَرْضَ شَقًّا فَاَنْبَتْنَا ف ۪ يهَا حَبًّا وَعِنَبًا وَقَضْبًا وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا وَحَدَا ٓ ئِقَ غُلْبًا وَفَاكِهَةً وَاَبًّا “Suyu bolca indirdik. Sonra toprağı yardıkça yardık. Orada (toprakta) taneler yetiştirdik. Üzüm ve sebze, zeytin ve hurma, gür (ağaçlı) bahçe, meyve ve çayır (nice bitkiler).”

Buradaki اَنَّا [ennâ] ifadesi “biz”; صَبَبْنَا [sabebnâ] fiili “indirdik, bolca yağdırdık, bol bol döktük”; الْمَا ٓ ءَ [el-mâe] sözcüğü “yağmur, su”; صَبًّا [sabben] kelimesi “bolca dökerek”; ثُمَّ [sümme] edatı “sonra”; شَقَقْنَا [şekaknâ] fiili “yardık, tam anlamıyla çatlattık”; الْاَرْضَ [el-arda] sözcüğü “yeryüzünü, toprağı”; شَقًّا [şakkan] kelimesi “tam anlamıyla yararak”; فَاَنْبَتْنَا [feenbetnâ] fiili “yetiştirdik, bitirdik, yetiştirmekteyiz”; فيهَا [fîhâ] ifadesi “orada”; حَبًّا [habben] kelimesi “arpa, buğday gibi hububat, tahıl”; وَعِنَبًا [ve ‘ıneben] kelimesi “ve üzüm”; وَقَضْبًا [ve kadben] kelimesi “ve sebze”; وَزَيْتُونًا [ve zeytûnen] kelimesi “ve zeytin”; وَنَخْلًا [ve nahlen] sözcüğü “ve hurma”; وَحَدَا ٓ ئِقَ [ve hadâıka] kelimesi “ve bahçeler”; غُلْبًا [ğulben] kelimesi “sık”; وَفَاكِهَةً [ve fâkiheten] kelimesi “ve meyve(ler)”; وَاَبًّا [ve ebben] kelimesi ise “ve ot, çayır” demektir.

Kur’an’da sıklıkla kendisine göndermede bulunulan “kâinat kitabının incelenmesi”ne ‘Abese suresinin bu ayet grubunda, yağmurun yağdırılmasından başlanmaktadır. Nebe’ 78:14-16. ayetlerde genel olarak ele alınan bu konu, ‘Abese suresinde adeta detaylandırılmaktadır.

1. Yağmurun Bolca Yağdırılması

اَنَّا صَبَبْنَا الْمَا ٓ ءَ صَبًّا “Suyu bolca biz indirdik.”

Bu ayeti önceki ayetle ilişkilendirerek, baştaki اَنَّا [ennâ] edatına “nasıl” anlamı da verilebilir. Bu durumda her iki ayet şöyle tercüme edilebilir: “Nankör insan gıdasına baksın ki, (onu oluşturan) suyu nasıl bol bol yağdırmışız”.(106) Tercümede “bol bol, bolca” ifadelerine yer vermemizin nedeni, ayette fiilin mef’ulle aynı kökten getirilmesidir.(107)

Nebe’ 78:14’te de geçtiği üzere, Yüce Allah, hayatın kaynağına suyu yerleştirdiğini, her canlı şeyi sudan yarattığını beyan ederek,(108) bir çeşit “canlanmak” demek olan bitkilerin yeşertilip ürün vermeleri için öncü gücün su olduğunu belirtmektedir. Suyun bitkilerin ürün vermesindeki etkisini ortaya koymak anlamında daha başka ayetler de vardır.(109) Hepsini birlikte düşünerek, suyun hayatımızdaki önemine bir kez daha dikkat çekildiğini söyleyebiliriz.

Aslında yağmuru yağdıranın Yüce Allah olduğunu itiraf eden(110) bu nankör insan tipinin sorunu, yoktan yaratanın, yeniden yaratmaya da gücünün yeteceğini kabuldedir. Bilinenden bilinmeyene, görünenden görünmeyene, basitten karmaşığa, yakından uzağa, parçadan bütüne doğru gidilerek, insanların eğitilmesi önemli bir eğitim yöntemidir. İşte buna uygun olarak, insanın her gün veya her an gözlemlediği gerçeklerden başlayıp sorgulamayı öğrenmesi ve gerçeğe ulaşmasının sağlanması amaçlanmaktadır.

Surenin son bölümünde de vurgulanacağı üzere, bu tip insanlar ahirete inanmadıkları için, Yüce Allah onlara hem kendi vücut yapılarındaki dönüşümleri, hem de tabiattaki değişim örneklerini hatırlatmakta, bu hayatın sonunda başka bir hayatın daha yaşanacağını bilip ona inanmalarını istemektedir.

2. Toprağın Yarılması

ثُمَّ شَقَقْنَا الْاَرْضَ شَقًّا “Sonra toprağı yardıkça yardık.”

Burada toprağın yarılması gündeme getirilmektedir. Ayette شَقَقْنَا [şekaknâ] ve شَقًّا [şakkan] kelimelerinin birlikte kullanımı, bir önceki ayette olduğu gibi, “mef’ulü mutlak” örneğidir ve yarma işleminin çeşitliliğini, sistemini, fazlalığını, ustalıklı oluşunu ve akıl sır erdirilemezliğini ifade eder.

a) Ayetin başındaki ثُمَّ [sümme] edatı, toprağın yarılmasının yağmurun yağmasından sonra gerçekleştiğini ifade etmektedir. Bu yarılmadan maksat, yağmurla buluşan tohumun toprağın altında filizlenmesi ve toprağı yararak ortaya çıkmasıdır. Bu işlem insanlar tarafından toprağa ekilen tohumun filizlenmesi şeklinde olabileceği gibi, insan müdahalesi olmadan da gerçekleşebilir. Burada önemli olan husus, toprağın yağmurun yağmasından sonra yarılmasıdır, kastedilen budur.

Bu durum, Hacc 22:5’te öldükten sonra diriltilmenin bir anlamda ispatı bağlamında şu şekilde ifade edilmektedir: “Yeri de kupkuru (ölü) bir hâlde görürsün; biz onun (toprağın) üzerine suyu indirdiğimiz zaman bir de bakarsın ki kıpırdayıp kabarır ve her iç açıcı çiftten (bitkiler) yetiştirir.”

Her iki ayeti birlikte düşündüğümüzde, maksadın yağmurla buluşmasından sonra tohumun filizlenmesi ve ardından toprağın yarılması olduğu kolaylıkla anlaşılabilecektir. Hacc 22:5’in bütününde de ifade edildiği gibi, burada hedef, inkârcı insan tipine hayatın her alanından örnekler getirerek, öldükten sonra diriltilmenin gerçekleşeceğini beyan etmektir.

b) Kuru toprağın canlandırılmasının asıl amacını belirlemede Fussilet 41:39. ayet de çok önemlidir ve ufuk açıcıdır. Ayet mealen şöyledir: “O’nun varlığının delillerinden biri de şudur: Sen toprağı boynu bükük (hareketsiz, ölü, cansız) olarak görürsün; ama onun üzerine (yağmur) suyunu indirdiğimiz zaman, harekete geçer ve kabarır (uyanıverir). Ona hayat veren, elbette ölülere de hayat verecektir. Çünkü O, her şeye gücü yetendir.” İşte bu ayette, suyun toprakta meydana getirdiği değişim ortaya konulmakta ve konu, öldükten sonra mahşerde yeniden diriltilmeyle ilişkilendirilmektedir.

c) ‘Abese 80:26’da ifade edilen “toprağın yarılması” işlemi, kuraklık nedeniyle yaşanan çatlamalar olmadığı gibi, kıyamet için yeryüzünün parçalanması da değildir.(111) Burada anlatılan husus, bitkilerin oluşum sürecine dikkat çekmek, suyun etkisini ortaya koymak ve hepsinden önemlisi, bütün bu yaşananların Yüce Allah’a nispetinin unutulmamasıdır. Suyu yağdıran da, toprağı yaran da asıl itibariyle Yüce Allah’tır; O’nun koyduğu prensipler sayesinde bunlar gerçekleşmektedir.

d) Bu arada, suyun indirilmesinin herhangi bir taşkına veya sel felaketine neden olmaması da ayrı bir önem arz etmektedir. Yüce Allah eğer bir mahsulün yok olmasını dilemişse, onu fırtına, kasırga veya sel aracılığıyla yok edebilir; nitekim Kur’an’da böyle örnekler yer almaktadır.(112) Bu tür bir felaketin gerçekleşmemesi için, yağmurun yağdırılma biçimi ve bırakılan su miktarı da kesinlikle bir ölçüye göre gerçekleştirilmelidir.

Konuyla ilgili nefis bir ayet meali şöyledir: “Gökten yağmuru bir ölçüye göre sürekli indiren O’dur. Bu sayede Biz, ölü toprağı diriltmekteyiz. İşte yine aynı şekilde siz de (öldükten sonra topraktan) böyle çıkartılacaksınız.”(113) Yüce Allah, bu ayette yağmuru belli bir ölçüye göre, yani ne kadar gerekiyorsa o kadar yağdırdığını, bu sayede ölü toprağı yeşerttiğini ifade etmekte, ahirette yaşanacak diriltilmenin bu şekilde gerçekleşeceğini beyan etmektedir.

3. Çeşitli Ürünler, Bağ Bahçeler

فَاَنْبَتْنَا ف ۪ يهَا حَبًّا وَعِنَبًا وَقَضْبًا وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا وَحَدَا ٓ ئِقَ غُلْبًا وَفَاكِهَةً وَاَبًّا “Orada (toprakta) taneler yetiştirdik. Üzüm ve sebze, zeytin ve hurma, gür (ağaçlı) bahçe, meyve ve çayır (nice bitkiler).” Yüce Allah surenin 27-31. ayetlerinde birtakım gıdalara, meyvelere ve onların yetiştiği bahçe ve bağlara dair bilgi vermektedir.

a) Hububat

فَاَنْبَتْنَا فيهَا حَبًّا “Orada (toprakta) taneler yetiştirdik.”

Ayette geçen حَبّ [habb] veya [habbeh] kelimesi hem ürünün tohumu, hem de bizzat ürünün meyvesi için kullanılan ortak bir kelimedir; Kur’an’da bu kelime, tekil ve çoğul anlamda aynı kalıpta kullanılmaktadır.(114)

ı. Bu ayet grubunda ilk sırada tahıl ürünlerinin getirilmesinin muhtemel nedeni, bu ürünlerin insan hayatındaki yaygın kullanım gereksinimi olabilir. İbret almak için bazen en yakındaki varlıklardan başlamak gerekir. Bu nedenle, her insanın tahıl ürünleriyle şu veya bu şekilde ilişkisi vardır. Özellikle hububat işleriyle uğraşanların, onların yaratılış sürecini gözlemleyerek önemli dersler çıkarması mümkündür.

Bu ifadelerin bu pasajda verilmesinin öncelikli hedefi ibret almaktır; yaratılana bakarak Yaratan’a ulaşmaya çalışmaktır. Bu asıl hedefin yanında, yine Yaratıcı’yı, O’nun eşsiz gücünü idrak edebilmek için bu tür bilimsel faaliyetlere girişmek benzer bir hakikatin elde edilmesini sağlayacaktır. Kâinat kitabının ayetlerini incelemek Müslümanlar için vazgeçilmez bir öneme sahiptir.

ıı. [Habb, habbe, hubb, mahabbet, habîb, mahbûb, ahıbbâ’] kelimeleri aynı kökten gelir. Bu nedenle “tohum ve ürünleri”yle “sevgi”nin yakın ilişkisi vardır. Yüce Allah’ın sevgisi, merhameti ve eşsiz koruyuculuğu olmasaydı, bu yaratıklar varlık âlemine gelemezlerdi.

Bu ayet özelinde söylenebilecek sözlerden biri de şudur: [Mahbûb] olan Yüce Allah’ın sevgisi olmadan hiçbir [habbe] canlanamaz. Aynı şekilde muhabbetin eseri olan insan da, varlık ağacının hem tohumu hem de meyvesidir.(115) İnsan da diğer bütün yaratıklar da, Yüce Allah’ın sevgisinin birer tezahürüdürler. Asıl sevgiliyi ve sevginin kaynağını unutmadan hayatı yaşamaya çalışmak, o ebedî sevgiyle buluşmayı sağlayacaktır.

b) Üzüm ve Sebze

وَعِنَبًا وَقَضْبًا “Üzüm ve sebze.”

İsrâ 17:91’de de geçen [‘ıneb] kelimesi, “üzüm” anlamına gelmekte, pek çok ayette(116) ise [a‘nâb] şeklinde çoğul kalıpta kullanılmaktadır. Ancak [kadb] kelimesi sadece bu ayette vardır ve “sebze” anlamına gelmektedir.

Bazı âlimler, bunun hayvan yiyeceği anlamında “yonca, ekin” anlamına geldiği görüşündedir.(117) Bu görüş de doğru olabilir. Ancak [kadb] kelimesinin, insan yiyeceği olan “sebze” anlamı da vardır. “Otlak, çayır, ekin” anlamlarına gelen اَبّ [ebb] kelimesi pasajın sonunda zikredildiği için [kadb] kelimesini “sebze” anlamında almayı tercih ettik.

Ayetteki kelimeler tekil olsa da, maksadın çoğul olduğunu söylemek durumundayız. Zaten bu tür ifadeler, söz konusu şeylerin türünü gösterdiği gibi, belki de meyveden ziyade bunların yetiştiği bahçeleri ve bağları da göstermiş olabilir.

c) Zeytin ve Hurma

وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا “Zeytin ve hurma.”

Ayetteki kelimeler zeytin ve hurma anlamına geldiği gibi, önceki ayette de olduğu gibi bir anlamda bunların yetiştirildiği zeytinlik ve hurmalıkları da ifade etmektedir.

d) Sık Ağaçlı Bahçeler

وَحَدَائِقَ غُلْبًا “Sık ağaçlı bahçeler.”

Ayette zikredilen حَدَائِق [hadâık] kelimesinin, “etrafı çevrilmiş bahçeler” anlamının da bulunduğu beyan edilmektedir.(118) Bu takdirde maksat “çevrili ve sık bitkilerin bulunduğu özel bahçeler” olur. İbn Abbas da غُلْب [ğulb] kelimesinin “iri” anlamına geldiğini beyan etmektedir.(119) Öyleyse maksat yeryüzünde iri ve sık ağaçların bulunduğu bahçeler veya ormanlardır.

Her iki görüşü de dikkate alarak, ayetteki bu tamlamanın, bir taraftan “etrafı çevrili ve özenle yetiştirilmiş bahçeler”, diğer taraftan “iri ve sık ağaçların bulunduğu ormanlar” anlamına geldiğini söyleyebiliriz. Her iki durumda da bahçelerin veya yeşilliklerin, insanların muhtaç olduğu ve her zaman kendilerinden çeşitli şekillerde yararlandıkları küçük-büyük bitkilerden oluştuğu anlaşılmaktadır.

e) Meyve ve Çayır

وَفَاكِهَةً وَاَبًّا “Meyve ve çayır.”

Kur’an’da oldukça fazla yerde kullanılan فَاكِهَة [fâkiheh] kelimesi “meyve” manasına gelmekte ve bir anlamda bütün meyve türlerini içermektedir. Bu kelime çoğul olarak [fevâkih] şeklinde de üç ayette geçmektedir.(120)

Kur’an’da sadece bu ayette geçen اَبّ [ebb] kelimesi, Nâzi‘ât 79:31 ve A‘lâ 87:4. ayetin de işaretiyle “ot, çayır” anlamına alınmalıdır. Bu kelime hakkında çeşitli tartışmalar yapılmışsa da, maksadın, bir sonraki ayette yer alan “hayvanlar” anlamındaki [en‘âm] kelimesi gereği “hayvan yiyeceği”, yani “ot, çayır” olduğunu düşünmekteyiz.

[Fâkiheh,] esas olarak insan yiyeceği anlamına alınırsa, [ebb] de hayvan yiyeceği olarak anlaşılabilir. Bu durumda, Yüce Allah’ın, insanların ve diğer canlıların hayatlarını devam ettirebilmeleri için gerekli gıdaları yarattığı anlaşılmaktadır.

Dipnotlar

• 106-) Böyle bir tercih için bk. Kurtubi, age., XIX, 144. 107-) Bir cümlede fiil mefulle aynı kökten getirilince, yani mef’ul-ü mutlak ile fiil birlikte aynı kökten olduğunda, bu kullanım anlama güçlülük, tutarlılık ve tekit katar. İfadede kastedilen anlamın, sıra dışı ve mutlak ölçülere göre daha sistemli oluşunu ortaya koyar. Bir anlamda mef’ul-ü mutlak fiilin sıfatıdır diyebiliriz. 108-) Enbiyâ 21:30. 109-) Yûnus 10:24; Kehf 18:45; Hacc 22:5; Neml 27:60; Hadîd 58:20. 110-) Yûnus 10:31; Neml 27:60; ‘Ankebût 29:63.
  • Enbiyâ 21/30 Yûnus 10/24 Kehf 18/45 Hacc 22/5 Neml 27/60 Mücâdele 58/20 Yûnus 10/31 Neml 27/60 ‘Ankebût 29/63
• 111-) Meryem 19:90; Kâf 50:44. 112-) Örnekler için bk. Yûnus 10:24; Kalem 68:19-20.
  • Meryem 19/90 Kâf 50/44 Yûnus 10/24 Kalem 68/19
• 113-) Zuhruf 43:11.
  • Zuhruf 43/11
• 114-) Bakara 2:261; En‘âm 6:59, 95, 99; Enbiyâ 21:47; Lokmân 31:16; Yâsîn 36:33; Kâf 50:9; Rahmân 55:12; Nebe’ 78:15; ‘Abese 80:27.
  • Bakara 2/261 En‘âm 6/59 Enbiyâ 21/47 Lokmân 31/16 Yâsîn 36/33 Kâf 50/9 Rahmân 55/12 Nebe' 78/15 ‘Abese 80/27
• 115-) İslâmoğlu, age., s. 91’de 4. not. 116-) Bakara 2:266; En‘âm 6:99; Ra‘d 13:4; Nahl 16:11, 67; Kehf 18:32; Mü’minûn 23:19; Yâsîn 36:34; Nebe’ 78:32. 117-) Taberi, age., XXX, 57; Semerkandi, age., III, 548; Zemahşeri, age., IV, 690; Razi, age., XXXI, 62.
  • Bakara 2/266 En‘âm 6/99 Ra‘d 13/4 Nahl 16/11 Kehf 18/32 Mü'minûn 23/19 Yâsîn 36/34 Nebe' 78/32
• 118-) Kurtubi, age., XIX, 144. 119-) Razi, age., XXXI, 63.
• 120-) Mü’minûn 23:19; Sâffât 37:42; Murselât 77:42.
  • Mü'minûn 23/19 Sâffât 37/42 Mürselât 77/42