Kalem Suresi

Mekke döneminde risaletin ilk zamanlarında indirilmiş olması muhtemel olan, 52 âyetten oluşan ve adını ilk âyetteki الْقَلَم el-kalem kelimesinden alan Kalem sûresi, iniş olarak 7, resmî olarak ise 68. sıradadır.

Sûrenin kaçıncı sırada indirildiği tartışmalıdır. Sûrenin hem üslubu hem de içeriği bu noktada belirleyici olmalıdır. ‘Alak’tan sonra indirildiğini söyleyenler olduğu gibi, daha sonra indirildiğini iddia edenler de vardır. Bu son yaklaşımın haklı gerekçeleri vardır. Zira sûrenin ilk bölümünde ele alınan konular, belli oranda bir tebliğin gerçekleştirildiği ve müşriklerin de şiddetli bir şekilde buna karşı çıktıkları anlaşılmaktadır.

Başındaki mukatta‘a harfi, içerdiği infak konusu ve kıssa, ayrıca Hz. Yûnus hatırlatması ve kâfirlerin Hz. Peygamber’e nefret dolu gözlerle bakması gibi nedenler sûrenin indiriliş zamanı hakkında kısmen fikir vermektedir. Bu nedenle, biz bu sûrenin 7. sırada indirildiği fikrini benimsemekteyiz.

Kalem sûresi, resmi sıralamada kendisinden önceki Mülk sûresiyle yakın konu ilişkisine sahiptir. Buna göre her iki sûrenin de ana konusu “risalet ve âhiret”le ilgilidir. Bu itibarla Kalem sûresi adeta öncesindeki Mülk sûresinin bir devamı gibidir. Özellikle Mülk 8-9. âyetlerdeki “risalet vurgusu”yla bu sûrenin içeriği büyük oranda örtüşmektedir.

Kalem sûresinde ilk olarak Hz. Peygamber’e moral verilmekte ve muhataplarına karşı nasıl davranması gerektiği kendisine öğretilmektedir. Bu çerçevede çeşitli özelliklere sahip insanlara itaat edilmemesi gerektiği beyan edilmektedir.

17. âyetten itibaren, muhataplara bir infak ahlâkı kazandırılsın diye “bahçe sahipleri” şeklinde bilinen bir kıssaya veya darb-ı mesele yer verildikten sonra, mahşerde yaşanacaklara dair çeşitli hatırlatmalar yapılmaktadır.

34. âyetten itibaren, müşriklerle Müslümanların asla ve asla bir tutulmayacağı, müşriklerin inançta delilsiz ve mesnetsiz oldukları beyan edilmekte, herhangi bir kitaba sahip olmadıkları belirtilmekte, ölüm anında ve sonrasında yaşayacakları felaketler hatırlatılmaktadır.

44. âyetten itibaren, vahyi yalanlayanların durumuyla ilgili olarak onlara Yüce Allah’ın ceza vereceği bildirilmekte, bu arada Hz. Peygamber’e moral verici ifadeler zikredildikten sonra, Hz. Yûnus hatırlatmasıyla devam eden sûrede, kâfirlerin Hz. Peygamber’e yönelik nefret içerikli bakışları ve onu delilikle suçlamaları yer almaktadır.

Nihayet vahyin veya Hz. Peygamber’in âlemler için hatırlatma olduğu bilgisiyle sûre sona ermektedir.

3. Ayetteki سَنَسِمُهُ [senesimühû] ifadesindeki [hû] zamirinin tekil oluşu, maksadın mutlak surette bir tek kişi ile sınırlı olduğunu göstermez. Hem Kalem 68:10. ayetteki [küll] kelimesi, hem de 17. ayetteki [hüm] zamiri, mesajı bir insan tipi olarak anlamamız gerektiğinin en belirgin delilidir. Bu tip insanlar dünyada kibir gösterip reddettikleri gerçeklerle mahşerde karşılaşacak ve derin mahcubiyetler yaşayacaklardır.

Surenin başından beri ele alınan konular, başta Hz. Peygamber olmak üzere hem bütün zamanların müminlerine moral vermekte ve onları motive etmekte, hem de karşıtlarına gözdağı verip ayaklarını denk almaları gerektiğini kendilerine öğretmeyi amaçlamaktadır.

“Gerçeği yalanlamamak, yağcılık yapmamak, inançtan ve dolayısıyla dinî hayattan taviz vermemek, yalan yere sürekli yemin edip Yüce Allah’ın adını olur olmaz niyetlere alet etmemek, aşağılık işler yapmamak, gıybet etmemek, laf taşımamak, cimrilik yapmamak, zorbalığa bulaşmamak, günaha dalmamak, ondan beslenmemek, kaba sabalık yapmamak, soysuzluk ve hayırsızlık üzere yaşamamak” bir Müslüman’ın sahip olması gereken ahlaki değerlerin çok önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. Vahyin ilk dönem ayetlerinde bu bilgilerin verilmesi Müslüman şahsiyetini inşada Kur’an’ın önceliklerini kavratmayı hedeflemektedir.

Yüce Allah surenin 17-33. ayetlerinde bahçe sahipleri denilen bir grubun ibret içerikli kıssasını ele almaktadır. Sözü edilen olay bir kıssa olabileceği gibi, bir darbımesel olarak da kabul edilebilir. Herhangi bir isim zikredilmemesi, konunun herhangi bir peygamber veya ümmetle ilişkilendirilmemesi bunun bir misal olarak görülebileceğinin bir göstergesi olarak düşünülebilir.

ııı. (21-22. Ayetler): Hasat İçin Erken Hareket İsteği

فَتَنَادَوْا مُصْبِح۪ينَ اَنِ اغْدُوا عَلٰى حَرْثِكُمْ اِنْ كُنْتُمْ صَارِم۪ينَ “Sabah olurken birbirlerine şöyle seslenmişlerdi: Hasat etmek istiyorsanız, erkenden arazinize (bahçenize) gidin!”

Ayetteki فَتَنَادَوْا [fetenâdev] fiili “birbirlerine (şöyle) seslenmişlerdi”; مُصْبِح۪ينَ [musbihîne] kelimesi “sabaha çıkınca, sabahleyin”; اَنِ اغْدُوا [enüğdû] emri “erken davranın diye”; عَلٰى حَرْثِكُمْ [‘alâ harsiküm] ifadesi “sizin tarlanıza, bahçenize, arazinize”; اِنْ كُنْتُمْ [in küntüm] fiili “eğer (şöyle) iseniz”; صَارِم۪ينَ [sârimîne] kelimesi ise “devşirenler, hasat edenler ( iseniz)” demektir.

Burada bahçe sahiplerinin sabah erkenden bahçeye gitmek için birbirini uyarmaları gündeme getirilmektedir.

Yüce Allah, kıssanın geri kalan bölümünde çok daha ilginç diyalogları haber vermektedir. İster yüksek sesle, isterse fısıldayarak olsun, bahçe sahiplerinin yaptığı konuşmaların içerikleri gün yüzüne çıkartılmakta, böylece hiçbir şeyin Yüce Allah’a gizli olamayacağı beyan edilmiş olmaktadır.

1. فَتَنَادَوْا مُصْبِح۪ينَ “Sabah olurken birbirlerine şöyle seslenmişlerdi:” Burada geçen تَنَادَوْا [tenâdev] fiili “karşılıklı olarak birbirlerine seslenmek” anlamına gelmektedir. Anlaşılıyor ki, bahçe sahipleri kalabalık bir aileydiler ve sabaha yakın bir zamanda veya sabah erken vakitte birbirlerini uyarmışlardı.

2. اَنِ اغْدُوا عَلٰى حَرْثِكُمْ اِنْ كُنْتُمْ صَارِم۪ينَ “Hasat etmek istiyorsanız, erkenden arazinize (bahçenize) gidin!” Buradaki mesaj, bahçe sahiplerinin bahçeye erken gitmeleriyle ilgilidir. حَرْثِكُمْ [harsiküm] ifadesi “araziniz” anlamında muhatap zamiriyle gelse de, maksat “arazimiz” şeklinde bahçe sahiplerinin hepsidir, yani bu isteği dile getiren kişi de o sahiplerden birisidir. Aynı şekilde اِنْ كُنْتُمْ صَارِم۪ينَ [in küntüm sârimîne] ifadesindeki zamirlerin konumu da bu şekildedir.

Bu arada حَرْثِكُمْ [harsiküm] ifadesinin başındaki عَلٰىٰ [‘alâ] edatı, Râzî’nin de dediği gibi, bahçedeki ürünlerin dallardan veya ağaçlardan toplanan üzüm, meyve, hububat gibi tarım ürünleri olduğuna delildir.(116) Aksi takdirde [‘alâ] değil, [ilâ] edatı kullanılırdı. Ayrıca Yazır bu hususta daha ince bir noktaya temas etmekte ve [‘alâ] edatının kullanılma gerekçesini, adeta düşmanın üzerine gider gibi mahsulü tamamen yerle bir etmek ve ondan geriye hiçbir şey bırakmamak, başkalarına hiçbir zerresini vermemek niyetine bağlamaktadır.(117)

Bahçe sahipleri حَرْثِكُمْ [harsiküm ] “bahçeniz, araziniz” diyerek orayı sahiplenmekte, orada fakirlerin hakkının bulunmadığını söylemek istemekte, böylece mülkün asıl sahibinin Yüce Allah olduğunu unutmakta ve O’nu hesaba katmadıklarını ortaya koymaktaydılar. Kalem 68:18. ayette dile getirilen “İstisna (ihtiyacı da) duymamışlardı” ifadesinin gerekçesi de bu duygu olsa gerektir.

Kalem suresinin bu üçüncü grup ayetinde, önceki ayetlerle de anlam ilişkisi kurulabilecek şekilde, nankör insanların nasıl davrandığı ve bunun sonucunda nasıl bir akıbet yaşadıkları ifade edilmektedir. Bir anlamda Kalem 68:16. ayetteki “burnun sürtülmesi”nin dünyevi boyutu örneklendirilmekte, muhataplara dolaylı olarak bir mal ve servet ahlakı öğretilmek istenmektedir. Müslümanlar -hâşâ- Allah yokmuş gibi yaşayamazlar. İşte bu ayetler muhataplara “Allah ile yaşamayı” öğreten eğitici mesajlar içermektedir.

Ayetin sonunda yer alan اِنْ كُنْتُمْ صَارِم۪ينَ [in küntüm sârimîne] ifadesi “hasat edenler iseniz, hasat edecekseniz” manasına gelmekte, böylece 20. ayette zikredilen [es-sarîm] kelimesiyle ortak bir mana ortaya konulmuş olmaktadır.

Dipnotlar

• 116-) Razi, age ., XXX, 89. 117-) Yazır, age ., VIII, 275.