Müzzemmil Suresi

Müzzemmil sûresi Mekke döneminde risaletin başında indirilmiş olup, 20 âyetten oluşmuş ve adını ilk âyetteki “bürünen, sorumluluk sahibi kılınan kişi” anlamındakiالْمُزَّمِّل el-müzzemmil kelimesinden almıştır. Genel kanaate göre 4. sırada indirildiği kabul edilen bu sûre, bazı âlimlere göre Fâtiha ve ‘Alak’tan sonra 3. sırada inzâl edilmiştir. Bizim kanaatimiz de bu istikamettedir. Resmî olarak yeri 73. sıradır.

Müzzemmil sûresi, resmî sıralamada öncesindeki Cinn sûresiyle yakın anlam ilişkisine sahiptir. Cinn sûresinde vahyin kapsamı hakkında bilgi verilerek, kulluk bilincine gönderme yapılmakta, sonunda kıyâmete vurgu yapılıp, vahyin gönderilme gerekçesi “insanlara tebliğ” olarak belirlenmektedir. Bu sûrede de vahyin ilk muhatabı olan Hz. Peygamber inşa edilmekte, Cinn sûresiyle benzeşerek, önceki azgın kavimlerden Firavun örneği verilmekte ve kıyâmete dikkat çekilmektedir.

Sûrenin ilk âyetlerinde, Hz. Peygamber’in, zamanı özellikle gece saatlerini nasıl değerlendirmesi gerektiğine, vahyin mahiyetine ve hayatı kuşatıcılığına değinilmekte, Nebî (as)’ın Yüce Allah’a yönelik tutumuna karşı tavrına dair bazı bilgiler verilmekte, peşinden peygamberlerin birtakım sıkıntılarla karşılaşılacağı, bu nedenle davaya sadakatten ayrılmamak gerektiği üzerinde durulmaktadır.

11. âyetten itibaren, inkârcılara karşı ilâhî iradenin müminlere destek olacağı müjdesi verilmektedir. Azabın şiddetine ve azgınlık yapanların sonunun nasıl olacağına da dikkat çekilerek muhataplar bilgilendirilmekte, insanlığın risaletle buluşturulduğuna, Hz. Mûsâ gibi Hz. Muhammed’in de muhataplarına gönderildiğine, Firavun’un isyanınna ve bunun sonucunda cezalandırılmasına değinilmektedir.

17. âyetten itibaren, çocukları ak saçlı ihtiyara çevirecek bir güne karşı duyarlılık ile göğün yarılması ve ilâhî vaadin gerçekleştirilmiş olacağına dikkat çekilmektedir. Son âyette ise, müminlerin geceyi nasıl değerlendirdiği hatırlatılmakta, Yüce Allah’ın kudretine vurgu yapılmakta ve Kur’ân kıraatinin önemi iki kez gündeme getirilmektedir. Namaz, zekât ve ekonomik yardımlaşmanın gereğine değinildikten sonra, kişilerin dünyada yaptıklarını mahşerde karşılarında hazır bulacakları belirtilerek, Yüce Allah’a yönelik bağışlanma dileği ve O’nun merhamet sahibi olduğu müjdelenmekte ve sûre sona erdirilmektedir.

ıı. (11. Ayet): Yalanlayanlara Yönelik Davranış Modelleri

وَذَرْن۪ي وَالْمُكَذِّب۪ينَ اُو۬لِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَل۪يلًا “Nimet sahibi (olan) o yalanlayıcıları bana bırak; onlara biraz zaman tanı!”

Ayetteki وَذَرْن۪ي [vezernî] emri “ve bana bırak”; وَالْمُكَذِّب۪ينَ [ve’l-mükezzibîne] kelimesi “ve o yalanlayıcıları, yalancıları”; اُو۬لِي النَّعْمَةِ [uli’n-na‘meti] ifadesi “nimet sahipleri, nimetle buluşturulmuş olanları, nimet içinde yüzenler i”; وَمَهِّلْهُمْ [vemehhilhum] emri “ve onlara zaman ver”; قَل۪يلًا [kalîlen] kelimesi ise “biraz, az bir süre” demektir.

Burada inkârcılara gözdağı verilmekte, acele hareket edilmemesi gerektiğine dair buyruklar gündeme getirilmektedir.

1. وَذَرْن۪ي وَالْمُكَذِّب۪ينَ اُو۬لِي النَّعْمَةِ “Nimet sahibi (olan) o yalanlayıcıları bana bırak!” Yüce Allah, Hz. Peygamber’in inkârcılara karşı tavrının nasıl olması gerektiğini ifade ettikten sonra, hem onu hem de müminleri motive etmek için, inançsızlığını düşmanlığa dönüştürenleri ve “gerçeği yalanlayanlar”ı dile getirmektedir. Yüce Allah onlar hakkında hem kendisinin ne yapacağını, hem de Hz. Peygamber’in ne yapması gerektiğini ifade ederek konuyu açıklamaktadır.

Gece öğrenilen hakikatler gündüz muhataplara iletilecek, böylece toplumda karşılıklı ve verimli bir bilgilenme yaşanacaktır. Ayrıca eğer geceleyin doğru bir donanım sağlanmışsa o gecenin sabahında kişiler ilahi gazabı gerektirecek yanlışlıklar yapmamayı da öğrenecektir. Böylece, gündüz yaşanan meşguliyetler âdeta bir tesbih bilinciyle şekillendirilmiş olacaktır.

Yüce Allah surenin 8-14. ayetlerinde, Hz. Peygamber’in Allah’a karşı birtakım sorumlulukları bağlamında “zikrin ve O’na yönelip O’nu vek il edinmesinin gerekliliği”ni hatırlatmaktadır. İnsanın hayatında iki tür görevi vardır: Birincisi, “yaratıcı kudret olan Yüce Allah’a karşı görevleri”, diğeri de “insanlarla ilişkileri”. İşte surenin ilk grup ayetlerinde öncelikle Hz. Peygamber’in ve dolayısıyla müminlerin Yüce Allah’a ve insanlara karşı görevlerinden bir bölümü üzerinde durulmakta, sonrasında ise inkârcı insanlarla ilişkisi ve iletişimi üzerinde çeşitli bilgilendirmeler yapılmaktadır.

Yüce Allah bu ayette hakkı yalanlayanlara meydan okumakta ve onlara gereken cezayı kendisinin vereceğini bildirmektedir.

Ayetlerin Nüzul Sebebi

Bu ayetlerin, Kureyş’in ileri gelenleri ve Mekke’nin inkârcı elebaşılarından olup Hz. Peygamber’le alay edenler hakkında indirildiği rivayet edilmektedir. Mukâtil’e göre bu buyruk, Bedir günü düşman askerlerine yemek yediren 12 kişi ile ilgilidir. Yahyâ b. Sellâm’a göre ise bunlar Muğîre’nın oğullarıdır.(78)

Bu rivayetlerden ilki daha doğru gözükmektedir. Konuyu Bedir’le ilişkilendirmek, ayetlerin indiriliş zamanı açısından sorunlara neden olmaktadır. Kaldı ki, ayetlerde özellikle isim zikredilmemesinin sebebi, verilmek istenen mesajın evrensel olması içindir. Kur’an’da konular veya olaylar anlatılırken şahıs isimlerinden ziyade, nitelikler ve yapılan eylemler üzerinde durulur. Böylece mesajın belli insanlarla sınırlı, yöresel ve tarihsel olmadığı anlaşılabileceği gibi, vahyin güne, hayata ve herkese yönelik esaslar içerdiği ortaya konulmuş olacaktır.

a) وَذَرْن۪ي وَالْمُكَذِّب۪ينَ “O yalanlayıcıları Bana bırak!” Yorumunu yapmakta olduğumuz bu ayetin ilk cümlesi motivasyon içerikli bir mesaja sahiptir. Buna göre, bu sureden sonra ele alacağımız Müddessir 74:11’de de olduğu gibi, Yüce Allah inkârcı ve güçlü kâfirler karşısında Hz. Peygamber’in moralsiz kalmasını engellemek için onu sahipleneceğini ifade etmektedir. Bu doğrultuda hak ve hakikat düşmanlarını kendisinin helak edeceğini, bir anlamda onların hakkından geleceğini beyan etmektedir.

A‘râf 7:182 ve Kalem 68:44’te de benzer bir ifade yer almakta ve Yüce Allah Hz. Peygamber’e onları kendisine bırakmasını emrederek, Kur’an’ı yalanlayanları yavaş yavaş hiç bilemedikleri bir yerden azaba yaklaştıracağını haber vermektedir. İnkâra şartlananların mahşerde derin ıstıraplar ve cehennem azabı yaşayacağı da bir sonraki ayette söz konusu edilmektedir.

ı. Bu ayete şu şekilde anlam vermek de mümkündür: “Nimet içinde olup hakkı yalanlayanlarla Beni baş başa bırak.” Burada verilmek istenen mesaj, hakkı yalanlayanların düşmanlıkta başarılı olamayacakları ve geçici üstünlüklerinin Hz. Peygamber’i mağlup etmeye yetmeyeceğidir.

Yüce Allah, Hz. Peygamber’i, kendi işine bakması hususunda bilgilendirmekte ve vahiyden yararlanmak isteyenlerle meşgul olmasının daha doğru olacağını ona bildirmektedir. Zaten vahyin ilk dönemlerinde Müslümanların sayısı çok az olduğu için, karşıtlarıyla fiziksel olarak mücadele etmeleri mümkün değildi.

Bu nedenle, Yüce Allah inkârcılık ve düşmanlık yapan muhatapları Hz. Peygamber’in gündeminden düşürmektedir. Onlarla uğraşarak daha işin başında düşmanlık filizlerinin yeşertilmesinin önünü kesmeyi amaçlamaktadır. Peygamberlik döneminin henüz başındayken, düşmanlık yapmak isteyenlerin eline koz vermek ve hoşgörüye dayalı bir öğretinin şiddet yanlısı gibi gösterilmesine fırsat tanımak elbette doğru değildi.

ıı. Yüce Allah, hem o dönemin hem de her dönemin muhataplarına şu dersi vermektedir: Düşmanlığı azgınlığa, alaycılığa, hakarete ve nihayet saldırganlığa dönüştüren kâfirler bilmelidirler ki karşılarında daima Yüce Allah’ın iradesini, erişilmez gücünü ve engellenemez kudretini bulacaklardır. Bu buluşma er veya geç dünyada veya âhirette mutlaka gerçekleşecektir.

ııı. Burada verilmek istenen muhtemel mesajlardan birisi de şudur: “Onları cezalandırma işini Bana bırak.” Yüce Allah onlara ceza vermede yetkin ve yeterlidir. Dahası, inançsızlık içerisinde bulunup bunu hayat tarzı haline getirenlere yönelik ceza verme işleminde söz sahibi olan sadece Yüce Allah’tır. İnançsızlığın faturasını Yüce Allah keser ve kimin gerçekten inanıp inanmadığını veya bugün inanmayanların yarın inanıp inanmayacağını da sadece O bilir.

Bu nedenle, inanç hususunda kişilere ceza verilmesinde insanlar değil, sadece Yüce Allah yetkilidir ve bu yetkisini başkalarına devretmediği gibi kimseyle de paylaşmamıştır. Bu konuyu Murselât 77:18’de geniş bir şekilde ele alacağımız için bu kadar bilgi ile yetinmek istiyoruz.

b) Ayetteki اُو۬لِي النَّعْمَة [uli’n-na‘meti] ifadesi “nimet sahipleri, kendilerine nimet verilmiş olanlar, nimetle buluşturulmuş olanlar, nimet içinde yüzenler” demektir. Râzî’nin de isabetle vurguladığı gibi, [uli’n-na‘meti] “nimet içinde olmak”, [uli’n-nı‘meti] “nimetlendirmek, nimetlendiriciler”, [uli’n-nu‘meti] ise “sevinçli olanlar” demektir. Ayetteki kullanım, nimetlerin söz konusu inkârcı tiplere Yüce Allah tarafından verildiğini göstermektedir. [Na‘meh ] kelimesi Mısır Kıptîlerinin sahip oldukları imkânlar manasında Duhân 44:27’de de yer almaktadır.

Yüce Allah, bu kişilere çeşitli nimetler ikram etmiş, devamlı artan mallar ve göz önünde çocuklar vermiş, bir anlamda dünyevî hemen her güzellikle kendilerini buluşturmuştu. İşte bunca nimete rağmen, nimetleri veren Yüce Allah’a kulluk etmeyi değil de, inkârı tercih edenler elbette bu tercihlerinin sonucuna katlanacaklardır.

2. وَمَهِّلْهُمْ قَل۪يلًا “Onlara biraz zaman tanı!” Bu cümlede inkârcılara zaman tanınması üzerinde durulmaktadır.

a) Yüce Allah, ayetin ikinci cümlesinde inkârcılara hemen ceza verilmemesi gerektiğini ve kendilerine zaman tanınmasını emretmektedir. Kimin ne zaman, hangi vesileyle hid ayete yöneleceği belli olmaz; hele ki bunun zamanını kullar kesinlikle bilemez. Bu itibarla insanları hemen cezalandırmak yerine, onlara biraz zaman tanımak, düşünmelerini, konuları tartma ve analiz imkânlarını kendilerine sunmak, günümüz eğitim teknikleri arasında önemli bir yer tutmaktadır.

Benzer bir konu Târık suresinin son ayetinde de yer almaktadır. Yüce Allah orada Hz. Peygamber’e şöyle emretmektedir: “(Desteğimiz sana geleceği için) kısa bir süre kâfirlere mühlet ver!” Yüce Allah, Hz. Peygamber’den kâfirlere zaman tanımasını istemektedir.

Bu zaman tanıma, “Onlar hakkında acele etme…”(79) şeklinde de dile getirilmektedir. Her iki istekteki amaç, müminlere moral vermektir. Zaman tanınmasındaki asıl gaye, Yüce Allah’ın gaybı bilmesi ve bilahare o dönemdeki inkârcıların içinden de Müslüman olacakların çıkabileceği ihtimaline işaret etmesidir.

b) Ayette sözü edilen “az zaman”dan kasıt “Bedir” de, “kıyâmet” de olabilir. “Bedir” anlamıyla kastedilen husus ortadadır. “Kıyâmet” yorumu ise Tûr 52:45’e göre doğrudur. Çünkü bu ayette Yüce Allah inkârcıların bırakılmasını dile getirirken, onların terk edilme süresini “kendilerini kaybedecekleri kıyâmet günü” olarak belirlemektedir.

Kaldı ki insan için kıyâmet aslında kendi ölümüdür. Bir insan ölüme ne kadar yakınsa onun için kıyâmet de o kadar yakındır. Dolayısıyla yorumunu yapmakta olduğumuz ayette sözü edilen قَل۪يلًا [kalîlen] “az zaman” ifadesi gerçek anlamıyla da benzer bir mesaj vermektedir.

Kıy amet olayının yakınlığı Yüce Allah için zaten doğrudur; çünkü O’na göre zaman yoktur. İnsanlar için uzun zamanlar, O’nun için çok kısadır ve yakındır.(80) Yüce Allah Hicr 15:3’te benzer içerikte yine Hz. Peygamber’e hitap ederek, onları kendi hallerine bırakmasını emretmektedir. Onların da yiyip içerek dünya nimetlerinden faydalanabileceklerini beyan etmekte, ancak zamanı gelince gerçeği anlayacaklarını hatırlatmaktadır ki bu zaman “kıyâmet”tir.

Yüce Allah, Meryem 19:84’te de Hz. Peygamber’den acele etmemesini istemektedir. İçlerinden inananlar çıkması muhtemel olduğu gibi, inkârdaki ısrarlarıyla yaptıklarının teker teker kaydedildiği de özellikle hatırlatılmaktadır. Bu arada, inanmamakta kararlı olanlar için A‘râf 7:182-183 ve Kalem 68:44-45’te çok daha esaslı bilgiler yer almaktadır. Buna göre, kendileri farkına varmasalar da kâfirlerin yavaş yavaş, adım adım azaba sürüklendikleri haber verilmektedir.

Yüce Allah Âl-i İmrân 3:178’de kâfirlere zaman tanımasıyla ilgili olarak şu uyarıyı yapmaktadır: “Kâfirler sanmasınlar ki, kendilerine mühlet vermemiz onlar için daha hayırlıdır. Onlara ancak günahlarını arttırmaları için fırsat veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır.”

Demek ki eğer tevbe etmez, istikamet sahibi olmazlarsa kendilerine zaman tanınması kâfirler için bir avantaj olmayacaktır. Çünkü yaşadıkları her an onların aleyhine birer günah depolama aracına dönüşmekte ve sonuçta azabın artmasına sebep olmaktadır.

Yorumunu yapmakta olduğumuz ayeti bütünüyle özetleyecek olursak şunu söylemeliyiz: İnkârcılara karşı şiddet, alay, hakaret ve saldırı içerikli bir iletişim içinde bulunmamak gerekir. Zaten Yüce Allah mutlak inkârcıları kendisine saklamakta ve onlara hak ettikleri cezayı kendisinin vereceğini beyan etmektedir. O halde, geriye bizim tebliğ görevini doğru yapmamız kalmaktadır.

Bizim duruşumuz insan kaybetmeye değil, onları kazanmaya dayalı olmalıdır. Bu nedenle, bugün ve burada inanmayanlar, yarın başka bir yerde başka bir vesileyle inanabilirler. Onun için, muhataba zaman tanımak ilahi eğitimin ölümsüz ve evrensel bir ilkesidir. İnsanlara zaman tanımak, onları sıkboğaz etmemek ve hemen sonuç almayı beklememek eğitimde hayâtî bir öneme sahiptir.

Dipnotlar

• 78-) Kurtubi , age ., XIX, 31.
• 79-) Meryem 19 : 84.
  • Meryem 19/84
• 80-) Me‘âric 70 : 6-7; Nebe’ 78 : 40.
  • Me‘âric 70/6 Nebe' 78/40