‘Abese Suresi

-Mekke’de risaletin ilk dönemlerinde, 2. veya 3. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 42 ayetten oluşan ve adını “yüzünü ekşitti” anlamındaki عَبَسَ ‘abese kelimesinden alan ‘Abese suresi, iniş sırasına göre 27, resmî sıralamada ise 80. suredir. 

Yüce Allah, surenin 17-32. ayetlerinde nankör insan tipinin inkârcılığını kahra konu edinmekte, yaratılışın muhteşem düzenine karşı ilgisizliğini ve umursamazlığını dikkatlere sunmakta, ardından yukarıdaki mesajlara uygun olarak ve onların bir devamı niteliğinde, nankör insanın kendi yaratılışına ve çevresine ibretle bakmasını, yaratılanlardan hareketle yaratanı bulmasını istemektedir.

ıı. (19-22. Ayetler):İnsanın Yaratılış Süreci ve Diriltilmesi

مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ ثُمَّ السَّب ۪ يلَ يَسَّرَهُ ثُمَّ اَمَاتَهُ فَاَقْبَرَهُ ثُمَّ اِذَا شَا ٓ ءَ اَنْشَرَهُ “Bir [nutfe]den (zigottan) yaratıp ona şekil verir. Sonra ona yolu kolaylaştırır. Daha sonra onu öldürüp kabre koydurur. Sonra (en sonunda) dilediği zaman onu yeniden diriltir.”

Ayetlerdeki مِنْ نُطْفَةٍ [minnutfetin] kelimesi “zigottan, nutfeden”; خَلَقَهُ [halekahû] fiili “onu yarattı”; فَقَدَّرَهُ [fekadderahû] fiili “ve onu takdir etti, onu şekillendirdi”; ثُمَّ [sümme] edatı “sonra”; السَّب ۪ يلَ [es-sebîle] kelimesi “yolu”; يَسَّرَهُ [yesserahû] fiili “ona kolaylaştırdı”; ثُمَّ [sümme] edatı “sonra”; اَمَاتَهُ [emâtehû] fiili “onu öldürdü”; فَاَقْبَرَهُ [feakberahû] fiili “ve onu kabre koydurdu”; ثُمَّ [sümme] edatı “sonra”; اِذَا شَا ٓ ءَ [izâşâe] fiili “dilediği zaman, istediğinde”; اَنْشَرَهُ [enşerahû] fiili ise “onu diriltti, diriltecek, inşa edecek” demektir.

Yüce Allah, surenin 19-22. ayetlerinde insanın yaratılış süresinden bir kesit sunmakta, ölüm ve yeniden diriltilmeye dair bilgiler vererek, nankörlüğün aslında nerelerden başladığına dikkatleri çekmektedir.

Bu ayetlerdeki fiiller “m a z i, yani geçmiş zaman” kalıbında getirilse de, biz anlamı “geniş zaman” olarak vermeyi uygun bulmaktayız. Böylece yaratılışın hem geçmiş dönemleri, hem hâli, hem de geleceği içeren yapısını öne çıkarmayı hedeflemekteyiz. Zaten ‘Abese 80:21 ve 22. ayetlerdeki ifadeler, bir anlamda ayetleri geniş zaman olarak anlamlandırmamız gerektiğini ortaya koymaktadır.

Ölüm, kabre konulmak ve mahşer için diriltilmek, yaşamakta olanlar için gelecek zamanı zorunlu kılmaktadır. Bu nedenlerle, bu ayetlerdeki fiilleri Yüce Allah’ın ilahi kaderinin ve sisteminin bir parçası olarak kabul edip, tercümeyi geniş zaman şeklinde vermeyi tercih ettik.

Yüce Allah bu ayette insanın biyolojik olarak ilk canlı hâline dikkat çekmektedir. Ayetlerde devrik ifadelerin getirilme nedeni, ayet sonlarındaki uyumun sağlanmasıdır. ‘Abese 80:11-23. ayetlerinde [hû] zamiri uyumu olduğu için, bu ayetlerde de fiiller ve [hû] zamirleri sona getirilmiştir.

1. مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ “Bir [nutfe]den (zigottan) yaratıp ona şekil verir.” ‘Alak 96:2’de açıkladığımız üzere, Kur’an’da insanın yaratılışı hakkında iki genel kategori oluşturulduğu görülmektedir. Bunlardan ilki, bütün insanların “elementer” geçmişiyle, yani tabiattaki cansız ve potansiyel hâliyle ilgili olandır.

Biyolojik bir canlı olarak insanın yaratılış kaynağı [nefs-i vâhıdeh] denilen “ilk can”dır. İlk insan ve eşi işte bu ilk cevherden, yani ilk candan yaratılmıştır.(81) İlk can aşamasından sonraki ikinci aşama ise yorumunu yapmakta olduğumuz ayette de geçtiği üzere [nutfe] aşamasıdır.

a) Ayetteki نُطْفَة [nutfeh] kelimesi, insanın biyolojik veya embriyolojik anlamdaki ilk safhasını ifade etmektedir. ‘Abese 80:18. ayette yer alan “(Allah) insanı hangi şeyden yarattı?” sorusunun cevabı, işte bu ayette verilmeye başlanmaktadır.

b) Ayette yer alan خَلَقَهُ [halekahû] fiiliyle, yaratılışın bedensel boyutu gündeme getirilmektedir. İnsanın yaratılışıyla ilgili elementer aşamadan sonraki ikinci grup bilgi ise, insanın ana rahmindeki “biyolojik” veya “embriyolojik yapısı”yla ilgilidir. Ayetteki [haleka] fiili, insanın bedensel olarak “bir şeyden” yaratıldığını göstermektedir.

[Haleka/halk], “bir şeyden başka bir şeyi yaratmak”, bir anlamda “dönüştürmek” anlamına gelmektedir. İnsanın bu aşamada [nutfe]den,(82) bugünkü bilimsel ifadesiyle “zigot”tan yaratıldığı, bunun [nutfe] [-i emşâc],(83) yani döllenmiş yumurta aşaması olduğu, daha sonra buradan [ ‘alak/‘alaka],(84) yani “embriyo” aşamasına geçildiği Kur’an’da ifade edilmektedir. Konuyla ilgili geniş açıklamalar ‘Alak 96:2’de yapıldığı için burada bu kadarıyla yetineceğiz.

c) Ayetteki قَدَّرَ [kaddera] kelimesi, [haleka] fiilinden daha farklı bir boyutu ortaya koymaktadır. Bu fiil, “takdir etmek, inceden inceye şekillendirmek, ince ölçüler vermek” anlamlarına gelmektedir. Kur’an’da belirtildiğine göre Yüce Allah her şeyi bir ölçüye göre yaratmıştır.(85)

Yorumunu yapmakta olduğumuz ayette, insanın ana rahmi yolundaki “zigot” hâlinden sonra, muhtemelen rahim içerisinde onun bir ölçüye göre takdir edilip şekillendirildiği “embriyo” aşamasına dikkat çekilmektedir.

Bu aşamada, insanın her organının belirli veya belirsiz şekillerdeki yapısına gönderme yapılarak, detaya varıncaya kadar onun bir plan ve program çerçevesinde yaratıldığı hatırlatılmakta, rastgelelikten veya amaçsızlıktan uzak tutulduğu beyan edilmektedir.

Kâinattaki Ölçü

Mülk 67:3-4’te belirtildiği gibi, Yüce Allah’ın yaratmasında herhangi bir düzensizlik veya uyumsuzluk yoktur. Yüce Allah Talâk 65:3’te her şey için bir ölçü koyduğunu beyan etmektedir. A‘lâ 87:3’teki “takdir etmek” ifadesi ile Kamer 54:49’daki “her şeyin bir kadere göre, yani bir ölçü ve bir sisteme sahip olarak yaratıldığı” açık birer Kur’an gerçeğidir.

Hicr 15:21’de geçtiği üzere, bulutlardan yağmurun indirilişindeki ölçülülükten, kâinattaki bütün varlıkların bir düzene ve ölçüye sahip kılınmışlığına kadar, bütünüyle mahlukat aynı ölçünün sonucu olarak varlık âlemine getirilmiştir. Bundan sonra getirilecek olanlar da aynı ölçüye tabi olacaklar ve rastgelelikten uzak tutulacaklardır.

Ölçülü yaratılmış olmak, aynı zamanda boşuna yaratılmamışlığı(86) ve abes olmamayı(87) da beraberinde getirir. Bu iki husus, yaratılışta bir oyun ve eğlencenin amaçlanmadığını göstermektedir.(88) Boşuna yaratılmamışlık, hâliyle anlamlı ve amaçlı olmayı gerektirmektedir.(89) Bütün bunlar zerrelerden kürelere zincirleme olarak birbirine bağlanmış hakikatlerdir.

Dünya yaratılırken nimetlerinin belirlenmesinde,(90) Ay’ın menzillerinin hassasiyetle şekillendirilmesinde,(91) gece ve gündüzün yapısında,(92) hâsılı, bütün varlıkların yaratılışında aynı ölçü, denge ve hassasiyet gözetilmiştir.(93) Sadece bu âlemde değil, ahirette cennet nimetlerinin belirlenmesinde de aynı hassas durum söz konusudur.(94)

Bütün bu ve benzer nedenlerle, “takdir etmek” ifadesinin “kaderle buluşturulmak, ölçüye sahip kılınmak ve başıboşluktan uzak tutulmak” anlamlarına geldiğini söyleyebiliriz. Genel yapının içerisinde, insanın yaratılışındaki takdirin anlamını ve önemini bu çerçeveye oturtarak, asıl amacın, insanın yaratılışına Yüce Allah’ın verdiği önemi kavratmak olduğunu anlamak zor olmasa gerektir.

2. ثُمَّ السَّبيلَ يَسَّرَهُ “Sonra ona yolu kolaylaştırır.” Yüce Allah, insan için yolun kolaylaştırıldığını beyan etmektedir. Ayetteki السَّبيل [es-sebîl’]den kastın ne olduğu önemlidir.

a) İbn Abbas gibi bazı âlimlerimize göre, buradaki السَّب ۪ يل [es-sebîl] “yol”dan kasıt, “insanın ana rahminde gelişip doğması” olabilir. Surenin bu bölümünde, Yüce Allah nankör insanın duyarsızlığını gündeme getirerek, yaratılış sürecine dikkat etmemesini kınamakta, ayrıca bu süreçten ibret alınmasını herkesten istemektedir.

Yaratılış hakikatine rağmen, buna itibar etmeyen ve dersler çıkarmayan insanın dikkati, inkâr ettiği ahirete yeniden çekilmektedir. Bu nedenle, ana rahmindeki evrelerden sonra, çok zor, hatta imkânsız gibi görünen doğumun nasıl gerçekleştiği gündeme getirilerek, Yüce Allah’ın kudreti hatırlatılmaktadır. Fizikî şartlardaki bu olağanüstülüklerin sahibi olan Yüce Allah’ın, insanı mahşer için yeniden diriltebileceği bilgisini insanlara ulaştıran peygamberlere itibar etmeyenler, bu şekilde yeniden kınanmakta ve duyarsızlıkları hayret konusu edilmektedir.

b) Mücâhid gibi bazı âlimlere göre, ayetteki السَّب ۪ يل [es-sebîl] “yol”dan kasıt, İnsân 76:3 ve Beled 90:10’da işaret edildiği gibi, “hayır veya şer yolu” olabilir.(95) Bu görüş de son derece isabetlidir. Çünkü aynı şekilde, duyarsızlık yapan nankör insandan söz edilen Beled 90:4-10. ayetlerde, her insana olduğu gibi, bu tür insanlara da iki yolun gösterildiği beyan edilmekte, ancak nankör tiplerin fedakârlık gerektiren ve sonu cennete çıkan yolu tercih etmedikleri kınayıcı bir üslupla dile getirilmektedir.

İnsan, hayır veya şer anlamında bir yol tutabilecek şekilde yaratılmıştır. Hangi yolu tercih ederse, o yol ona kolaylaştırılır. Leyl 92:4-10. ayetlerde dile getirilen husus da budur.Tercih insana aittir; insanın bu tercihini kolaylaştıran zat ise Yüce Allah’tır.

Hz. Peygamber örneğinde olduğu gibi,(96) hayır tercih edilmişse hayrın kendisi, ona ulaşma yolları ve onun ulaştıracağı cennet yolu Yüce Allah tarafından kolaylaştırılır; şer seçilmiş ise, bu defa kolaylaştırılan yol cehenneme giden olur. Bu yorumumuz, söz konusu [sebîl] kelimesinin hayır ya da şer olarak iki yol anlamına gelebileceği esasına dayalıdır.

c) Hasan el-Basrî’nin belirttiği gibi ayetteki bu السَّب ۪ يل [es-sebîl] “yol”un, “hak ve hayır yolu” anlamında “İslam” olma ihtimali de vardır.(97) Bu durumda maksat, Kur’an’ın ve onu anlamanın insana kolaylaştırıldığının bildirilmesidir. Elbette bunun da delilleri vardır;(98) ancak kanaatimizce maksadın ilk aktarılmış olan görüşler olması daha önceliklidir.

Doğru bilgiyle buluşmasını sağlama hususunda insan aklının etkin kılındığı ve bu amaçla insanın hayatı ve hakikati daha kolay kavrayabilecek şekilde yaratıldığı bir gerçektir. Akıl ve iradenin verilmiş olması nedeniyle, insanın doğru değerlerle donatıldığını söylemek durumundayız. Yüce Allah tarafından insana öğretildiği bildirilen “açıklama”,(99) kalem kullanma(100) yetenekleri ve benzer özellikler, elbette insanın yaratılış sürecinin bir parçasıdır. Ancak bu ayette doğumun ve hayat şartlarının insan için uygun olarak yaratıldığı anlamı kastedilmiş olmalıdır.

3. ثُمَّ اَمَاتَهُ فَاَقْبَرَهُ “Daha sonra onu öldürüp kabre koydurur.” Zigot halinden başlayarak, insanın embriyolojik aşamadaki özellikleri ve doğumu zikredildikten sonra, sıra şimdi de ölüme ve kabre koydurulmaya getirilmektedir.

a) Ayette vurgulanan husus şudur: İnsanı öldüren, ona ölümü tattıran ve Mâide 5:31’de geçtiği üzere, onu kabre koydurma sistemini insanlığa öğreten zat Yüce Allah’tır. Bu ayet grubundaki fiiller sürekli Yüce Allah’a nispet edilerek, varlığın, yaratılışın, sistemin devamının, sona erdirilmesinin ve yeniden inşa edilmesinin sadece Yüce Allah’ın kudretinde olduğu özellikle vurgulanmaktadır.

b) İnkârcı insana yönelik olarak hayatın bu aşamalarının hatırlatılması ahiret bilincinin kazandırılmasını amaçlamaktadır. Yüce Allah hayatın bu âlemde ve gözler önünde yaşanan kısmını gündeme getirerek, bir taraftan gözlem yapılmasını istemekte, diğer taraftan da sürecin devamı olan ahiret boyutunu düşünmenin gerekliliğini ve ona göre yaşamanın önemini kavratmayı amaçlamaktadır.

Yaratılan ve yaşatılan insan, elbette ölümü de tadacaktır.(101) Necm 53:43-44’te geçtiği üzere, güldüren de ağlatan da, öldüren de diriltecek olan da sadece Yüce Allah’tır. Sistem O’nun kararı ve onayı ile işlemektedir. Asıl unutulmaması gereken husus burasıdır; nankör insan tipi özellikle bu hususta kınanmaktadır.

c) Ayette ele alınan insanın “kabre koydurulması” eyleminde insan bedenine verilen önem açıkça görülmektedir. Normal bir şekilde ve insanların yanında ölmüşse, bir insanın bedenine saygı göstermenin gerekliliğini burada görmekteyiz. Kurda kuşa yem olmadan, herhangi bir olumsuz muameleye tabi tutulmadan ve insan onurunu zedelemeyecek şekilde cesedi kabre koydurmanın öğretilmesi ilahi bir lütuftur.

d) Kabrin insan cesedine yönelik önemli bir durak olduğunu ifade ederek, burada bir anlamda insanın yeniden gündeme getirileceği mesajının da verildiğini düşünmekteyiz. İnsanlar, bir süre sonra ele alacakları şeyleri özenle saklarlar; zamanı gelince onunla yeniden buluşurlar. Aynı şekilde, kabre konulmanın mahşerdeki diriltilmeye yönelik önemli bir haberci olduğunu unutmamak gerekmektedir.

İnsanın bedeni saygıdeğer olduğuna göre, onu asıl insan yapan değerin ruhu olduğunu ifadeye gerek bile yoktur. İşte bu ruhun ev sahipliğini yapan bedene yönelik uygulamalar ruhun hak ettiği türden olmalıdır. Ruh yeniden bedenle buluşturulacağı için, bedenin saygıdeğer oluşu insanlara özellikle hatırlatılmaktadır.

Yüce Allah için değerli olan şey, O’nun rızasına uygun olarak yaşanan hayattır; bunu sağlamak için insana bu bedende akıl ve irade verilmiştir. Sağlamken ve hayattayken yaratılış amacına uygun bir şekilde yaşayan insanlar, bir sonraki aşamada ödüllerin en büyükleriyle buluşturulacaklardır.

e) İnkârcı insanın ruhu iman etmemiş bile olsa, hücreleri Yüce Allah’ı tesbihe kodlandığı için, o beden de saygıdeğerdir; ölünce ona da kabir gereklidir. Beden için öngörülen bu saygınlığa karşılık, inkârcı insanın Yaratıcı’ya karşı çıkışının nasıl bir nankörlük olduğu ‘Abese suresinin 17. ayetinde açıkça dile getirilmiştir.

Devam eden ayetlerdeki kınamalar, aslında öncelikle bu tip insanlara yönelik olarak anlaşılmalıdır. İnançsız ve nankör olan bir insanın bedenine uygulanan bu insanca muameleye rağmen, o tip insanların Yaratıcı’ya ve O’nun ilkelerine kulak vermemeleri, sadece nankörlüğün bir sonucu olarak kabul edilmelidir.

İnsan nankör bile olsa bedeni saygınlığını korumaya devam etmektedir. Yüce Allah sırf bu nedenle Tîn 95:4’te insanoğlunu en güzel kıvamda yarattığını beyan etmekte, ayrıca İsrâ 17:70’te onun [kerîm] (değerli) bir varlık olduğunu ve ona çeşitli ikramlarda bulunduğunu ilan ederek saygınlığına dikkat çekmektedir. Yüce Allah’ın insana layık gördüğü saygınlığa karşılık, insanın nankörlük yapması kınamayı gerektirecek bir olumsuzluktur.

4. ثُمَّ اِذَا شَا ٓ ءَ اَنْشَرَهُ “Sonra (en sonunda) dilediği zaman onu yeniden diriltir.” Bu ayette diriltilme zamanının bilinemeyeceğine vurgu yapılmaktadır. Ayet, aynı zamanda kıyamet- ahiret sürecinin zamanını Hz. Peygamber dâhil hiç kimsenin bilemeyeceğini göstermektedir.(102) Yeniden diriltmenin sahibi sadece Yüce Allah’tır; dolayısıyla ahirette yeniden bedenlenmenin ne zaman gerçekleşeceğini de sadece O bilmektedir. Başkasının istemesiyle diriltilme olmayacağı gibi, diriltilme işleminden kurtulan da olmayacaktır.

Bu ayet grubunda ele alınan konulara bakıldığında, insan için hayatın öncesi, hayatın kendisi, sonlandırılması, bedenin kabre koydurulması ve en sonunda yeniden diriltilmesi aşamaları sıralanmaktadır. Bu husus Bakara 2:28 ile de gayet uyumludur; bir anlamda onun bir açılımı gibidir. Bakara 2:28'de Yüce Allah, insan ölü (cansız) iken veya cansız maddelerdeyken onu hayat sahibi kıldığını, sonra öldüreceğini, sonra yeniden dirilteceğini ve sonunda Allah’a döndürüleceğini beyan etmektedir.

Bu ayet grubunda ise asıl olarak insan bedeninin inşası, hayatı, ölümü, kabre konulması ve yeniden diriltilmesine değinilmektedir. Burada bütün bunların anlamsız olmadığı vurgulanmaktadır. Özellikle inkârcı insanın bu gerçeklere kulak vermesi gerektiği hatırlatılırken, inananların da bu gerçeği unutmamaları ve ona uygun hayat yaşamaya çalışmaları kendilerinden istenmektedir.

Mesajın öncelikle nankör insan tipine yönelik olduğu ifadesiyle, surenin başından beri bu tip inkârcı insanın öncelikle muhatap alındığını söylemek istiyoruz.

Görme engelli sahabi geldiğinde yüzünü ekşitip arkasını dönen, öğütten yararlanmayan ve yaratılış sürecine dikkat etmeyip nankörlüğü tercih eden inkârcı insan tipi, kabirden sonrası için özellikle bilgilendirilmekte, kabre konulmanın boşuna ve anlamsız olmadığı kendisine hatırlatılmaktadır. Zaten bir sonraki ayet grubunda da hitap benzer bir şekilde nankör insan özelinde şekillendirilmektedir. Bütün bunlara rağmen, mesajın evrensel anlamda herkesi ilgilendirdiğini unutmamak gerekmektedir.

Dipnotlar

• 81-) Nisâ 4:1; En‘âm 6:98; A‘râf 7:189; Zümer 39:6.
  • Nisâ 4/1 En‘âm 6/98 A‘râf 7/189 Zümer 39/6
• 82-) Hacc 22:5; Fâtır 35:11; Mü’min 40:67; Kıyâmet 75:38; ‘Abese 80:19. Eğer nutfeye “sperm” anlamı verilirse, bu takdirde ilgili kelime ile insanın yarısı anlamında erkek hücresi kastediliyor demektir. 83-) İnsân 76:2. 84-) Hacc 22:5; Mü’min 40:67; ‘Alak 96:2. 85-) Kamer 54:49.
  • Hacc 22/5 Fâtır 35/11 Mü'min 40/67 Kıyâmet 75/38 ‘Abese 80/19 İnsân 76/2 Hacc 22/5 Mü'min 40/67 ‘Alak 96/2 Kamer 54/49
• 86-) Sâd 38:27. 87-) Mü’minûn 23:115. 88-) Duhân 44:38. 89-) Hicr 15:85; Duhân 44:39. 90-) Fussilet 41:10. 91-) Yûnus 10:5; Yâsîn 36:39. 92-) Müzzemmil 73:20. 93-) Furkân 25:2. 94-) İnsân 76:16.
  • Sâd 38/27 Mü'minûn 23/115 Duhân 44/38 Hicr 15/85 Duhân 44/39 Fussilet 41/10 Yûnus 10/5 Yâsîn 36/39 Müzzemmil 73/20 Furkân 25/2 İnsân 76/16
• 95-) Semerkandi, age., III, 548; Taberi, age., XXX, 55; Zemahşeri, age., IV, 690; Razi, age., XXXI, 60; Kurtubi, age., XIX, 142-143.
• 96-) A‘lâ 87:8. 97-) Taberi, age., XXX, 55. 98-) Meryem 19:97; Duhân 44:58; Kamer 54:17, 22, 32, 40. 99-) Rahmân 55:3-4. 100-) ‘Alak 96:4-5.
  • A‘lâ 87/8 Meryem 19/97 Duhân 44/58 Kamer 54/17 Rahmân 55/3 ‘Alak 96/4
• 101-) Âl-i İmrân 3:158; Enbiyâ 21:35; ‘Ankebût 29:57.
  • Âl-i İmrân 3/158 Enbiyâ 21/35 ‘Ankebût 29/57
• 102-) Gayb ve kıyametin kopma zamanının bilinemeyeceğini bildiren ayetler için bk. A‘râf 7:187-188; Tâhâ 20:15; Enbiyâ 21:109; Neml 27:65; Ahzâb 33:63; Şûrâ 42:17; Muhammed 47:18; Nâzi‘ât 79:42-44.
  • A‘râf 7/187 Tâhâ 20/15 Enbiyâ 21/109 Neml 27/65 Ahzâb 33/63 Şûrâ 42/17 Muhammed 47/18 Nâzi‘ât 79/42