Hâkka Suresi

Mekke’de risaletin 6. yılında indirilmiş olması muhtemel olan, 52 âyetten oluşan, adını ilk üç âyette de geçen “gerçekleşen hakikat” anlamındaki اَلْحَآقَّة el-hâkkah kelimesinden alan Hâkka sûresi, inişte 45, resmî sıralamada ise 69. sûredir.

Hâkka sûresi resmi sıralamada öncesinde yer alan Kalem sûresiyle yakın konu ilişkisine sahiptir. Hâkka sûresinde ilk olarak kıyâmetin mutlaka gerçekleşeceği, Kalem sûresinin son bölümünde kıyâmet-âhiret süreci hakkında bilgi verilmektedir. Bu arada kıyâmetin şiddeti insan idraki ile kavranamayacağı için ilâhî bilgilendirmenin şart olduğu vurgulanmaktadır.

Hâkka sûresinin konusu, öncesi ve sonrasındaki sûreler gibi “kıyâmet ve âhiret”le ilgilidir. Semûd ve ‘Âd kavimlerinin akıbetleri, Firavun, ondan önceki bazı kavimler ile özellikle şehirleri alt üst olan Lût kavminin durumu dikkatlere sunulmakta, kulakları yani ibret alma isteği ve durumu olanların bunların kıssalarından yararlanmalarının amaçlandığı beyan edilmektedir.

13. âyetten itibaren, “Sûr’a bir tek defa üflendiği, yeryüzü ve dağlar (kaldırılıp) taşınarak birbirine tek çarpışla çarpıldığı (darmadağın edildiği) zaman, işte o gün, olması (gerekenler) olup bitmiş (olacaktır, kıyâmet kopacaktır). Gök yarılmış (olacak) ve (artık) o (gök) o gün direncini kaybedecektir. Melek(ler) onun (göğün) etraflarında olacaktır. O gün Rabbinin arşını onların da üzerlerinde sekiz (melek) taşıyacaktır” ifadeleri gereği kıyâmetin çeşitli sahneleri hatırlatılmakta, “(Ey insanlar!) O gün (hesap için Allah’a) sunulacaksınız; size ait hiçbir sır gizli kalmayacaktır” ifadesiyle de bütün insanlar uyarılmaktadır.

19. âyetten itibaren, mahşer sahnelerinden birkaçı gündeme getirilmekte, bu çerçevede amel defterini sağ tarafından alanların sevinçleri ile sol taraftan alanların sızlanmaları ve her iki grubun mahşerdeki durumları ele alınmaktadır. Bu bağlamda cehennemliklerin dünyadaki sapkın hallerine karşılık âhirette kendilerine sunulacaklar hakkında kısa bilgilendirmeler yapılmaktadır.

38. âyetten itibaren, her şeye yemin edilerek, vahyin kaynağının Yüce Allah olduğu beyan edilmektedir. Aksi kanaatlerin akla ziyan olduğu Hz. Peygamber örnekliğinde bildirilerek, vahye müdahalenin tarif edilemeyecek acı sonuçlar doğuracağı belirtilmektedir.

Hâkka sûresi çok önemli uyarılarla ve tesbihin gerekliliği hatırlatmasıyla sona ermektedir.

Yüce Allah surenin 19-37. ayetlerinde önce amel defterini sağ tarafından alacakların mutlu ve huzurlu durumlarını, ardından amel defteri kendisine sol taraftan verilecek kişilerin yaşayacağı perişan hallerine ve bunun gerekçelerine dair bilgiler vermektedir.

ı. (25-29. Ayetler): Sızlanmaları

وَاَمَّا مَنْ اُو۫تِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِه فَيَقُولُ يَا لَيْتَن۪ي لَمْ اُو۫تَ كِتَابِيَهْ وَلَمْ اَدْرِ مَا حِسَابِيَهْ يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ مَآ اَغْنٰى عَنّ۪ي مَالِيَهْ هَلَكَ عَنّ۪ي سُلْطَانِيَهْ “Kitabı kendisine solundan verilene gelince, (o kişi) şöyle diyecektir: Ah, keşke, bana kitabım (amel defterim) verilmeseydi! Hesabımın ne olduğunu da bilmeseydim! Ah, keşke, onunla (ölümümle) her iş bitseydi! Malım bana yarar sağlamadı. Saltanatım da benden yok olup gitti.”

Ayetlerde ki وَاَمَّا مَنْ اُو۫تِيَ [ve emmâ men ûtiye] ifadesi “her kime verilmiş ise”; كِتَابَهُ [kitâbehû] ifadesi “onun kitabı, amel defteri”; بِشِمَالِه [bişimâlihî] ifadesi “onun sol tarafından, sol elinden”; فَيَقُولُ [feyekûlü] fiili “söyleyecek, diyecek ki”; يَا لَيْتَن۪ي [yâ leytenî] ifadeleri “âh, keşke, n’olaydı keşke ben”; لَمْ اُو۫تَ [lem ûte] edilgen fiili “bana verilmeseydi”; كِتَابِيَهْ [kitâbiyeh] tamlaması “benim amel defterim, kitabım”; وَلَمْ اَدْر ِ [velem edri] fiili “ve ben bilmeseydim”; مَا حِسَابِيَهْ [mâhısâbiyeh] tamlaması “benim hesabımın ne olduğunu”; يَا لَيْتَهَا [yâ leytehâ ] ifadesi “ah, ne olaydı, keşke (gerçekleşseydi)”; كَانَتِ [kânet] fiili “olmuş, bitmiş olsaydı”; الْقَاضِيَةَ [el-kâdiyete] kelimesi “hüküm, ölüm hükmüyle iş olup bitseydi”; مَآ اَغْنٰى [mâ ağnâ] fiili “fayda vermedi, gidermedi”; عَنّ۪ي [‘annî] ifadesi “bana, benden”; مَالِيَهْ [mâliyeh] tamlaması “benim malım”; هَلَكَ [heleke] fiili “yok oldu, gitti”; عَنّ۪ي [ ‘annî] ifadesi “bana, benden”; سُلْطَانِيَهْ [sültâniyeh] tamlaması ise “benim yetkim, otoritem, gücüm” demektir.

Burada amel defteri kendisine sol tarafından verilecek olan cehennemliklerin oradaki perişan durumları gündeme getirilmektedir.

1. Amel Defterini Soldan Alacaklar

وَاَمَّا مَنْ اُو۫تِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِه “Kitabı kendisine solundan verilene gelince.” Buradaki anlam, cehennemliklere amel defterlerinin sol taraflarından verileceği veya sol ellerine verileceği şeklindedir. Çeşitli vesilelerle dile getirdiğimiz üzere, Kur’an’da bu anlamı destekler mahiyette üç ifade yer almaktadır.

Bunlar اَصْحَابُ الْمَشْـَٔمَةِ [ashâbü’l-meş’emeti(130)ve اَصْحَابُ الشِّمَالِashâbü’ş-şimâli](131) “solun adamları” ile مَنْ اُو۫تِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِه۪ [men ûtiye kitâbehû bi şimâlihî](132) “kitabı (amel defteri) kendisine sol tarafından verilen kişi” ifadeleridir. Bunların hepsinde aynı mesaj söz konusudur ve aynı gerçek değişik şekillerde ifade edilmektedir. Bu anlamı destekler mahiyette bir de İnşikâk 84:10’da “Kitabı kendisine arkasından verilenler” ifadesi yer almaktadır.

Bunların hepsi, cehennemlikleri çok zor bir hayatın beklediğini ortaya koymaktadır. Amel defteri kendisine sol tarafından, sol eline ve üstelik arkasından verilecek kişiler, dünya hayatında gerçeklere arkasını dönen ve onları ciddiye almayıp elinin tersiyle iten, hatta hakikatleri uğursuz sayanlardır. Onlar âhirette dünya hayatında yaptıkları şeyler cinsinden bir muameleye tabi tutulacaklar, bir anlamda ettiklerini bulacaklardır.

Ayetin bu şekildeki başlangıç cümlesinden sonra devam eden bölümünde ve diğer ayetlerinde cehennemliklerin sızlanmalarına yer verilmektedir.

2. Pişmanlık Cümleleri

Fecr 89:24’te detaylı bir şekilde ele aldığımız üzere, cehennemliklerin çeşitli pişmanlık ifadeleri söz konusu olacaktır. Surenin bu ve sonrasındaki ayet grubundaki ifadeler birer sızlanma ve pişmanlık içermektedir. Ayetteki يَقُولُ [yekûlü] fiili “demek, söylemek” anlamına gelse de burada belki de en iyi karşılığı “sızlanıp feryat etmek” şeklinde olmalıdır. Sızlanma ve pişmanlıklar manev i ıstırabı, manev i sıkıntıyı ifade etmektedir.

Râzî’nin belirttiği gibi, yaşanacak mahcubiyetler azaptan ağır gelecektir. “Keşke ateşe girseydim de bu durumumla karşılaşmasaydım, halim deşifre olmasaydı” demek isteyeceklerdir. Demek ki manevi azap maddi azaptan daha ağır ve şiddetli olacaktır. Mü’min 40:46’da da yer aldığı üzere manevi azap büyük bir felakettir.

Kişinin ölüm ve diriltilme şekli, Yüce Allah’a sunulma hali, bilgilendirilmesi, şahitlerin huzurunda yargılanmaya çağrılması gibi aşamalarda yaşanacak mahcubiyetler bu anlamda ilgilileri derinden etkileyecektir. İşte bütün bunların sonucunda cehennemliklerin mahşerdeki sızlanmalarının bir kısmı şu şekilde sıralanmaktadır:

a) Amel Defterinin Verilmesini İstememeleri

فَيَقُولُ يَا لَيْتَن۪ي لَمْ اُو۫تَ كِتَابِيَهْ “(O kişi) şöyle diyecektir: Ah, keşke, bana kitabım (amel defterim) verilmeseydi!” Buradaki يَا لَيْتَ [yâ leyte] ifadesi bir sızlanma ve sıkıntıyı içermektedir. İfadenin başındaki يَا [yâ] edatı “âh”, لَيْتَ [leyte] edatı ise “keşke” anlamına gelmektedir. İkisi birden “âh, keşke, n’olaydı” gibi bir mesaj vermektedir. Bu ve sonraki ayetlerin sonunda geçen hâ-i sekteler hakkında daha önce yorumunu yaptığımız 19. ayette bilgi verdiğimiz için burada aynı hususları tekrarlamayacağız.

Sızlanmayla ilişkili ilk konu kitap ile yani amel defteriyle karşılaşmama isteği veya özlemidir. Bir anlamda “keşke, yapıp ettiklerim yok olup gitseydi, bunlarla karşılaşmasaydım” demek isteyeceklerdir.

b)Hesabını Bilmeme Arzusu

وَلَمْ اَدْرِ مَا حِسَابِيَهْ “Hesabımın ne olduğunu da bilmeseydim!” Bu ifade, “hesabımın ne olduğunu bilmiyordum” anlamına da gelebilir. Ancak ilk cümle ile birlikte düşünüldüğünde bu ifadenin öncekinin devamı olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla verilmek istenen mesaj, kitapla buluşturulmama ve beraberinde hesabı da bilmeme isteğidir. Her iki özlem de sonuçsuz isteklerden ibaret kalacak, sahibine hiçbir yarar ve katkı sağlamayacaktır.

c)Ölümle İşin Bitmesi İsteği

يَا لَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ “Ah, keşke, onunla (ölümümle) her iş bitseydi!” Burada كَانَتِ [kânet] fiilinden sonra “ölüm” veya “kıyâmet” ya da “bu hal” anlamına gelen gizli bir kelime var kabul edilmekte ve yorumlar da buna göre yapılmaktadır.(133) Bu ayetteki istek de tıpkı öncekiler gibi sonuçsuz kalacaktır; çünkü ölümle her şeyin bitmesi isteği, aslında âhirete inanmamanın değişik bir ifadesidir.

Dehre tapanlar veya ateistler elbette böyle bir özlemi dile getireceklerdir; ancak ölüm bir son değil, yeni bir hayatın başlangıcıdır. Böylece ölümün her şeyi bitirmesinden değil, aslında her şeyi yeniden başlatmasından söz edilmelidir.

Mahşerde ölüm veya yok olma isteği, oradaki sıkıntının boyutunu göstermektedir. İbrahim 14:17’de “her taraftan ölüm yağmasına rağmen ölünemeyeceği”, Furkân 25:13-14’te “bir ölüm değil, birden çok ölüm istenmesi gerektiği, ancak bunun da sonuçsuz kalacağı”, İnşikâk 84:11’de “ölümü (yok olmayı) çağıracağı”, Fâtır 35:36’da “ölümlerine hükmedilmeyeceği için ölemeyecekleri”, nihayet Nebe’ 78:40’ta ise “toprak olma arzusu”nun dile getirileceği haber verilmektedir.

İşte yorumunu yapmakta olduğumuz ayetteki ifade de bunların değişik bir şeklidir; sonuçsuz ve anlamsız birer dilekten ibarettir; lakır tıdan öte bir değer de taşımamaktadır. Zaten bir cümle “keşke” ile başlıyorsa artık yapacak bir şeyin kalmadığı kendiliğinden anlaşılmaktadır.

Mahşerdeki pişmanlık cümleleri konusunu Fecr 89:24’te detaylı bir şekilde ele aldığımız için burada aynı şeyleri tekrarlamak istemiyoruz.

d)Malın Fayda Vermemesi

مَآ اَغْنٰى عَنّ۪ي مَالِيَهْ “Malım bana yarar sağlamadı.” Bu ayetin başındaki مَا [mâ] edatı olumsuz anlam verebildiği gibi, soru manasına da gelebilir.(134) Bu durumda anlam “Malım bana ne fayda verdi ki!”, yani “malımın bana hiçbir faydası olmadı” şeklinde olur. İnkâr i soru da denilen bu ifadelerde anlam olumsuzdur ve imkânsızı dile getirmeyi amaçlamakta, dolaylı bir yakınma ve mahcubiyet içermektedir.

Mesed 111:2’ de ve farklı ayetlerde de dile getirildiği üzere, dünya hayatındaki mal ve servet kişiye fayda vermeyecektir. Allah yolunda infak edilmeyen mal ve servet mahşerde kişinin başına dert olacaktır. Âl-i İmrân 3:180 ve Tevbe 9:34-35 gibi ayetlerde hatırlatılan husus da budur.

e)Saltanatının Gitmesi

هَلَكَ عَنّ۪ي سُلْطَانِيَهْ “Saltanatım da benden yok olup gitti.” Bu ayetteki mesaj, cehennemlik kişinin dünya hayatındaki ününün ve şöhretinin artık kalmadığı ve bütünüyle yalnız bir hayatı yaşamak zorunda olduğudur. Etrafındaki şakşakçılar veya kafadarlar artık bir pohpohlama yapamayacak, şımarıklıkların sonu gelecek, bütün otoritesi ve kendince haklılığını ortaya koyduğu belgeler, deliller ve yaslandığı bütün dayanaklar yok olup gidecektir. İşte bu durum yıkılmanın, mağlubiyetin, çaresizliğin, felaketin ve mahcubiyetin zirvesi olacaktır.

Dipnotlar

• 130-) Vâkı‘a 56 : 9; Beled 90 : 19. 131-) Vâkı‘a 56 : 41. 132-) Hâkka 69 : 25.
  • Vâkı‘a 56/9 Beled 90/19 Vâkı‘a 56/41 Hâkka 69/25
• 133-) Semerkandi , age ., III, 491; Zemahşeri , age ., IV, 591.
• 134-) Zemahşeri , age ., IV, 591.