‘Abese Suresi

-Mekke’de risaletin ilk dönemlerinde, 2. veya 3. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 42 ayetten oluşan ve adını “yüzünü ekşitti” anlamındaki عَبَسَ ‘abese kelimesinden alan ‘Abese suresi, iniş sırasına göre 27, resmî sıralamada ise 80. suredir. 

Yüce Allah, surenin 17-32. ayetlerinde nankör insan tipinin inkârcılığını kahra konu edinmekte, yaratılışın muhteşem düzenine karşı ilgisizliğini ve umursamazlığını dikkatlere sunmakta, ardından yukarıdaki mesajlara uygun olarak ve onların bir devamı niteliğinde, nankör insanın kendi yaratılışına ve çevresine ibretle bakmasını, yaratılanlardan hareketle yaratanı bulmasını istemektedir.

ııı. (23. Ayet):Nankör İnsanın Sorumsuzluğu

كَلَّا لَمَّا يَقْضِ مَا ٓ اَمَرَهُ “Gerçek şu ki (insan, Allah’ın) ona emrettiğini yerine getirmedi.”

Ayetteki كَلَّا [kellâ] edatı “hayır, gerçek şu ki”; لَمَّا يَقْضِ [lemmâ yakdı] ifadesi “yapmadı, yerine getirmedi”; مَا ٓ اَمَرَهُ [mâemerahû] ifadesi ise “(Allah’ın) ona emrettiği şeyleri” demektir.

‘Abese suresinin 17-23. ayetlerinde ele alınan nankör insan tipinin son özelliği bu ayette zikredilmekte ve takındığı tavrın hoş olmadığı açıkça vurgulanmaktadır.

1. Bu ayetteki كَلَّا [kellâ] edatına, konunun öncesiyle bağlantısı nedeniyle “hayır, hayır” anlamı verilebilir. Bu anlamı tercih edersek, ayette bu nankör insan tipinin tuttuğu yolun yanlışlığı vurgulanmış olur.

Yapılan bunca bilgilendirmeye rağmen, hâlâ yanlış bir yolun takip edilmesi sarsıcı bir hitabı gerekli kılmaktadır. Buna göre ilgili edata “hayır, hayır” anlamının verilmesi de doğrudur. Bizim tercihimiz ise, bütün bu gerçeklere ve sahip olunan beklentilere rağmen, nankör insan tipinin kendisine emredileni yapmadığının tespitine dayalıdır.

2. Ayette sözü edilen “insan”ın kim olduğu konusunda farklı görüşler vardır.

a) Ayetteki لَمَّا يَقْضِ [lemmâ yakdı] “Yerine getirmedi” ifadesinin faili konusunda genelde âlimlerimiz bunun “bütün insanlar” olduğunu beyan etmektedir. Hz. Âdem’den itibaren hiçbir insanın ilahi emirleri tam anlamıyla, yani kemaliyle yerine getirmediği bu şekilde ifade edilmiş olmaktadır.(103)

Buna göre, surenin ilk ayetlerinde uyarılan Hz. Peygamber’in bu şekilde teselli edildiği ve “kusursuz kul olmaz” denilerek rahatlatılmak istendiği belirtilmektedir.(104) Bu yorum genel olarak insanları sorumluluklarının farkına varıp, o bilinçle hareket etmeye sevk etmek açısından isabetli görülebilir. Ancak Râzî’nin de belirttiği gibi لَمَّا يَقْضِ [lemmâ yakdı] ifadesinin failini bulmada bu anlamda zorluk söz konusudur.

b) Bu fiilin failinin, surenin başında da kınanan, özellikle 17. ayette lanete konu edinilen “nankör insan tipi” olduğunu düşünmekteyiz. Yani Yüce Allah’ın emrini yerine getirmeyen kişi, bu nankör tiptir. Ayetteki لَمَّا [lemmâ] edatı da zaten bu tip insanın hiçbir ilahi emri, hiçbir zaman yerine getirmediğini ifade eden bir anlam vermektedir. Bu insan tipi, inanca ve ibadete konu esasları bütünüyle reddettiği için kınanmaktadır.

Aksi takdirde, önceki yoruma bakıldığında, içerisinde peygamberlerin de bulunduğu sorumlu insanların hiçbir zaman görevlerini tam yapamadıkları gibi bir sonuç çıkar. Maksadı “insanoğlu” olarak aldığımızda, mükellef olmadan ölen çocukların veya delilerin de kınanması söz konusu olacaktır ki, bu durum, Kur’an’ın insana yüklediği sorumluluk ilkeleriyle bağdaşmaz.

3. Ayetin sonunda yer alan مَا ٓ اَمَرَهُ [mâ emerahû] “emrettiği şeyler” cümlesi de, doğru tercihi bulmada belirleyicidir. Çünkü cümlenin başındaki مَا [mâ] edatı, Yüce Allah’ın emrettiği bütün görevleri kapsayan bir anlam vermektedir.

Diğer anlam kastediliyor olsaydı, bu edatın [mimmâ] “bir kısmı” şeklinde olması gerekirdi ki, durum böyle değildir. Bu surede kınamaya konu edinilen nankör insan, Yüce Allah’ın hiçbir emrini yerine getirmediği için kınanmakta, duyarsız tutumu böylece deşifre edilmektedir.

4. Konu bütünlüğünü sağlama anlamında, bir sonraki ayet grubunda da, surenin son bölüm ayetinde de aynı insan tipi öncelikle muhatap alınmakta ve takındığı tavrın kesinlikle doğru olmadığı vurgulanarak herkese ders verilmektedir.

Bir anlamda, vahyin aydınlatıcı yüzünden yararlanmayan, Hz. Peygamber’in tebliğ ettiği gerçeklere kulak vermeyen, dahası kendi yaratılış sürecine hiç dikkat etmeyen, doğumunu, hayatını, ölümünü ve kabre konuluşunu sorgulamayan, sonunda yeniden diriltileceği gerçeğini bütünüyle kulak ardı eden nankör insan tipinin, hayatı boyunca hiçbir zaman kendisinden beklenen görevleri yapmadığı bu şekilde ortaya konulmuş olmaktadır.

Bu nedenle, ifadeler vurgulu ve sarsıcı bir teknikle ve özenle seçilmiş, ibret almaları için insanların aklına, iradelerine ve anlayışlarına sunulmuştur. Sonuçta, diğer konularda olduğu gibi bu derste de öncelikli muhatap nankör insan olsa da, mesaj günün ve yarının bütün insanlarına yönelik olarak anlaşılmalıdır.

Dipnotlar

• 103-) Taberi, age., XXX, 56; Semerkandi, age., III, 548; Zemahşeri, age., IV, 690; Razi, age., XXXI, 61. 104-) Bu yorum için bk. İslâmoğlu, age., s. 1222’de 14. not.