‘Abese Suresi

-Mekke’de risaletin ilk dönemlerinde, 2. veya 3. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 42 ayetten oluşan ve adını “yüzünü ekşitti” anlamındaki عَبَسَ ‘abese kelimesinden alan ‘Abese suresi, iniş sırasına göre 27, resmî sıralamada ise 80. suredir. 

ı. (17-18. Ayetler:) Yaratılışı Unutan İnsanın Kınanması

قُتِلَ الْاِنْسَانُ مَا ٓ اَكْفَرَهُ مِنْ اَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ “Kahrolası o insan ne kadar da nankördür! (Allah) onu hangi şeyden yarattı (bir düşünse ya)?”

Buradaki قُتِلَ [kutile] edilgen fiili “kahra konu edinilmek, kahrolası”; الْاِنْسَانُ [el-insânu] kelimesi “nankör insan”; مَا ٓ اَكْفَرَهُ [mâ ekferahu] ifadesi “(gerçeği) nasıl da inkâr etti, gerçekleri nasıl da örttü, örter”; مِنْ اَيِّ شَيْءٍ [min eyyi şey’in] sorusu “hangi şeyden, nereden”; خَلَقَهُ [halekahû] fiili ise “(Allah) onu yarattı” demektir.

Burada nankör insanın nasıl duyarsız davrandığıyla ilgili bilgiler verilmektedir.

1. قُتِلَ الْاِنْسَانُ مَا ٓ اَكْفَرَهُ “Kahrolası o insan ne kadar da nankördür!” Yüce Allah bir talep veya kahır ifadesine yer vermekte ve muhatabı kınamaktadır.

Yüce Allah, surenin 17-32. ayetlerinde nankör insan tipinin inkârcılığını kahra konu edinmekte, yaratılışın muhteşem düzenine karşı ilgisizliğini ve umursamazlığını dikkatlere sunmakta, ardından yukarıdaki mesajlara uygun olarak ve onların bir devamı niteliğinde, nankör insanın kendi yaratılışına ve çevresine ibretle bakmasını, yaratılanlardan hareketle yaratanı bulmasını istemektedir.

a) Ayetteki قُتِلَ [kutile] edilgen fiili, “öldürüldü” anlamına gelse de, Arapçada dua formlarından biri bu olduğu için, söz konusu ifade “kahrolası” anlamına da gelmektedir. Zaten İbn Abbas’tan gelen bir görüşe göre, Kur’an’daki bütün قُتِلَ [kutile ] edilgen ifadeleri “lanet olsun” demektir.(78) Müddessir 74:19-20’de emir ve dua ifadeleri hakkında geniş bilgi verdiğimiz için burada aynı şeyleri tekrarlamayacağız. Kısaca şunu hatırlatalım:

Yüce Allah’ın, diğer örneklerde olduğu gibi, ‘Abese 80:17’deki kastı, bu tür insanların aslında kahrın, lanetin veya azabın en şiddetlisini hak ettiğini, hem söz konusu insana, hem de diğer bütün insanlara bildirmek olsa gerektir. Aksi takdirde, Yüce Allah daha başka birinden yardım talebinde bulunmuş olur ki, her şeyden güçlü ve üstün olan Allahü Te‘âlâ’nın başkasından yardım istemesi kesinlikle söz konusu değildir.

b) Bu ayette sözü edilen الْاِنْسَان [el-insân] kelimesinden maksadın kim olduğu da merak konusudur.

ı. Maksat, “belli nitelikteki insanlar” olabilir. Hem surenin başında sözü edilen kibirli insan tipi, hem de bu ayetten sonraki bölümde gelen konular gereği, maksadın inkârcı ve nankör insan tipi olduğu anlaşılmaktadır. Esasında bu ayetin Utbe b. Ebi Leheb veya Hz. Peygamber’in yanındaki kibirli kişiler hakkında indirildiği de rivayet edilmektedir.(79)

Kahır ve laneti gerektirecek bütün eylem sahiplerinin bu şekilde nitelendirildiğini kabul etmek daha doğrudur. Yaratılışta yaşanan dönemler, hayat yolculuğu, ölüm, kabir ve yeniden diriltilme şeklindeki aşamaların anılmasından sonra, özellikle ahirete inanmayan insan tipinin bahse konu edilmesi, bu fikri destekleyen unsurlar arasındadır.

ıı. Maksadı “bütün insanlar” olarak anlayanlar da vardır. Bu durumda ayeti, nankörlük edip lanet gerektirecek işleri yapmaması gerektiğiyle ilgili olarak insanoğluna bir uyarı olarak yorumlamak gerekir. Bu tercih, bir anlamda dolaylı bir yorum olur. Bunun yerine, hem nüzul sebebini, hem de bağlamı dikkate alacak şekilde ayetleri yorumlamayı uygun bulmaktayız.

c) Ayetteki مَا اَكْفَرَه [mâ ekferahu] ifadesi, “Nasıl da örter”, “Ne kadar da nankörlük etti!”, “Ne kadar da nankördür o!” veya “Nasıl da inkâr etti!” gibi anlamlara gelmektedir. Bu tercümelerden de anlaşılacağı gibi, bu kalıp “taaccüb” denilen ve hayret ifadesi içeren bir kalıptır. Söz konusu tipin bu davranışının akla ziyan olduğu ve sınır tanımazlığı ifade edilmiş olmaktadır. Benzer şekilde [te‘accub] kullanımları Bakara 2:175, Kehf 18:26, Meryem 19:28 ve ‘Abese 80:17’de de yer almaktadır.

Aslında, hayrete düşen varlık elbette Yüce Allah değildir. Maksat, yapılanın dehşet verici bir yanlış olduğunu insan idrakine sunmak ve benzer yanlışlıkların yapılmamasını sağlamaktır. Nankörlük hayret verici aşamalara ulaşınca, ona verilecek karşılık da uygun bir kalıpta olmaktadır.

مَا اَكْفَرَه [mâ ekferahu] ifadesini hayret kalıbında görmek yerine, başındaki [mâ] edatını soru edatı olarak kabul etmek de mümkündür. Bu takdirde anlam, “Kahrolası insana gerçeği inkâr ettiren nedir?” şeklini almış olur.(80)

Anlam her ne şekilde olursa olsun, Yüce Allah bu ayette, nankör insan tipinin psikolojisini tahlil etmek üzere, inkârın kahır gerektiren yapısına dikkat çekmektedir. Nankörlüğün bir çeşidi, sonraki ayette de ifade edildiği üzere, “yaratılış sürecini unutmak ve yaratıcı yokmuş gibi davranmak”tır.

2. مِنْ اَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ “(Allah) onu nereden yarattı (bir düşünse ya)?” Bu ayet, bir soru cümlesidir ve ayette inkârcı kişinin nereden yaratıldığını düşünmemesi, kınayıcı ve ayıplayıcı bir üslupla dile getirilmektedir.

a) “Hangi şeyden yaratıldı ki, kalkmış da nankörlük yapıyor?” mesajı, bir önceki ayette sözü edilen nankörlüğün başlangıç noktasını oluşturmaktadır. Yaratıldığı nesneye bakmadan ve yaratılış sürecini düşünmeden insanın nankörlüğe kalkışması, onun inanç durumunun ne kadar temelsiz olduğunu ortaya koymaktadır.

Yüce Allah, bu ayette bir taraftan öncelikle nankör insanın yaratılış süreci hakkında düşünmesini isterken, diğer taraftan da haddini bilmesi gerektiğini hatırlatmaktadır. Nankör insan için amaç bunlar olmakla birlikte, bütünüyle insanlık için de benzer gayelerin hedeflendiğini söylemek durumundayız.

b) Bu ayette, yaratılışın araştırılmasının önemi de vurgulanmaktadır diyebiliriz. Çünkü ayette مِنْ اَيِّ شَيْءٍ [min eyyi şey’in] “Hangi şeyden” anlamını veren ifade kullanılmaktadır. Maksat, yaratılışın nesnel kaynağının nelerden oluştuğuna dikkat çekmektir. “Hangi şeyden” demek, doğrudan yaratılışın orijinine ulaşmayı amaçlamaktadır.

Yaratılış hakkında çalışmalar yapmak, ilmî faaliyetlere girişmek, teknolojik verilerden yararlanarak insanın yaratılışı hakkında bilgi sahibi olmak, insan kitabının fiziksel yapısındaki muhteşem incelikleri keşfetmek gibi hususlar, Yüce Allah’ın insanoğluna verdiği ev ödevleri arasında yer almaktadır. Konuyla ilgili olarak ‘Abese suresinde, insanın biyolojik yapısıyla ilgili ve oldukça kısa bilgiler verilmektedir. Biyolojik süreçle ilgili ilk bilgi “nutfe” ile başlatılmaktadır.

Dipnotlar

• 78-) Kurtubi, age., XIX, 189. 79-) Semerkandi, age., III, 547; Razi, age., XXXI, 59; Kurtubi, age., XIX, 142.
• 80-) Semerkandi, age., III, 547; Taberi, age., XXX, 54; Razi, age., XXXI, 59; Kurtubi, age., XIX, 142.