İnsân Suresi

“Dehr sûresi” olarak da bilinen, Mekke’de risaletin ilk dönemlerinde, 2 veya 3. yıllarında indirilmiş olması muhtemel olan, 31 âyetten oluşan ve adını ilk âyette geçen “insanoğlu” anlamındaki الْاِنْسَان el-insân kelimesinden alan İnsân sûresi, iniş sırasına göre 32, resmî sıralamada ise 76. sûredir. Bazıları tarafından Medenî olduğu söylense de üslubu ve muhtevası Mekkî olduğunu göstermektedir.

İnsân sûresi, resmi sıralamada kendinden önceki Kıyâmet sûresiyle yakın konu ilişkisine sahiptir. Her iki sûrede de âhiretten söz edilmekte, insanın yaratılış kaynağına ve gayesine dikkat çekilmekte, hür iradeye sahip kılınışı gündeme getirilerek, yaratılışın gayesi imtihan olduğu için insanoğlunun başıboşluğa terkedilmeyeceği vurgulanmaktadır.

Sûrenin ilk âyetlerinde insanın yaratılışı ve gerekçesi dile getirilmekte, kâfirlere verilecek azabın ardından, yolunu hidayetten yana belirleyenlerin mahşerde ödüllendirileceğine ve bu ödüllerin çeşitliliğine değinilmektedir. Âhirette nimetlendirmenin sonuç olduğu hatırlatılarak, dünyada yapılan iyiliklere ve onların yapılış biçimine dair bilgiler verilmektedir.

7. âyetten itibaren, cennet ödülleri alacakların dünyadaki çeşitli özelliklerine değinilmekte, cennet nimetleri hakkında detay denebilecek bilgiler verilmektedir.

23. âyetten itibaren, Kur’ân’ın indirilişi gündeme getirilerek, günaha dalmışlara ve nankörlere itaat edilmemesi, onlara boyun eğilmemesi vurgulanmakta, Yüce Allah’ı sürekli olarak zikretmenin, geceleyin secde ve tesbihin önemi üzerinde durulmaktadır.

27. âyetten itibaren, dünya hayatını aşırı, bir anlamda tutku derecesinde sevmenin âhireti ihmale neden olacağına, insanoğlunun nankörlük yapmaması gerektiğine, aksi takdirde yerine başkarının gatirilebileceğine özellikle dikkat çekilmektedir.

29. âyetten itibaren, sûrenin sonunda, Kur’ân’ın öğüt olduğu, dileyenin ondan yararlanabileceği, böylece Yüce Allah’ın insandan istediğinin gerçekleştirilmiş olacağı hatırlatılmakta, zâlimlerin ise azaba çarptırılacakları ifade edilmektedir.

ıı. (5-6. Ayetler): Ebrâr’ın Ödülü:Kâfûr Dolu Kadehler

اِنَّ الْاَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَاْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللّٰهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْج۪يرًا “Şüphesiz ki iyiler ise (cennette) [kâfûr] katılmış bir kadehten içeceklerdir. ( [Kâfûr],) Allah’ın (iyi) kullarının içecekleri ve akıttıkça akıtacakları bir kaynaktır.”

Ayetlerdeki اِنَّ الْاَبْرَارَ [inne’l-ebrâra] kelimesi “muhakkak ki iyiler, iyi insanlar”; يَشْرَبُونَ [yeşrabûne] fiili “içerler, içecekler”; مِنْ كَاْسٍ [minke’sin] sözcüğü “(şöyle) bir kadehten”; كَانَ مِزَاجُهَا [kânemizâcühâ] ifadesi “onun karışımı (şöyle) olacaktır”; كَافُورًا [kâfûran] sözcüğü “kâfur, yani cennette hoş kokulu bir içecek”; عَيْنًا [‘aynen] kelimesi “göze, pınar, kaynak(tan)”; يَشْرَبُ [yeşrabu] fiili “içe cek”; بِهَا [bihâ] ifadesi “ondan”; عِبَادُ اللّٰه [‘ıbâdüllâhi] tamlaması “Allah’ın has kulları”; يُفَجِّرُونَهَا [yüfeccirûnehâ ] ifadesi “onu fışkırttıkça fışkırtacaklar”; تَفْج۪يرًا [tefcîran] cümlesi ise “tam bir fışkırtma şeklinde” demektir.

Burada iyilerin mahşerdeki ödülü olan karışımı [kâfûr] olarak belirlenen meşrubat gözeleri ve yiğit kulların onu diledikleri kadar fışkırtacakları gündeme getirilmektedir.

Kur’an’da “konuları zıddıyla anlatma metodu” anlamındaki “mesânî”lik üslubu gereği, surenin bundan sonra gelen ayetlerinde, iyi insanlar ele alınmaktadır. Yüce Allah, İnsân suresinin 5 ve 6. ayetlerinde 4. ayetin karşıtı olarak sözü iyilere ve onlara âhirette verilecek çeşitli ödüllere getirmektedir.

Ardından âhirette ödüllerle karşılanmanın yolunun kulluk bilincinden ve âhirete imandan geçtiği belirt ilmekte, sonrasında yoksul, yetim ve esir denilen “mağdur insanlarla ilgilenme”ye, bunu yaparken muhataplardan hiçbir karşılık ve teşekkür dahi beklenmemesi gerektiğine ve sonuçta mahşerin şiddetli halinde Yüce Allah’tan gelebilecek azaptan korkmaya, çetin günün şiddetinden korktuklarına dair hatırlatmalar dile getirilmektedir.

1. [Kâfûr] Karışımlı Meşrubat

اِنَّ الْاَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَاْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا “Şüphesiz ki iyiler ise (cennette) [kâfûr] katılmış bir kadehten içeceklerdir.” Burada önceki ayetteki kâfirlerin zıddına iyilerle ilgili bilgiler hatırlatılmaktadır.

* el-Ebrâr Kavramı

Nankörlük yapanların zıddına, iyilik sahiplerini ifade etmek için kullanılan kelime, [bârr] veya [berr] sözcüğünün çoğulu olan الْاَبْرَار [el-ebrâr]dır. “İyiler, çok iyilik sahipleri” demek olan bu kelime, Kur’an’da [teberrû] ve [berr] “iyilik yapmak”,(58) [el-birr] “iyilik”,(59) [el-ebrâr] “iyiliği çok olanlar”(60) anlamlarında kullanılmaktadır. Ayrıca yine [el-berr] şeklinde “iyiliğin sahibi” anlamında Yüce Allah’ın bir sıfatı olarak kullanıldığı gibi,(61) [berarah] kalıbında “değerliler, kıymetliler” anlamında melekleri nitelendirmektedir.(62) Bütün bunlardan farklı olarak, söz konusu kelime, [el-berr] kalıbında denizin zıddı olarak “kara” anlamında da çeşitli ayetlerde(63) kullanılmaktadır.

Yorumunu yapmakta olduğumuz ayetteki الْاَبْرَار [el-ebrâr] kelimesi, İnsân 76:3. ayetteki [kefûr] kelimesinin zıddı olan [şâkir] kelimesini açıklamakta, İnsân 76:4. ayetteki [el-kâfirîne] kelimesinin de tam karşıtı bir anlam vermektedir.

Yüce Allah, surenin 4. ayetinde kâfirlerin yanlış tutumunu ve âhirette karşılaşacakları fel aketi ifade etmekte, İnsân 76:5-6. ayetlerinde ise sözü iyilere, yani müminlere getirmektedir. Buradan hareketle, الْاَبْرَار [el-ebrâr] kelimesinin “müminler” anlamına geldiğini rahatlıkla söyleyebiliriz.

Abdullah b. Ömer, Rasûlüllah (as)’ın [ebrâr]la ilgili şöyle buyurduğunu nakletmektedir: “Yüce Allah’ın bu kişileri [ebrâr] diye isimlendirmesinin sebebi, onların hem babalarına, hem de çocuklarına iyilik yapmalarıdır; çünkü babanın oğul üzerinde hakkı olduğu gibi, çocuğun da babası üzerinde hakkı vardır.”(64)

Yine bir hadiste, [ebrâr]ın “hiç kimseye eziyet etmeyenler olduğu” beyan edilmektedir.

Hasan el-Basrî’ye göre [ebrâr], “hiçbir zerreye eziyet etmeyen kişiler” demektir.(65)

Dünya hayatında iyilik sahibi olanlar âhirette çeşitli ikramlara sahip kılınacaklardır. İşte bu ikramlardan birisi bu ayette “karışımı [kâfûr] olan bir kadehten içmek” şeklinde belirlenmektedir. Çeşitli ayetlerde(66) zikredilen كَاْسٍ [ke’s] kelimesi “kadeh”, “içinde içilecek şey bulunan kap” demektir.(67) Kadehten içmek demek, onun içindekini içmek demektir. İçilecek şey ise devam eden kelimelerle ifade edilmektedir.

Karışımı veya katkısı كَافُور [kâfûr] olan içeceğin ne olduğu konusunda çeşitli açıklamalar yapılmıştır. Detaya girmeden bunun “soğuk, kokusu ve tadı güzel bir içecek” olduğunu ifadeyle yetinelim.

Belki kelimenin kök anlamı gereği, bir mana çağrışımı olarak ifade etmek gerekirse, [kâfur], kokusu ve tadı diğer nimetleri veya içecekleri bastıran içecek olarak tarif edilebilir. Bu arada belirtelim ki [kâfûr] kelimesi Kur’an’da sadece bu ayette zikredilmektedir. Esasında metin olarak [kâfûr]un ne olduğu bir sonraki ayette açıklanmaktadır.

2. Fışkıran Gözeler

عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللّٰهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْج۪يرًا “( [Kâfûr],) Allah’ın (iyi) kullarının içecekleri ve akıttıkça akıtacakları bir kaynaktır.” Bu ayet, bir önceki ayette geçen [kâfûr]un açıklamasıdır.

a) [Kâfûr], Yüce Allah’ın has kullarının cennette içecekleri bir kaynaktır, gözedir. Ayette yer alan يَشْرَبُ بِهَا [yeşrabu bihâ] ifadesindeki [bâ] edatının [min] anlamı verdiği kabul edilmektedir.(68) Buna göre mana “ondan içecekler” şeklini alır.

b) “Allah’ın has kulları” şeklinde tercüme ettiğimiz عِبَادُ اللّٰه [‘ıbâdüllâhi] tamlaması bizce önceki ayetteki [el-ebrâr ] kelimesini açıklamaktadır. Mutaffifîn 83:28’de bu insanlar [el-mükarrabûne] şeklinde “Hakk’a yaklaştırılanlar” olarak ifade edilmektedir.

Oradaki anlatıma göre, iyilerin cennette içecekleri şeyin karışımı [tesnîm] olarak belirlenmekte, burada ise [kâfûr] olarak isimlendirilmektedir. “Mutaffifîn 83:22-28’de detaylı bir şekilde ele alındığı gibi, bu gözeden özel kullar içeceklerdir ve bu durum, inkârcıların zıddına, iyilere verilecek ödül olarak sunulmaktadır.

c) Ayetin sonundaki يُفَجِّرُونَهَا تَفْج۪يرًا “Onu akıttıkça akıtacaklar” cümlesi, bu kulların söz konusu pınarın suyunu diledikleri yöne kolayca akıtabileceklerini ve hiçbir engelle karşılaşmayacaklarını ifade etmektedir.(69) Bu ifade İnfitâr 82:3’te kıyâmet-âhiret sürecinde gerçekleşecek olan “denizlerin fışkırtılması” ile aynı kökten kelime kullanılarak beyan edilmektedir.

Bu cümlenin, cennetteki has kulların gözelerden su çıkartmalarını anlatması da mümkündür. Bu takdirde, oradakilerin memnuniyet verici bir meşguliyet içerisinde olacakları da ortaya konulmuş olabilir; çünkü Kur’an’da cennetliklerin hoşnutluk verici meşguliyetlerinin bulunacağı açıkça ifade edilmektedir.(70)

d) Cennetliklere verilecek ödülün detayları, son derece ilginç ifadelerle belirlenmektedir. İnsân suresinin 4. ayetinde kâfirler için zincirler, bukağılar ve alevli ateşten söz edilmişti. İnsân 76:5 ve 6. ayetlerde ise iyiler için “[kâfûr] gözelerinden fışkırtılan sulardan içecekleri” beyan edilmektedir.

Bir tutuklunun sıkıntılı halini ifade eden “zincirlere ve kelepçelere bağlanma”nın karşıtı olarak, iyiler de huzurun, esenliğin ve rahatın simgesi olarak “su gözelerinden pınarlar fışkırtacak ve suyu diledikleri yönde akıtmak”la meşgul olacaklardır. Şüphesiz bu durum tutuklu mahkûmun zıddına, özgürlüğün tadını çıkarmayı ifade etmektedir.

Çünkü yine İnsân suresinin 12. ayetinde sözü edilen “hürriyet ödülü” ile kast edilen durum bu olsa gerektir. Diğer taraftan, cehennemliklere verilecek alevli ateş hararetin zirvesini ortaya koyarken, cennetlikler ise serin sulardan diledikleri gibi içerek huzurun en güzel noktasını yaşayacaklardır. Bu da iki grup arasındaki sonuç farkını açıkça göstermektedir.

Bu insanların dünya hayatında beyinleri, gönülleri ve sözleri cennet pınarları gibi hoş kokulu akıyordu. Sözlerini, davranışlarını ve bilgilerini akıttıkça akıtıyor, insanların istifadesine sunuyorlardı. Onların bu durumu cennette [kâfûr] karışımı akan ve kadehlerde içilen içecek haline gelecek ve nimete dönüşecektir. Gönüllerindeki iman, beyinlerindeki akıl ve bilgi, bu dünyada pınar gibi akıyordu. Şimdi cennette de o pınarın karşılığı olan pınardan doldurup içeceklerdir.

Dünyada kendi iyiliklerinden başka insanlar veya varlıklar yararlandığı için, söz konusu iyilikler pınarlara dönüşecek ve sahiplerine ödül olarak sunulacaktır. Bir anlamda, dünyada onlardan istifade edildiği için, ahirette kendilerine cennet pınarlarından akıttıkça akıtılacaktır.(71) Ektiklerini biçecekler, yaptıkları fed akârlıkların karşılığını fazlasıyla almış olacaklardır. Dünya hayatındaki duyarlılıkları onlar için ödülün hazırlayıcıları olacaktır.

Dipnotlar

• 58-) Bakara 2 : 224; Meryem 19 : 14, 32; Mümteh i ne 60 : 8. 59-) Bakara 2 : 44, 177, 189; Âl-i İmrân 3 : 92; Mâide 5 : 2; Mücâdele 58 : 9. 60-) Âl-i İmrân 3 : 193, 198; İnsân 76 : 5; İnfitâr 82 : 13; Mutaf fifîn 83 : 18, 22. 61-) Tûr 52 : 28. 62-) ‘Abese 80 : 16. 63-) Mâide 5 : 96; En‘âm 6 : 59, 63, 97; Yûnus 10 : 22; İ srâ 17 : 67, 68, 70; Neml 27 : 63; ‘Ankebût 29 : 65; Rûm 30 : 41; Lokmân 31 : 32.
  • Bakara 2/224 Meryem 19/14 Mümtehine 60/8 Bakara 2/44 Âl-i İmrân 3/92 Mâide 5/2 Mücâdele 58/9 Âl-i İmrân 3/193 İnsân 76/5 İnfitâr 82/13 Mutaffifîn 83/18 Tûr 52/28 ‘Abese 80/16 Mâide 5/96 En‘âm 6/59 Yûnus 10/22 İsrâ 17/67 Neml 27/63 ‘Ankebût 29/65 Rûm 30/41 Lokmân 31/32
• 64-) Buhari , el-Edebü’l-Müfred , s. 47.
• 65-) Kurtubi , age ., XIX, 81. 66-) Sâffât 37 : 45; Tûr 52 : 23; Vâkı‘a 56 : 18; İnsân 76 : 5, 27; Nebe’ 78 : 34. 67-) Taberi , age. , XXIX, 206; Kurtubi , age ., XIX, 81.
  • Sâffât 37/45 Tûr 52/23 Vâkı‘a 56/18 İnsân 76/5 Nebe' 78/34
• 68-) İbn Kuteybe, Te’vîlü Müşkili’l- Kur’an , s. 514.
• 69-) Zemahşeri , age ., IV, 656. 70-) Yâsîn 36 : 55; Ğâşiye 88 : 9.
  • Yâsîn 36/55 Ğâşiye 88/9
• 71-) Bayraklı, age ., XX, 214.